ميلليونداعان قازاقتىڭ جوقتاۋشىسى

عالىمنىڭ ەسىمىن العاش رەت 1990 جىلدان باستاپ گازەت-جۋرنالداردا جا­ريالانعان ماقالالارى ارقىلى بىلە باستادىق. 1991 جىلى ول ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە, ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ كسرو تاريحى كافەدراسىنا دوتسەنت بولىپ ورنالاستى.

كوپ ۋاقىت وتپەي تاكەڭمەن جاقىن تانىسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ءۇزىلىس كەزىندە فا­كۋل­­ت­ەتتىڭ ءبىر توپ ۇستازى فويە­دە الاش تاقىرىبىندا پىكىر الىسىپ تۇرعان­دا جانىمىزعا تاكەڭ دە كەلىپ قو­سىل­دى. سول كەزدە مەن دە الاش اتاۋىنا قاتىستى ءوز ويلارىمدى ورتاعا سالعان ەدىم. اڭگىمەدەن سوڭ تاكەڭ مەنى توپتان وڭاشا الىپ شىقتى دا, ءوزىن تانىستىرا كەلىپ, «اقيقات» دەگەن جۋرنالدا تاريح ءبولىمىن باسقاراتىنىن جەتكىزدى, ىلە جاڭاعى توپتا ايتقان ويىمدى ماقالا تۇرىندە اكەلىپ بەرسەم, ماقالا وزىنە ۇناسا, وندا ونىڭ ءبىر ءسوزىن دە وزگەرتپەي جۋرنالعا شىعارىپ بەرۋگە ۋادە ەتتى. 1993-1994 جىلدارى 4-5 ماقالام تاكەڭنىڭ قولداۋىمەن «اقيقات» جۋرنالىندا جارىق كوردى. ارامىزدا جاقسى سىيلاستىق قاتىناس قالىپتاستى.

2001 جىلى تالاس وماربەكوۆ تاريح فاكۋلتەتىندەگى ەجەلگى جانە ورتاعاسىر­لار تاريحى كافەدراسىنا مەڭگەرۋشى بولىپ كەلدى. ەندى ءبىر كافەدرادا جۇمىس ىستەيتىندىكتەن جاقىن بولا تۇستىك.

ونىڭ قالامىنان تۋعان عىلىمي, عىلىمي-كوپشىلىك, وقۋلىق جانە وقۋ-ادىستەمەلىك ەڭبەكتەردىڭ جالپى سانى 800-دەن اسادى. ونىڭ ىشىندە 30 مونوگرافيا مەن 20 وقۋلىق بار. سونىمەن بىرگە پروفەسسور ت.وماربەكوۆتىڭ عىلىمي جە­تەكشىلىگىمەن 35 عىلىم كانديداتى, 7 عى­لىم دوكتورى, 3 PhD (فيلوسوفيا) دوكتورى ديسسەرتاتسيالارىن قورعادى.

