سىرت كوز, سىرىن بىلمەيتىن ەل كىمنىڭ ىشىندە قانداي يت ءولىپ جاتقانىن قايدان ءبىلسىن؟ كەيدە ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندەنىڭ جايىن كۇيتتەۋ دەيمىز-اۋ. ول تۇگىلى, باسقارۋدىڭ جوعارى دارەجەدەگى ۇيىمداسقان جۇيەسى – مەملەكەت تە سولاي, باسىنان ءتۇرلى جاعداياتتار تىزبەگى ءوتىپ جاتاتىن, قان تامىرى بۇلك-بۇلك ەتىپ سوعىپ تۇرعان ءتىرى اعزا ءتارىزدى. ءبىزدىڭ قازاق «اداسقاننىڭ الدى – ءجون, ارتى – سوقپاق» دەگەندى نەگە ايتقان دەسەم, «اداسۋ» دا, ايىبى بولماۋ ءۇشىن «قايتىپ ءۇيىرىن تابۋ» دا, تەك تىرىگە ءتان قاسيەت ەكەن عوي. ونىڭ دا بىرەۋ ءبىلىپ, بىرەۋ بىلمەيتىن سان ءتۇرلى سىرلارى بار. شىنىن ايتقاندا, ءبىزدىڭ قوعام «سىپايى سىرىن بىلدىرمەس, اقىرىن عانا بۇلك ەتەر» ەسكى تامسىلمەن تەك ءىلبىپ باسىپ, ارەڭ ءجۇرىپ كەلە جاتىر ەكەن. كەشەگى قاڭتار وقيعاسى بىزگە وسىنىڭ شىندىعىن اشىپ كورسەتتى.
شايىردىڭ تىلىمەن ايتساق: «تاۋسىلمايتىن قۇرعاق سوزگە شىرمالىپ, ءجۇرىسىمىز جەتكەن جوق پا ىرعالىپ؟» ء(ا.ماحانوۆ). بۇرىننان دا ەسەڭگىرەپ كەلە جاتقان ەل قاڭتار قاسىرەتىنەن كەيىن ءبىرجولا ەسىنەن تانىپ ءتۇستى. ەندى, مىنە, ەلدىڭ ەس جيۋىنا بارىن سالىپ وتىرعان قاۋىپسىزدىك پەن مەملەكەت تۇتاستىعىنىڭ كەپىلى بولىپ تابىلاتىن ەڭ جوعارى لاۋازىم يەسىنىڭ ءسوزىن مىسە تۇتپاي, قاي ارەكەتىن دە ورىندى-ورىنسىز كۇستانالاي باستادىق. جاسىراتىنى جوق, دۇرمەككە ەرگەن ەلدە وسىلاي بولارى حاق. ەندىگى جەردە ول اڭگىمەدەن قاشىپ قۇتىلا المايمىز. باياعىنىڭ ەستى قازاعى «ارقادا اياز بولماسا, ارقار اۋىپ نەسى بار؟» دەگەن جوق پا؟ وسى ۋاقىتقا دەيىن قاراپايىم حالىقتى كوزىنىڭ الماسىنا تامسانتىپ كەلگەن ەسكى جۇيە بىرىڭعاي ۇلتتىڭ قامىن ويلاعان بولسا, قازاق بەيبىت شەرۋگە شىعىپ, ارتىنان ارانداپ قالىپ, ايدىڭ-كۇننىڭ امانىندا وراسان شىعىنعا ۇشىراماس ەدى عوي. قالاي دەسەك تە, ەندىگى جەردە جۇيەگە ساپالى وزگەرىس كەرەك. ونسىز ساياسي, الەۋمەتتىك, رۋحاني احۋال ءوزارا شاربى بۇلتتاي كىرىگە المايدى. ەل دە ۇنەمى وتكەن كۇننىڭ ەلەسىنە ەرىپ جۇرە الماسى انىق. قانشا اۋىر بولسا دا, ەس جيىپ, الىسقا قاراماسا بولمايدى. ويتكەنى مىرزا دەمەسەڭىز, ۋاقىت شىركىنىڭ ەمشى ەمەس. قاراپايىم ءومىردىڭ زاڭى – وسى.
