التى بالا مەن التىن انا

قوعامنىڭ باستى بايلىعى بالا دەپ بىلسەك, وسى بايلىعىمىزدى مولايتىپ, ورتامىزدى تول­تىرىپ, ۇلت ۇپايىن تۇگەندەپ جۇرگەن التىن قۇرساقتى انالارىمىز بار. قوعامدىق قۇن­دى­لىقتاردىڭ نەگىزىن نىعايتا تۇسەتىن ونداي انا­لا­رى­مىزدىڭ مارتەبەسىن شىن مانىندە التىنمەن استاس­تىرىپ بەكىتىپ, «التىن القامەن» ماراپات­تاي­مىز. بۇل اتاقتى العان انالارعا كوپتەگەن الەۋ­مەت­تىك جەڭىلدىكپەن قوسا, جاردەماقىلار قاراس­تىرىلعان. بۇعان قوسا دارەجەسىنە قاراي «انا داڭقى»­ وردەنى, «باتىر انا» اتاعى, «كۇمىس القا» سياق­ت­­ى ماراپات تۇرلەرى بار. جىل وتكەن سايىن مۇن­داي دەڭگەيدەگى انالارىمىزعا كورسەتىلەتىن سىي­-قۇرمەتتىڭ, قارجىلاي قولداۋدىڭ كولەمى ارتىپ كەلەدى. بۇل وڭ ءۇردىس قاي جاعىنان دا ورىندى. ويت­كەنى حالىق سانىنىڭ ارتۋىنا ستراتەگيالىق ما­ڭىز بەرىلىپ وتىرعان قازىرگى كەزدە كوپ بالالى انا­لارعا قانداي قۇرمەت كورسەتىلسە دە, ارتىقتىق ەتپەيد­ى.

وسى ورايدا بيىلدان باستاپ كوپ بالالى انالارعا بەرىلەتىن جاردەماقى كولەمى ەداۋىر ارتقانىن اتاپ وتكەن ءجون. بۇل جاردەماقى بالا سانىنا قاراي تولەنەدى. ايتالىق, بيۋدجەت قاراجاتىنان اي سايىن ءتورت بالاعا – 55 304 تەڭ­گە,­ بەس بالاعا – 69 138 تەڭگە, التى بالاعا – 82 973 تەڭ­گە, جەتى بالاعا – 96 807 تەڭگە, سونداي-اق سەگىز جانە ودان كوپ بالاسى بار وتباسىنىڭ ءار بالاسىنا 4 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىش (اەك), ياعني 13 800 تەڭ­گە كولەمىندە جاردەماقى بەرىلەدى. سونىمەن قا­تار جىل باسىنان بەرى بالا تۋعاندا بەرىلەتىن بىر­رەتتىك تولەمنىڭ دە كولەمى كوبەيدى: ءبىرىنشى, ەكىن­شى جانە ءۇشىنشى بالانى تۋعاندا بەرىلەتىن جار­دەماقى 131 100 تەڭگەنى قۇراسا, ال ءتورتىنشى جانە ودان دا كوپ بالانى دۇنيەگە اكەلگەندە 217 350 تەڭگە بەرىلەدى.

التىن قۇرساقتى انالاردىڭ مەرەيىن اسىرىپ, ابىرويىن تاسىتاتىن تاعى ءبىر باستاما بيىل قابىلدانعان الەۋمەتتىك كودەكستە دە كورىنىس تاپتى. زاڭدى قۇجاتتاعى جاڭاشىلدىقتىڭ ءبىرى – «ناگرادتالعان انا» دەگەن جاڭا ۇعىمنىڭ ەنۋى. بۇل مارتەبە «كۇمىس القا», «التىن القا» القالارىمەن ماراپاتتالعان نەمەسە بۇرىن «باتىر انا» اتاعىن العان, I جانە II دارەجەلى «انا داڭقى» وردەندەرىمەن ماراپاتتالعان انالارعا بەرىلەدى. اتالعان كودەكستىڭ 94-بابى بويىنشا جەتى جانە ودان دا كوپ بالا تاۋىپ, تاربيەلەگەن انالارعا بەرىلەتىن جاردەماقى 7,4 اەك-كە دەيىن وسەدى. ياعني بۇل قاتارعا «التىن القا», «باتىر انا» جانە «انا داڭقى» ماراپاتتارى بار انالار جاتادى. ال «كۇمىس القا» يەگەرلەرى 6,4 اەك كولەمىندە جاردەماقى الادى. بۇل وزگەرىستەر الدىمىزداعى شىلدە ايىنان باستاپ جۇزەگە اسىرىلا باستايدى.