تاكەڭنىڭ نەگىزگى زەرتتەۋ تاقىرىبى XX عاسىردىڭ 20-30-جىلدارىنداعى قازاقستانداعى اگرارلىق وزگەرىستەر, قازاق بايلارىن تاركىلەۋ, شارۋالاردى كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋ ساياساتى, وسى ساياساتقا قارسى ەلدە بولعان كوتەرىلىستەر مەن حالىق تولقۋلارى بولاتىن. ول تاريحقا جاڭاشا كوزقاراستى قالىپتاستىرۋشىلاردىڭ ءبىرى رەتىندە تىڭعا تۇرەن سالعانداي, كۇردەلى ماسەلەنى ۇلتتىق تۇرعىدا قاراستىردى, ودان وڭ ناتيجە شىعارىپ, قانشاما ماقالا جازىپ ونداعان شاكىرت دايارلاپ, عىلىمداعى سوقپاعىن داڭعىلعا اينالدىرا ءبىلدى. ت.وماربەكوۆ – ءوز تاقىرىبى شەڭبەرىندە عانا ەمەس, وتاندىق تاريح عىلىمىنىڭ ەجەلگى داۋىرىنەن بۇگىنگى XXI عاسىردىڭ العاشقى شيرەگىنە دەيىنگى ارالىقتاعى ماسەلەلەر بويىنشا دا وي ايتىپ, پىكىر بىلدىرگەن عالىم. ونىڭ عىلىمي جۇمىستارىندا ەجەلگى سكيفتەر مەن ساقتار, عۇندار مەن ۇيسىندەر, كونە تۇرىكتەر, تۇرگەشتەر مەن قارلۇقتار, وعىزدار مەن قىپشاقتار, جوشى ۇلىسى مەن شاعاتاي ۇلىسى, التىن وردا مەن اق وردا, شىڭعىس حان مەن ونىڭ ۇرپاقتارى, ءامىر تەمىر مەن توقتامىس حان, ەدىگە بي مەن سول زامانداعى ۇلى دالا بيلەۋشىلەرى, قازاق حاندىعى مەن قازاق حاندارى, XVII-XVIII عاسىرلارداعى قازاق باتىرلارى مەن بيلەرى, قازاق جۇزدەرى, قازاق شەجىرەسى, قازاق حالقىنىڭ رۋ-تايپالارى, ولاردىڭ ۇراندارى مەن تاڭبالارى, رەسەيدىڭ قازاقستانداعى وتارلاۋ ساياساتى مەن وعان قارسى كوتەرىلىستەر, XIX عاسىر سوڭى مەن XX عاسىر باسىنداعى قوعامدىق ساياسي ءومىر, XX عاسىردىڭ ءبىرىنشى جارتىسىنداعى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرلەرىنىڭ قىزمەتتەرى سياقتى وزەكتى تاقىرىپتار قام­تىلدى. سونىمەن قاتار پروفەسسور ت.وماربەكوۆ – تاريح عىلىمىنىڭ قۇرام­داس بولىگى سانالاتىن تاريحناما مەن دەرەكتانۋ سالالارى بويىنشا دا ناتيجەلى عىلىمي ىزدەنىستەر جۇرگىزىپ, ماقالالار جاريالاعان, شاكىرتتەر دايارلاعان ۇستاز-عالىم.

1967-1971 جىلدارى ارالىعىندا اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەداگوگيكا ينستيتۋتىنىڭ تاريح فاكۋلتەتىندە وقىعان بەس جىلى تاكەڭدى ءبىر جاعىنان تاريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى ەتىپ شىعارسا, ەكىنشى جاعىنان بولاشاق زەرتتەۋشى ەتىپ تە دايارلادى. ونىڭ العاشقى ماقالالارى ەڭبەك جولىنىڭ ەكىنشى جىلى-اق جاريالانا باستاعان ەكەن. 1971 جىلى جوو-نى اياقتاعان ول, ءوزىنىڭ تۋعان وڭى­رىن­دەگى مەكتەپتىڭ بىرىندە مۇعالىم بولىپ باستاسا, كەلەسى وقۋ جىلىندا رەس­­پۋبليكالىق «قازاقستان مەكتەبى» جۋر­نا­لىندا ادىستەمەلىك سيپاتتاعى ال­عاش­قى ماقالاسى جاريالانادى. ال 1975 جىلعا دەيىن جامبىل وبلىسىنىڭ جۋا­لى, بايزاق (بۇرىنعى سۆەردلوۆ اۋدا­نى) اۋداندارىنداعى ورتا مەكتەپتەردە تا­ريح ءپانىنىڭ مۇعالىمى بولىپ جۇرگەن تالاس وماربەكوۆتىڭ «لەنينشىل جاس», «سو­تسيا­ليستىك قازاقستان», «ەڭبەك تۋى», ء«بىلىم جانە ەڭبەك», «سەلو جاڭالىعى» اتتى رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق گازەت-جۋرنالداردا عى­لى­مي, عىلىمي-تانىمدىق, تاربيەلىك, ادىستەمەلىك سيپاتتارداعى 20-عا جۋىق ماقالاسى جاريالانادى. ولاردىڭ ىشىندە 1974 جىلى ء«بىلىم جانە ەڭبەك» جۋرنالىندا جاريالانعان «وقىن با, الدە..» اتتى ماقالاسى سول كەزدەگى بەلگىلى ارحەولوگ, ەسىك قورعانىنان تابىلعان «ال­تىن ادامدى» الەمگە عالىم كەمال اقىشەۆتىڭ وڭ پىكىرىمەن جارىققا شىعادى. ينستيتۋت ءبىتىرىپ, ورتا مەكتەپتە مۇعالىم بولعانىنا 2-3 جىل عانا بولعان جاس ماماننىڭ 20-عا جۋىق ماقالا جاريالاۋى تاڭقالارلىق جاعداي ەدى.