وتىز جىل مۇلگىپ, ۇيقىسىنان وقىس ويانىپ كەتكەن «جاننىڭ» كۇيىن ەلەستەتۋ قيىن. جۇرت ءوڭ مەن ءتۇستىڭ اراسىنداعى بۋالدىر بۇلتقا ءمىنىپ ءجۇرىپ, ءبىر بەلگىسىز ءارى-ءسارى كۇي كەشكەن ءتارىزدى. سانانىڭ تۇكپىرىندە وسىعان ۇقساس تۇسىنىكسىز بىردەڭەلەر جىلت-جىلت ەتەدى. ءيا, تەمىر قاناتىنىڭ ءبىر شەتىمەن كوك تىرەگەن, ەندى ءبىر ۇشىمەن جەر تايانعان الىپ يمپەريانىڭ قۇشاعىنان سىتىلىپ شىعىپ, رۋحاني ءھام ساياسي قۇلدىقتىڭ قۇرساۋىنان «ازاتتىق الدىق» دەپ جۇرگەن العاشقى جىلدارى قازاق جاپپاي ۇلبىرەگەن ءۇمىتتىڭ جەتەگىنە ەردى. ۇلت رۋحىنىڭ ولمەۋىنە سەبەپشى بولاتىن نارسە وسى عوي. اتتىڭ جالى, اتاننىڭ قومىندا جۇرگەندە-اق ۇلى وركەنيەتتەر كوشىنە ىلەسكەن كوشپەلى تىرلىگىن قالا مادەنيەتىنىڭ ىرقىنا جەڭدىرىپ, تەرلىكپەن تۇتاسىپ كەتكەن تاقىمىن جازىپ, ورىستىڭ ىقپالىمەن اتتان ءتۇسىپ, الپىس تۇتام اق نايزا مەن قارا بولات قايقى قىلىشتى كەرەگە باسىنا ىلگەن قازاقتى كەڭەس وداعىنىڭ جەتپىس جىل ۇستاعان الاقانىنىڭ تابى ارقىلى سىڭگەن ۋىتتان ارىلتۋ ءۇشىن ءبىرشاما ۋاقىت كەرەك بولدى. قازاقتىڭ بۇل تاريحى مىسىرعا قۇل بولىپ جۇرگەن ەۆرەيلەردى قۇتقارۋشى كوسەمنىڭ قىرىق جىل قۇمدا ساندالعان وقيعاسىن ەرىكسىز ەسكە تۇسىرەدى. الايدا ەكەۋىنىڭ اراسىندا ۇلكەن كەرتە بار.
العاشقى كەزەڭدە مۇز استىنداعى كوكتەمدەگى قىزىل سۋداي, كوز الدىنان جىلىستاپ ءوتىپ جاتقان سالت, ءداستۇر, ونەر, ءبىلىم, عىلىم, ءتىل مەن ءدىل جايىندا كوپ ايتىلا قويعان جوق. ماسەلەنىڭ بارلىعى زارىعىپ ءجۇرىپ ارەڭ جەتكەن تاۋەلسىزدىكتىڭ تاريحى ون جىلدىقتىڭ كەلەسى بەلەسىنە يەك ارتقان كەزدەن باستالدى. وكىنىشكە قاراي, ول كەزدە ءبارى كەش ەدى. الىپ «مەحانيزم» تەتىكتەرى ىسكە قوسىلىپ, قارقىن الىپ كەتكەن بويدا كەشەگى كەسىرتكە ەندى ايداھارعا اينالىپ, قونجىق ماقات بولىپ اقىرا باستاعان. الەمنىڭ بارلىق تۇكپىرىنە «مەن مۇندالاپ!» ايقارا اشىلعان ەسىكتەن دە, سىزىق ساڭىلاۋ تەسىكتەن دە انتالاپ, اعىلىپ جاتتەكى مادەنيەتتىڭ قاناتىنا ىلەسىپ كىرگەن سان ءتۇرلى مادەني ۇستىندار دالا كوڭىل اڭعال جۇرتتىڭ اقىلىن ارباپ, تۇرمىسىن بيلەپ, ساناسىن ۋلاي باستاعانى كۇنى كەشەگىدەي كوز الدىندا. تاپ وسى تۇستاعى قورقىنىشتى سۋرەت اڭىزداعى تويىمسىز پاتشا زۇلحاقتىڭ كەۋدەسىن جايلاپ, ساناسىن ۋلاپ, ىرقىن الىپ, ەركىن بيلەپ, كۇنىنە پالەنباي ادامنىڭ ميىنان قورەك تاپپاسا, قوس يىننەن باسىن شىعارىپ تۇرىپ الاتىن, قانشا جەسە دە تابەتى قايتپايتىن اجداھا جىلانعا ۇقساس وقيعا تىزبەگىن ءوز الدىنا ءسوز ەتپەسە, بۇل ءۋازيپانىڭ اراسىنا سىيمايدى.