ء«ار بالانىڭ ءوز نەسىبەسى بار» دەگەندەي, ەندى وسى مولايعان جاردەماقى تاعايىندالاتىن كوپ بالالى انالاردىڭ قاتارى دا كوبەيە تۇسكەنى ماڭىزدى. ەڭبەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا, بۇگىنگى تاڭدا ەلى­مىزدە 233 910 ماراپاتتالعان انا بار. ونىڭ ىشىن­دە «التىن القا» يەگەرى – 63 536, «كۇمىس القا» يەگەرى – 147 154, «انا داڭقى» وردەنىن ال­عان­دار – 10 145, «باتىر انا» اتاعى بارلار – 13 075.­ بۇل كورسەتكىشكە قاراساق, جوعارىدا ايتقان الەۋ­مەتتىك كودەكستەگى جاڭاشىلدىققا سايكەس ماراپاتتالعان اناعا بەرىلەتىن جاردەماقىنىڭ ەڭ كوبىن (7,4 اەك) جەتى جانە ودان كوپ بالا تاپقان 86 746 انا الادى ەكەن. ال ولاردان ءسال ازداۋ (6,4 اەك) الاتىنداردىڭ سانى – التى بالا تاپقان كۇمىس القالى 147 154 انا. سوندا وسى تۇستان «التىن» مەن «كۇمىستىڭ» اراسىن ءبولىپ تۇرعان ءبىر بالا جانە ءبىر اەك قانا ەكەنىن اڭعا­را­مىز. ءبىزدى ويلاندىرعان, ءىشىمىزدى الاي-دۇلەي ەت­كەن جايت وسى – اراجىك, بالكىم بەلگىلى ءبىر دەڭ­گەي­دە الالاۋشىلىق دەۋگە دە بولار. ءبىر بالا تابۋ­دىڭ ءوزى وڭاي ەمەس ەكەنىن ەسكەرسەك, كۇمىس القا­لىلاردىڭ التى بالا تاۋىپ تۇرىپ, 6,4 اەك الىپ­ تۇرىپ, اراسى ءبىر اەك-ءتى عانا قۇراي­تىن «ال­تىن القاعا» ۇمتىلا قويۋى دا قيىن شى­عار. بۇل رەتتە بۇگىندە ءبىر اەك-ءتىڭ كولەمى نە­بارى 3 450­ تەڭگە ەكەنىن دە ەسكە سالا كەتەيىك. ءتىپتى ەكى ال­قا­نىڭ جاردەماقىسىنىڭ اراسالماعى اجەپ­تا­ۋىر­ بولعاننىڭ وزىندە «التىن» ءۇشىن تاعى دا جا­نىن­ قيناعىسى كەلەتىندەردىڭ تابىلۋى نەعاي­بىل سياق­تى. وسى ورايدا ءبىر مىسال كەلتىرە كەت­سەك, التى بالا تاپقان اۋىلداعى جەڭگەمىزگە ماڭا­يىنداعىلار «ەندى ءبىر ءاۋپ دەسەڭ, «التىن القا­لى» بولاسىڭ» دەگەندە, شامالى جاردەماقى ءۇشىن­ ءويتىپ اۋپىرىمدەگىسى كەلمەيتىنىن بايقاتىپ ەدى.

راسىندا, التىن قۇرساقتى انالاردى بۇ­لاي­­شا «التىن» مەن «كۇمىسكە» ءبولۋدىڭ قا­جە­تى قانشالىقتى دەگەن وي كەلەدى. ولارعا كور­سەتىلەتىن قارجىلاي قولداۋدىڭ بالەندەي ايىر­ما­شىلىعى بولماسا, التى بالا نەمەسە ودان كوپ بالا تاپقانداردىڭ بارىنە نەگە «التىن القا» ۇلەس­تىرمەسكە؟ ونىڭ ۇستىنە قازىرگى زاماندا كوپ بالا تابۋعا نيەتتى اق جاۋلىقتىلاردىڭ قاتا­رى دا ازايىپ بارادى. باياعىدا ون بالا تابۋ­ قالىپتى جاعداي سانالسا, بۇگىندە التى بالا تابۋدىڭ ءوزى – ۇلكەن مارتەبە. سوندىقتان ايەلدەرگە التىن جاراساتىنىن ەسكەرىپ, «كۇ­مىس القالىلاردى» دا «التىن القامەن» اسپەت­تە­سەك, ودان ۇپايىمىز كەمىپ قالماس.