جاريالانىپ جات­قان ماقالالارى مەكتەپ مۇعالىمىنە ابىروي اكەلىپ, قىزمەتى دە وسەدى. مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ وقۋ ءىسى جونىندەگى ورىنباسارى بولادى. ءتىپتى سول كەزدەگى اۋدان باسشىلىعىنىڭ كوزىنە ىلىنەدى, بولاشاق مىقتى, قاجەتتى كادر بولادى دەگەن ۇمىت­پەن ولار تا­كەڭدى اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ۇيىمداستىرۋ بولىمىنە نۇسقاۋشى ەتىپ جۇمىسقا الادى. سول كەزدە ونىڭ جاسى 27-دە بولاتىن. ەگەر تاكەڭ وسى «سارا جولمەن» جۇرە بەرگەندە 10 جىلدىڭ و جاق, بۇ جاعىندا اۋدان, تاعى ون جىلدان كەيىن وبلىس نە وقۋ مينيسترلىگىنىڭ باسشىسى بولار ما ەدى. بىراق تاكەڭ وسىنداي داڭعىل جولدان باس تارتىپ, ءومىر جولىنىڭ باعىتىن كەنەتتەن باسقا جاققا بۇرادى. بۇل تۋرالى تاكەڭنىڭ ءوزى وڭاشا ءبىر اڭگىمەسىندە بىلاي دەپ ايتىپ ەدى: «مەن از عانا ۋاقىت ىشىندە اۋداندىق پارتيا كوميتەتىنىڭ باسشىلىق جۇيەسىندە ءجۇرىپ, كوپ نارسەنى ىشىنەن تانىپ-بىلە باس­تادىم. اق پەن قارانى قالاي ايىرۋدى, شىندىق پەن جالعاندى قالاي ايتۋدى, قۋلىق پەن نەبىر سۇمدىقتى كوردىم دە, بارىنەن باس تارتتىم. عىلىممەن اينالىسۋ كەرەك دەگەن وي مازالاي بەردى دە, بىرنەشە جىل بويى اسپيرانتۋراعا كەلە بەردىم. اقىرى, 1977 جىلى جولىم بولىپ, اباي اتىنداعى قازپي-ءدىڭ اسپيرانتۋراسىنا قابىلداندىم».

تالاس وماربەكوۆتىڭ ساناسىنداعى كۇرت وزگەرىستەرگە 1985 جىلى باستالعان قايتا قۇرۋ ساياساتى, جاريالىلىققا, دەمو­كراتياعا بەت بۇرۋ, 1986 جىلعى جەلتوق­سان كوتەرىلىسى, ودان كەيىنگى كسرو-دا بولعان وزگەرىستەر قاتتى اسەر ەتەدى.

1989 جىلى قازاقستان كپ وك جا­نىن­داعى پارتيا تاريحى ينستيتۋتى سول تۇستاعى ۋاقىت تالابىنا ساي ءوز سالا­سى­نىڭ بىلگىر مامانى رەتىندە تاريح عىلىمدارىنىڭ كانديداتى, دوتسەنت تالاس وماربەكوۆتى اعا عىلىمي قىزمەتكەر ەتىپ جۇمىسقا شاقىرادى. ول بۇل مەكەمەدە 1991 جىلدىڭ تامىزىنا دەيىن, ياعني پارتيا تاريحى ينستيتۋتى جابىلعانعا دەيىن قىزمەت اتقارادى.