راس, بۇل كەزەڭدە مەملەكەت «بايتال تۇگىل باس قايعىنىڭ» كۇيىندە ەدى. ەڭ باستىسى, قاراپايىم حالىق وسىنىڭ بارىنە كوز جۇمىپ, قاراپ وتىرا العان جوق. الايدا كوپتىڭ داۋىسى كوكتەگى قۇدايعا جەتسە دە, اق ورداعا جەتپەگەن سوڭ امال قانشا؟ تويىنىپ, ەتكە شىعىپ قىشىنعان ات توبەلىندەي توپ ءوزىنىڭ ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن ۇلتاراق قۇرلى كورمەۋگە اينالدى. ويتكەنى ولار ۇلتتىق مۇرات, ەلدىك مۇددەنى مۇلدەم باسقا قۇندىلىقتارمەن اۋىستىرىپ العان بولاتىن. ىزدەگەنىن تاپقان كۇننەن باستاپ جەمساۋىن نىعىزداۋمەن عانا اينالىستى. ال قارا حالىقتىڭ اششى زارى مەن جانايقايى ايتىلعان جەردە قۇردىمعا سىڭگەندەي بولىپ وتىردى. قاندى قاڭتارعا دەيىنگى ءۇشىنشى ونجىلدىقتا قازاق قوعامىنىڭ باسىنان كەشىپ جاتقان ماسەلەلەر قاراپايىم جۇرت تاراپىنان ءجيى ايتىلا باستادى. وكىنىشكە قاراي, ول كەزدە حالىق پەن بيلىكتىڭ اراسى تىم الشاقتاپ كەتكەن بولاتىن. كوز الدىندا ءوسىپ شىققان كىشكەنتاي تۇقىلدىڭ قارقاراسى قاۋعا اينالىپ ۇلگەرگەنىن كورسەك تە, كورمەيتىن جاعدايعا دۋشار بولعانىمىز وكىنىشتى, ارينە.
ءيا, قاڭتار وقيعاسى اياقاستى بۇرق ەتە قالعان بۇرقاقتى جاعداي ەمەس. بولماشىعا كوز الداپ, ءوزىن الدارقاتا ءجۇرىپ, ۇزدىكسىز ءۇمىت ەتكەن وتىز جىلدان استام ۋاقىتتى ءىشىنارا ۇشكە ءبولىپ الىپ «باستاۋ», «دامۋ», «ۋشىعۋ» ديناميكاسىن تولىق باستان كەشكەن زاڭدى ۇدەرىس. وكىنىشتى بولسا دا, بۇل ءبىزدىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولىمىز, قازاق امالسىز مويىن ۇسىنعان شۇبارالا تاريح. ەندى ونى قالاساق تا, قاراماساق تا, كوشتىڭ ءىزىن تولايىم ءسۇرىپ تاستاۋ مۇمكىن ەمەس. ارينە, تورەشى ۋاقىت ءبارىن دە ەلەكتەن وتكىزىپ, ەنشىلى تاريحقا اينالدىراتىنى اقيقات. كوپ نارسەنىڭ بايىبىنا سول كەزدە بويلاپ بارۋىمىز مۇمكىن. ال ۋاقىت دەگەن قۇدىرەتتى ءبىر ورىندا ۇستاپ تۇرا المايسىڭ. دۇنيە-ديىرمەن ءبىر ساتكە دە توقتاۋدى بىلمەپتى. دەر كەزىندە ەسىن جيىپ ۇلگەرمەگەن ۇلتتار قولداعى تىزگىننىڭ ۇشىنان ايرىلىپ قالعانى جايىندا تاريحتىڭ اششى ساباعىنان ءتالىم الماسقا امال جوق. ونسىز بارار جەر, باسار تاۋ, تىرەلەر تۇيىعىڭ بەلگىلى. وسىندايدا «وگىزدى» دە ولتىرمەي, «اربانى» دا سىندىرماي وتە شىعاتىن داڭعىل جول تابۋ – وڭاي شارۋا ەمەس. مۇمكىن ءبىزدىڭ قازاق بەلگىلى ءبىر ۋاقىتقا «تايم-اۋت» الىپ, تاعدىرىن سەنىپ تاپسىرعان باسشىعا تۇبەگەيلى وزگەرىس جاساۋ ءۇشىن مۇمكىندىك بەرۋ كەرەك شىعار؟ ونسىز ۇلت ۇستازى اقاڭنىڭ بەلگىلى ورىس مىسالشىسى كرىلوۆتان تارجىمەلەگەن جىرىنا ارقاۋ بولعان اققۋ, شورتان ءھام شاياننىڭ كەرىن كەلتىرۋىمىز بەك مۇمكىن عوي. قازىر جۇرتتىڭ ءبارى, بىلەتىنى دە, بىلمەيتىنى بولسا دا, ساياسيلانىپ العان. ءيا, حالىق اشقۇرساق بولعان جەردە مۇنىڭ ەشقانداي ەمى جوق. سول ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە قاراپايىم قاراشىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى شەشىلۋى ءتيىس. ونسىز, قارساقتابان, قالجاۋىر بايلانعان قالىپتان العا جىلجۋىمىز ەكىتالاي. شىنىن ايتقاندا, تاپ قازىر سونىڭ قاي-قايسىسىنا دا بىزدە ۋاقىت بار دەپ ايتۋ قيىن. سوندا نە ىستەمەك كەرەك؟
قاڭتار وقيعاسىن اقش-تىڭ تاياۋ جانە ورتا شىعىستاعى ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسىن باسىپ-جانشۋعا باعىتتالعان دۋايت دەۆيد ەيزەنحاۋەر دوكتريناسىمەن بەتتەستىرۋگە ىڭعاي تانىتىپ تۇراتىندار قاتارى بار ەكەنى بايقالادى. ءيا, بۇل ءبىر قىرىنان قاراپ, جەڭىل كوز جۇگىرتىپ وتكەندە ساناعا ساۋلەسىن شاشىراتىپ ۇلگەرەتىن سىرتقى, الدامشى اسەرلەر جيىنتىعىنا كەلىڭكىرەيدى. شىن مانىندە, ءبىزدىڭ جاعداي امەريكاندىقتار تاپ بولعان احۋالمەن سالىستىرعاندا, مۇلدەم باسقا. جالپى, قاڭتار وقيعاسى بولاشاقتا ءتۇرلى ماماندار قايتا اينالىپ سوعىپ, تاريحي, ساياسي تۇيىندەر جاسايتىن كۇردەلى ماسەلە. تاريح قاتپارى تەرەڭ جاسىرعان, بۇل كۇندە ۇمىتىلعانداي اسەر قالدىرعانىمەن, ۇنەمى كورىنىپ قالىپ وتىراتىن ءتۇرلى وقيعالاردى ايتپاعاندا, قازىرگى قازاقتىڭ ەتنيك تامىرىنىڭ وزەگىندە جاتقان تۇيتكىلدەر بىزگە بيلىكتە, قاراپايىم ومىردە بولسا دا, مەنتالدىك ەرەكشەلىكتەردى تولايىم قايتا قارامايىنشا, ماسەلە تۇبەگەيلى شەشىلمەيتىنىن كورسەتىپ قانا قويماي, سونى ىشتەي دالەلدەپ بەرىپ وتىر.