وسىندا ءجۇرىپ اعا عىلىمي قىزمەتكەرى تالاس وماربەكوۆ 1990 جىلى 3 مامىردا «انا ءتىلى» گازە­تىندە ء«جۇز ءتىلدىڭ پلانەتاسى ما, الدە...» اتتى ماقالا جاريالاپ, العاش رەت قازاقستاننىڭ سولتۇستىگىندەگى بەس وبلىس­تاعى اۋىلدىق جانە سەلولىق سوۆەتتەردىڭ ورىسشا اتاۋلارىن كەلتىرە وتىرىپ, تىڭ يگەرۋدىڭ قازاق ەلىنە تيگىزگەن كەرى رۋحاني ىقپالى تۋرالى ايتادى. ماقالا سوڭىن بىلايشا اياقتايدى: «تىڭ قا­زاق­ستاندى ورىستاندىراتىن بولدى», دەگەنى ءۇشىن باتىس عالىمدارىنا تىس­تەنە جۇدىرىق كورسەتىپ, ولاردى «اشكە­رەلەيتىن» مونوگرافيالار مەن ديسسەرتا­تسيالار جازدىق. ەندى, مىنە, قايتا قۇرۋ اكەلگەن شىندىق پەن جاريالىلىق ءوزىمىزدى اشكەرەلەدى. بولعان جايدى بولدى دەپ, بۇرىنعىداي بۇركەلەمەي, جاريالاپ ايتايىق شىندىقتى, تاريحشى اعايىندار. «ايتىلماسا ءسوز ولەدى». قازىر ايتىلماعان ءسوز ەشقاشان ايتىلماس».

1990 جىلى 9 تامىزدا تاكەڭ «لە­نينشىل جاس» گازەتىندە «گولوششەكين قازاقستاندا» اتتى اتىشۋلى كولەمدى ما­قالاسىن جاريالايدى. بۇل ماقا­لانىڭ كوممۋنيستىك پارتيا مەن ونىڭ باسشىلىعىنا تيگىزەر سوققىسى قان­داي اۋىر بولسا, شىندىقتى سۇيەر حالىق ءۇشىن تيگىزەر پايداسى اسا زور بولدى. بۇل ماقالاعا دەيىن ف.ي.گو­لوششەكين قازاقستاننىڭ پارتيا جانە ءىرى مەملەكەت قايراتكەرى رەتىندە باعا­لانىپ كەلسە, تالاس وماربەكوۆ ونىڭ قازاقستاندا بيلىك قۇرعان جىلدارىن «قاندى ءىز» دەپ اتاپ, قازاق حالقىنا قار­سى جاساعان قىلمىستارىن جەكە-جەكە تال­داپ كورسەتەدى. ونى اۆتور سايا­­سي توڭ­مويىن, سوزىنە ءىسى كەرەعار, ء«سو­زى ولاق, ءىسى شولاق» دەپ باعالاپ, قا­زاق حال­قىن اشتىققا ۇشىراتىپ, 1 ميل­ليون 700 مىڭداي ادامنىڭ, ياعني قازاق حال­قىنىڭ 42 پايىزىنىڭ اشتان ولۋىنە تىكەلەي كىنالى دەپ ەسەپتەيدى. ءسوي­تىپ, ول گولوششەكين تۋرالى مىناداي قو­رى­تىندى جاسايدى: ي.ف.گولوششەكين «پار­تيالىق جۇمىستا كۇشتەۋگە سۇيەنگەن اكىمشىل-ءامىر­شىل ادىستەردى ءبىرىنشى ورىنعا قوي­دى; گولوششەكيننىڭ ساياسي قىلمىسى حا­لىق الدىندا وتە اۋىر; گولوششەكين ...قا­زاقستاندا شارۋالارعا دەگەن لەنيندىك ساياساتتى دورەكىلىكپەن بۇرمالاعانى جا­نە سونىڭ سالدارىنان جازىقسىز قارا حالىقتى جاپپاي قىرعىنعا ۇشىراتقانى ءۇشىن كوكپ قاتارىنان شىعارىلۋى ءتيىس. مۇنداي جەندەت تۇلعانىڭ كوممۋنيستىك پارتيا قاتارىندا قالۋى پارتيا بەدەلىنە نۇقسان كەلتىرەدى, ونىڭ تاريحىنا كولەڭكە تۇسىرەدى».