وسى ۋاقىتقا دەيىن وكتەم جۇيەنىڭ ىرقى مەن ىڭعايىنا قاراي توپتاسقان كلاندىق توپ بيلىككە كەلىپ, ساياسي ترايباليستەر تاراپىنان بايىرعىنىڭ تاساسىندا قالعان كاستالىق ءبولىنىس جۇيەسىن جاڭعىرتۋعا جول بەرىلدى. سونىڭ سالدارىنان قاي جاعىنان بولسىن ء(بىلىم, پاراسات, تاجىريبە) كەمەل ازاماتتار مەملەكەت مۇددەسى, حالىقتىڭ يگىلىگى ءۇشىن ادال قىزمەت جاساۋ مۇمكىندىگىنەن شەتقاقپاي ەتىلدى. كەيىنگى جىلدارى ەلدەگى احۋالدىڭ تىم شەكتەن شىققانىن سەزگەندىكتەن, ءتۇرلى دەڭگەيدەگى ماماندار امالسىز شەتەل اسىپ كەتۋگە ءماجبۇر بولدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن شەرۋ تارتىپ كەلگەن ماقتاۋ مەن ماداققا جەلبۋاز جۇيەگە نەگىزدەلگەن بيلىككە سەنىم بولسا, ەلدەگى ىشكى ميگراتسيا جايىن ايتپاعاندا, كۇردەلى ەميگراتسيالىق احۋال ءدال بۇگىنگىدەي قاۋىپتى شەكتە بولماس ەدى. ەندىگى جەردە شەكارا اسىپ كەتكەن ماماندارعا رەەميگراتسيا جاسايتىنداي جايلى جاعداي تۋدىرمايىنشا, ءبىز جىلدار بويى شەككەن شىعىننىڭ ورنىن جۋىق ارادا تولتىرۋ قيىن. قازاقستاننىڭ بار بايلىعى حالىققا, مەملەكەتتىڭ باستى قۇندىلىعى – ءار ازامات ۇلتقا قىزمەت جاساعاندا عانا جاڭا قازاقستان مۇمكىندىگىن ارتتىرۋعا بولادى.
قازىرگى قازاق قوعامى ماڭداي تىرەگەن ماسەلەلەر جيىنى جاعدايىندا XVIII–XIX عاسىرلاردا دامىعان يدەيالىق اعىم – اعارتۋشىلىق باعىتتى قايتا جاڭعىرتىپ, ەل يگىلىگىنە پايدالانۋدىڭ ماڭىزى ەرەكشە. ەسىم-سويى تاريحتان بەلگىلى اتالعان اعىم وكىلدەرى قاي كەزدە دە ادام بالاسى ءۇشىن اۋا مەن سۋداي قاجەت ىزگىلىك, ادىلەت, عىلىم, ءبىلىم, ونەر, تانىم جولدارىن ۋاعىزداۋ ارقىلى قوعامدى تۇزەتۋگە كۇش سالدى. ءبىر عاجابى, ولاردىڭ بۇل يگى ارەكەتتەرى قاي كەزدە دە قاراپايىم حالىق تاراپىنان قولداۋعا يە بولىپ, ەل ىزگى باعىت ۇستانۋ ءۇشىن ءتيىمدى ءتاسىل رەتىندە قولدانىلدى. وكىنىشكە قاراي, قوعامدىق فورماتسيالار وزگەرگەن سايىن بەلگىلى, بەلگىسىز كۇشتەر حالىق پەن بيلىك اراسىندا دانەكەرلىككە جۇرە الاتىن وسى اعىمدى جويىپ جىبەرىپ وتىرۋعا تىرىسقان. ونىڭ سەبەبىن الىستان ىزدەپ قاجەتى جوق. بۇل ەكى ايىرىقتىڭ اراسىنداعى تۇتاستىق ساقتالعان قوعامدا قاي مەملەكەتتىڭ بولسىن ىرگەتاسى بەرىك. ارينە, بۇل توبىرلىق سانا ىقپالىن جامىلعى ەتەتىن ساياسي جۇيەدەگى اسىرە دەموكراتتار ءۇشىن ونشا وڭتايلى ءتاسىل بولماۋى مۇمكىن. ال ساياسات اعىمى اعارتۋشىلىق يدەيالار نەگىزىندە تۇزىلگەندە قوعامدا ساۋاتتى يدەولوگيا قالىپتاستىرۋ مۇمكىن ەكەنى ءوزىن سان رەت دالەلدەدى. ويتكەنى تال بويىن انارحيادان اۋلاق سالىپ, ىزگىلىك رۋحىنداعى تاربيەدەن ءتالىم الىپ, باعىت تۇزەگەن قوعام مۇشەلەرى ءوزى جاساعان ادىلەت قاعيدالارىنان اينىپ, ءوز باعىتىنا قارسى كەلە المايدى. ەندەشە, بيلىك پەن حالىق اراسىندا اشىق بايلانىس ورناۋ ءۇشىن وسى ءتاسىلدى قايتارىپ, جاڭا قىرىنان قايتا جاڭعىرتۋدىڭ ماڭىزى وراسان.
ەكونوميكالىق تۇرعىدان بىزگە سىرتتان كىرەتىن يمپورت اتاۋلى زيانسىز, كەرىسىنشە, شيكىزات ەسكپورتىنىڭ جولىن كەسۋ كەرەك دەيتىندەر قاتارى بارشىلىق. الەۋمەت تۇتىناتىن قاي تاۋاردىڭ دا باعاسىن مەيلىنشە ارزانداتىپ, ىشكى بازار نارقىن تۇراقتاندىرۋ ارقىلى ەلدىڭ احۋالى تۇزەلەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. كەرىسىنشە, ادامنىڭ قولىمەن, اقىل كەنىنىڭ قورى ارقىلى اتقارىلاتىن ەڭبەك نارقىن قىمباتتاتۋمەن بىرگە, ەرەكشە باعالاۋ كەرەك. سول ادام-اسىلدى قوعامعا ساي تاربيەلەپ, ونىڭ كۇن رايىنان دا تەز بۇزىلعىش تولقىمالى كوڭىل-كۇيىنىڭ مىڭ بۇراۋىن ءبىر قالىپتى ۇستاپ تۇراتىن كامەرتون – رۋحانيات الەمى زاڭدىلىعى اتالعان ولشەمنىڭ العاشقى تارماعىنا مۇلدەم كەرەعار. بۇل تۇرعىدا, سول سىرتتان كىرەتىن «يمپورت» – بار بالەنىڭ باسى. ءبىز وسى ۋاقىتقا دەيىن, اسىرەسە رۋحانيات الەمىندە تەك قانا سىرتتان كەلگەن «يمپورت» تۇرلەرىن مالدانىپ كەلدىك. سونىڭ سالدارىنان قازاقستان ءتۇرلى سەكتالار مەن ءدىني ۇيىمداردىڭ جىلى ۇياسىنا اينالدى.
شىنىن ايتۋ كەرەك, وكىنىشكە قاراي, ءبىز ۇلتتىڭ ساناسى جايىندا تىم سيرەك ويلاناتىن كۇيگە تۇستىك. نەگىزى, مەملەكەت باس قاتىرۋعا ءتيىس باستى ءارى تۇيتكىلدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى – وسى. ءبىزدىڭ قويىن-قونىشىمىز قازاق سالت-داستۇرىنەن باسقا جۇرتتىڭ جاسىعىنا بارىنشا تولىپ بولعان. نەگە ەكەنىن قايدام, قازاق ءوزىنىڭ تۇپنەگىز تابيعاتىنا ءتان قاسيەت اتاۋلىدان باسقانىڭ ءبارىن تالعاماي قابىلداي بەرۋگە تەرىس ەمەس ەكەن. وتىز جىلدا ورنىنا كەلىپ, ورداسى كەڭىمەي قويعان شۇبارالا ءتىل تاعدىرىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ نەگىزى, ماسەلەنىڭ ءبىرى وسى جەردە جاتىر. ءبىزدىڭ قازاق ءوزىنىڭ بايىرعى اتا كاسىبىنەن ايرىلۋ, ءتىپتى كەيبىر جاعدايدا ادەيى باس تارتۋ ارقىلى انا ءتىلىنىڭ ايداي جۇزىنە قارا داق ءتۇسىرىپ العانىن مويىنداعىسى كەلمەيدى. ءسويتىپ, ءتىل تاعدىرىنا قاتىستى ايىپتىنى وزگەدەن ىزدەۋگە تەرىس ەمەس. راس, وعان سىرتقى فاكتورلاردىڭ دا اسەرى وراسان. دەسە دە, تىلگە قاتىستى تەرمين, اتاۋ ءسوز, بەينەلى تەڭەۋ مەن قازاقى ورالىمنىڭ نەگىزى اڭشىلىق, ەگىنشىلىك, مالشىلىق كاسىپتە جاتقانىن كىمنەن جاسىرعىمىز كەلەدى؟ سوندا بۇعان كىنالى كىم ەكەن؟ ماسەلە ەشۋاقىتتا بىرجاقتى تۋىندامايدى جانە داۋ قىرىق جىلدا بىتسە دە «قىرشىن كەتتىم» دەيتىنى راس ەكەن.