ماقالانىڭ جارىققا شىققان ۋاقىتى – 1990 جىلدىڭ تامىز ايى. كوممۋنيستىك پارتيانىڭ بيلىكتەن ايىرىلۋىنا ءالى ءبىر جىلدان اسا ۋاقىت بار. ورتالىقتا پارتيا بيلىگى قاتتى شايقالىپ جاتقانىمەن, قازاقستاندا ول شايقالۋ قاتتى ەمەس ەدى. ەگەر ۋاقىت 1960-1980 جىلدار ارالىعى بولسا, مۇنداي ويلارى مەن تۇجىرىمدارى ءۇشىن ت.وماربەكوۆتى ە.بەكماحانوۆ سەكىلدى 25 جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىپ جىبەرەر ەدى. «جىلاندى قانشا كەسسەڭ دە كەسىرتكەلىك كۇشى بار» دەگەندەي, كومپارتيا بيلىگى ءالى كۇشتى بولاتىن. قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ باسشىلىعى ت.ومار­بەكوۆكە گولوششەكينگە تاققان تاريحي ايىبى مەن ارتقان كىناسىنە بەي­قام قارامايدى. «گولوششەكين قا­­­زاق­ستاندا» اتتى ماقالاسى ءۇشىن اعا عىلىمي قىزمەتكەر, كوممۋنيست تالاس وماربەكوۆتى پارتيا تاريحى ينستي­تۋتىنىڭ باسشىلىعى مەن ينس­تيتۋتتاعى باستاۋىش پارتيا ۇيىمى پار­­تيا جينالىسىنا سالىپ, جازالاۋدى قولعا الادى. ءبىز ول جينالىس پەن ونداعى قارال­عان ماسەلەلەر تۋرالى تاكەڭنىڭ 70 جىلدىعىنا وراي جارىق كورگەن ما­قا­لامىزدا بىلاي دەپ جازعان ەدىك: «كەزەكتى ءبىر جاريالانعان ماقالام ءۇشىن پارتيا تاريحى ينستيتۋتىنىڭ پارتيا ۇيىمىنىڭ جينالىسىندا مەنىڭ ماسەلەم ارنايى قارالدى. شىعىپ سويلەۋشىلەر جان-جاقتان مەنى سىنعا الىپ, مەن تۋرالى ايتپاعان سوزدەرى قالمادى. مەن ءۇنسىز تىڭداپ قانا وتىردىم. سوڭىندا ماعان ءسوز بەرىپ, ولار مەنەن «كەشىرىڭدەر, قاتەلەسىپپىن, ەكىنشىلەي ونداي ساياسي قاتە­لىكتەر جاسالمايدى» دەگەن سياقتى جاۋاپ كۇتتى. ال مەن بولسام, كەشىرىڭدەر, قۇر­مەتتى جولداستار. مەن جازىپ جۇرگەن تاريح – حالىقتىڭ ناعىز شىنايى تاريحى. تاريحتى مەن باسقاشا جازا المايمىن. سەندەر مەن تۋرالى نە دەسەڭدەر و دەڭدەر, مەن شىندىقتى جازۋدان باس تارتپايمىن. بولاشاقتا دا ءدال وسىلاي جازا بەرەمىن!» دەپ جاۋاپ قاتتىم» دەپ ەدى. سول كەز ءۇشىن بۇل جاۋاپ ناعىز ەرلىكپەن پارا-پار بولاتىن. مۇنداي تۇجىرىمى ءۇشىن رەسمي بيلىك پەن پارتيانىڭ اعا بۋىن وكىلدەرى, ءتىپتى تاريحشىلاردىڭ ءبىر بولىگى, ونىڭ ىشىندە وزگە ۇلتتىڭ وكىلدەرى مەن اعا بۋىن تاريحشىلار تاكەڭدى ۇناتا قويمادى.

ت.وماربەكوۆ سوزىندە تۇرىپ, وتان تاريحىنداعى «اقتاڭداق» تاقىرىپتاردى يدەولوگيالىق شاڭ-تو­زاڭ­داردان تازالاۋعا قۇلشىنا كىرىسىپ, عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارىن ودان ءارى ەسەلەي تۇسەدى. 1990-1993 جىلدارداعى عالىمنىڭ گازەت-جۋرنال بەتتەرىندەگى ماقالالارىنا قاراپ, ەكى قۇبىلىستى اڭعارۋعا بولادى. ءبىرى – تاريحتى جازۋداعى ەسكى تەوريالىق ۇستانىمنان باس تارتىپ, جاڭاشا كوزقاراستار مەن تاپتىق ەمەس ۇستا­­نىمدى قولدانىسقا ەنگىزۋ بولسا, ەكىن­­شىسى – وتان تاريحىن جاڭاشا كوزقاراس ۇلت­تىق مۇددە تۇرعىسىنان قاراستىرۋ. تاكەڭ مىناداي ماقالالاردى جاريالادى: «قازاقتار شىبىنداي قىرىلىپ جاتىر...», «قاتەلەسكەن لەنين بە, جوق الدە قازاق زيالىلارى ما؟», «گولوششەكيننىڭ ستالينگە حاتى», ت.ب.

ال ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن عالىمنىڭ وتكەن عاسىردىڭ 20-30-جىلدا­رىنداعى قازاق حالقىنىڭ قاسىرەتى مەن قايعىسىن اشىپ كورسەتكەن ماقالالارى بارلىق گازەتتەردە جاريالانا باستادى. «قازاقتى «جاپ­پاي جازالاۋ» دا جالمادى», «قازاق­تار نەگە شىبىنداي قىرىلدى؟», «وتى­زىن­­شى جىلدارداعى ويران» اتتى ماقالا­لارىنداعى اششى شىندىقتار وقىعان ەلدىڭ كوز جاسىنا ەرىك بەرگىزدى, جاس ۇرپاق الدىندا كوممۋنيزمنىڭ قانداي جال­ماۋىز ەكەنىن كورسەتتى دەۋگە بولادى.

جاريالانعان ماقالالارىنىڭ نەگى­زىند­ە ونىڭ م.قويگەلديەۆپەن بىرىگىپ جاز­عان «تاريح تاعىلىمى نە دەيدى؟», «زو­بالاڭ» (كۇشتەپ ۇجىمداستىرۋعا قار­سى­لىق, 1929-1931 جىلدارى بولعان حالىق نارازىلىعى), «20-30 جىلدارداعى قازاقستان قاسىرەتى» اتتى مونوگرافيالارى شىعىپ, ولار بىردەن حالىقتىڭ ىزدەپ ءجۇرىپ وقيتىن كىتاپتارىنا اينالدى.

تالاس وماربەكوۆتىڭ بۇل ماقالالارى مەن مونوگرافيالارى, بىرىنشىدەن, بۇ­رىنعى بۇرمالانعان تاريحتى شىنايى تۇردە جازۋعا بەتبۇرىس بولىپ, شىنايى ءبىلىمدى قالىپتاستىرسا, ەكىنشىدەن, وتان­دىق تاريحقا دەگەن جاڭاشا كوزقاراستى, جاڭا تەوريالىق ۇستانىمدى ۇستەم ەتەدى. زيا­لى قاۋىم عالىمعا «قۋعىن مەن اش­تىق كورگەن ميل­ليونداعان قازاقتىڭ جوقتاۋ­شىسى...» دەپ باعا بەردى. بۇل تالاس وماربەكوۆكە بەرىلگەن حالىقتىڭ جوعا­رى باعاسى دەر ەدىك.

تاۋەلسىزدىكتىڭ العاش­قى ون جىلدى­عىن­دا عالىم ءوز پروبلەماتيكاسى بويىن­شا الدىڭعى ورىنداعى تاريحشىلار­دىڭ بىرىنە اينالسا, ەكىنشى ونجىلدىقتا ول پوزيتسياسىن ساقتاي وتىرا, ياعني وسى باعىتتاعى زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋدى جالعاستىردى. جاڭا زەرتتەۋى «قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ تاريحى» ات­تى عىلىمي جوبا ەدى. ءارى اۋقىمدى, ءارى كۇردەلى عىلىمي جوبا­نى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن دەمەۋشىلەر كومە­گىنە سۇيەنىپ, 2003 جىلى «الاش» تاري­حي زەرتتەۋ عىلىمي ورتالىعىن ۇيىم­­داستىردى دا, وعان ءوزى جەتەكشىلىك ەتتى. سول كەزدە ءبىز دە تاكەڭنىڭ قاسىنان تابى­لىپ, نەگىزىنەن وتان تاريحىنىڭ ەجەلگى جانە ورتاعاسىرلارداعى وزەكتى ماسەلەلەرىن تاريحىمىزدىڭ اسىل مارجاندارىن تۇپتەرى شەكسىز تۇڭعيىق تەرەڭدەردەن ىزدەۋگە كىرىستىك. XX عاسىر باسىنداعى الاش زيالىسى ءارى قايراتكەرى مۇحامەتجان تىنىشباەۆتىڭ «قازاق حالقىنىڭ شىعۋ تەگىن ءبىلۋ ءۇشىن ونىڭ قۇرامىنا ەنگەن ءار رۋ-تايپانىڭ تاريحىن زەرتتەۋ قاجەت» دەگەن پىكىرىن تۋ ەتىپ ۇستاپ, مەتودولوگيالىق نەگىز ەتتىك. العاشقى كەزدە ول جۇمىستىڭ قانداي قيىندىق تۋدىرعانىن سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. ۇزدىكسىز ىزدەنىستەر اقىرى ناتيجە بەرىپ, بۇل جوبانى دا جۇزەگە اسىرا باستادىق.

ت.وماربەكوۆتىڭ عىلىمي باسشىلى­عىمەن 2003-2009 جىلدارى «الاش» تاريحي زەرتتەۋلەر ورتالىعىنىڭ تاريحشىلارى «قازاق رۋ-تايپالارىنىڭ تاريحى» جوباسىن جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا 26 تومنان تۇراتىن ەڭبەكتى جارىققا شىعاردى. «الاشتا» جۇمىس ىستەۋ بارى­سىندا تاكەڭ ءبىر جاعىنان, بارلىق جۇمىسقا جاۋاپتى بولسا, ەكىنشى جاعىنان, ءار تاي­پانىڭ ەجەلگى داۋىردەگى جانە ەرتە تۇرىك كەزەڭىندەگى تاريحىنا قاتىستى ماسەلەلەرگە جاۋاپتى بولدى, ول بولىمگە ءوزى باسشىلىق جاسادى. بۇل ەڭ كۇردەلى, كۇرمەۋى مەن تۇيىندەرى كوپ كەزەڭ بولاتىن. تاكەڭ ونى دا شەشۋدىڭ كوزىن تاۋىپ, دۇرىس جولعا قويا ءبىلدى. كوپ ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە وسى عىلىمي ورتالىقتا بۇگىنگى كۇنى قازاقتىڭ بەلگىلى تايپالارى – «ارعىن», «نايمان», «دۋلات», «جا­لايىر», «تاما», «تابىن», «قاڭلى», «قاراكەسەك» تايپالىق وداعىنا ەنگەن التى تايپانىڭ, ت.ب. تايپالاردىڭ تاريحى مونوگرافيالىق ەڭبەكتەر تۇرىندە جارىق كورىپ, وقىرمان قولىنا جەتتى.

تاكەڭ, كەزىندە ءوزى ايتقانداي, 1990 جىلعا دەيىن قانشا ماقالا جازسا دا ەش قاناعاتتانباعان ەكەن, ويتكەنى ول جۇمىس­تارداعى تەوريا مەن ۇستانىم باسقاشا بولاتىن. ەڭ باستىسى, ول كەزدە جازىلاتىن تاريح شىنايى ەمەس-ءتى. ال كەرىسىنشە, وت­كەن عاسىردىڭ 90-جىلدارىنداعى جۇ­مىستاردىڭ ارقاي­سىسىنان ەرەكشە ءلاز­زات الاتىن. ويتكەنى ول – تاريح, تا­كەڭ­­شە ايتقاندا, حالىقتىڭ ناعىز شىنايى تاريحى. عالىمنىڭ ارمان ەت­كەن, ويىنداعى ناعىز باقىتى وسى ەدى. حالىق­تىڭ سۇيىسپەنشىلىگىن وزىنە دەگەن رۋ­حاني قولداۋ رەتىندە سەزىنىپ, ول بار كۇ­شىن وسى قولداۋدى, سەنىمدى اقتاۋعا كىرىسەدى.

وتكەن عاسىردىڭ 90-جىلدارى گازەت-جۋرنال بەتتەرىندە جارىق كورگەن تالاس وماربەكوۆتىڭ ءار ماقا­لا­سىنىڭ ورنى بار. دەگەن­مەن ونىڭ ىشىندە بىرنەشەۋىنىڭ ورنى ەرەكشە. العاشقىسى – 1990 جىلى جارىق كورگەن  «گولوششەكين قازاقستاندا» اتتى ماقالاسى, كەلە­سىسى – 1991 جىلعى «قازاقتار شىبىن­داي قىرىلىپ جاتىر...» اتتى ماقالاسى مەن ونىڭ جالعاسى ىسپەتتى «قازاقستانداعى 1929-1933 جىل­دار­داعى ۇلت-ازاتتىق قوزعا­لىستار» اتتى ەڭبەگى. ءبىرىنشى ماقالادا قازاق­ستاندى باس­قار­عان تۇلعانىڭ جاۋىز ەكەن­ىن دالەل­دەپ كورسەتسە, ەكىنشىسىندە 1929-1931 جىلدارى ەلىمىزدە ستالينيزمگە, كۇش­تەپ ۇجىمداستىرۋعا قارسى حالىق نارا­زى­لىقتاردى تەرەڭ تالدايدى. وسىلايشا, الپىس جىل بويى ايتىلماعان اقيقاتتى العاش رەت عالىم تالاس وماربەكوۆ ايتتى. ءۇشىنشى ماقالاسىندا ءار ولكەدەگى حالىق نارازىلىقتارىنىڭ بارىسىن, ونداعى باس­شىلار مەن قوسشىلاردىڭ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ كورسەتكەندە, بۇكىل قا­زاق­ستاننان, ءتىپتى باسقا رەسپۋبليكالاردان تاكەڭە دەگەن قۇرمەتى ارتتى. ونىڭ ەسىمىن كوتەرىلىسكە قا­تىسقانداردىڭ ۇرپاقتارى ەرەكشە باعالادى.

وكىنىشكە قاراي, عالىم بۇكىل الەمدى جايلاعان پاندەميادان كوز جۇمدى. ونىڭ ورنى ءدال بۇگىن ويسىراپ تۇر. ءبىزدىڭ پارىز – ميلليونداردىڭ جوعىن جوقتاعان تۇلعا رۋحىنا لايىقتى قۇرمەت كورسەتۋ. ت.وماربەكوۆتى حالىق جادىندا ماڭگى ساقتاۋدىڭ ءبىر جولى – ونىڭ ەسىمىن ءوزى بىتىرگەن جانە ەڭبەك جولىن باستاعان جامبىل وبلىسىنىڭ اۋداندارىنداعى ورتا مەكتەپتىڭ بىرىنە, سونداي-اق عىلىمي مەكەمەگە بەرۋ, الماتى قالاسىنداعى ءوزى تۇرعان ءۇيدىڭ قابىرعاسىنا ەستەلىك-تاقتا ورناتۋ, قالاداعى ءبىر كوشەنى تاريحشى ت.وماربەكوۆتىڭ ەسىمىمەن اتاۋ. عالىم مۇراسى ۇلتپەن بىرگە جاساي بەرەدى.

بەرەكەت كارىباەۆ,

ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق

ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى,

ۇعا اكادەميگى