ودان ءارىسى «ايتسام اپام دا كەتەدىنىڭ» كەرى. سوندىقتان دا قازىرگى جوعارى, ورتا وقۋ ورىندارىن ايتپاعاندا, مەكتەپ پەن بالاباقشا قابىرعاسىنان باستاپ قازاقتىڭ سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرپى مەن ۇلتتىق ونەر تۇرلەرى ارنايى ءپان رەتىندە وقىتىلىپ, ءدىن ءداستۇرلى ۇعىمدار نەگىزىندە ۇيرەتىلىپ, ناسيحاتتالۋى ءتيىس. ونى ايتاسىز, ءتۇرلى جەمىسسىز ايتىس-تارتىستارعا ۇلاسىپ جاتاتىن قازاق ەتنوگەنەزىنە قاتىستى, ونىڭ ءبىر اتا مەن ورتاق بۇتاقتان تاراماعانى, ءتۇرلى تايپالىق وداقتاردىڭ نەگىزىندە قۇرالعان سۋپەرەتنوس ەكەنىنە بايلانىستى شىندىقتى دا بالاعا بەسىكتەن بەلى شىقپاي تۇرىپ ۇعىندىرۋ قاجەت. قالاي دەسەك تە, ەندىگى جەردە وتىرىك اتاۋلىعا ورىن از. سوندا عانا ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قوعامدى ءتۇرلى كەزبە يلليۋزيالار سالدارىنان ارىلتۋعا بولادى. شىن مانىندە, قازاقتىڭ وزىنەن باسقا جاۋى دا, دوسى دا جوق! اباي دانىشپان جەتكەن, جەتىپ قانا قويماي ءجىتى سەزىنگەن اقيقات ءالى كۇنگە دەيىن سول وزەكتى قالپىندا تۇر. ەندىگى جەردە قازاق رۋحانياتىنا قاتىستى وزگە ەلدىڭ تاجىريبەسىن ۇلگى ەتىپ, ءومىرى ورىندالمايتىن ستاراتەگيالىق دامۋ باعدارلامالارىن قابىلداي بەرگەننەن ءىس بىتەدى دەگەنگە ەندى ەشكىمدى سەندىرە المايمىز. حالىق عاسىرلار بويى شەككەن بەينەتىنىڭ زەينەتىن بۇگىن كورگىسى كەلەدى.
ءيا, بۇل تەك رۋحانيات الەمىندەگى «يمپورتقا» قاتىستى ماسەلە. ادەبيەت پەن ونەردە دە جاعداي تۋرا وسىعان ۇقساس. ءتۇرلى كوركەم شىعارما, تيىم سالىنعان ادەبيەتتەر ارقىلى جىلدار بويى تىرشىلىگىمىزگە ەنىپ, سانا تۇكپىرىنەن ەندى بالتالاساڭ دا بۇزىلمايتىن تۇراق تەۋىپ ۇلگەرگەن «تىلسىم تۇسىنىكتەر» ۇلتتىڭ جاداۋ جانىنا تاس كەنەدەي قادالىپ الىپ, قانىن تەسپەي سورعانىن كورىپ, قول قۋسىرىپ وتىرا بەرۋ مۇمكىن بە؟ جاستار اراسىنداعى ءتۇرلى جىنىستىق اۋىتقۋ, ۇلتقا ءتان ەمەس ء«وزىم بىلەمىن» تۇسىنىك, «ۇلكەننىڭ ساقالىنان الىپ, ارباعا بايلاپ ساباۋ», وزىنە ءوزى قول جۇمساۋ, جاستىڭ دا, جاسامىستىڭ دا پسيحوتروپتىق زاتتارعا جاپپاي اۋەستىگى, مىنە, وسىنىڭ ءبارى ءبىر-اق كۇندە اسپاننان تۇسە سالعان اياقاستى نارسە مە؟ جوق, بۇل قاي مەملەكەتتە بولسىن, ساۋاتتى يدەياعا قۇرىلعان يدەولوگيانىڭ ورنى ويسىراپ تۇرعان جەردە بوس كەڭىستىكتى جاۋلاپ الىپ, ءوز ويىنداعىسىن ىسكە اسىرا قوياتىن ەجەلگى, ابدەن تاپتاۋرىن بولعان ءتاسىل. بۇگىنگى قازاق قوعامى وسى اتالعان ماسەلەنىڭ بىرىمەن ەمەس, بارىمەن بەتپە-بەت كەلىپ تۇر. ونەردەگى, ونىڭ ىشىندە ءداستۇرلى ءان, كۇي, جىر مەن ۇلتتىق فولكلورتانۋداعى شاش ەتەكتەن ماسەلەنىڭ جايى دا وسىنداي.
شارل دە گوللدىڭ يدەياسىنا نەگىزدەلگەن, ءوزىن جەر بەتىندەگى ءاپايتوس مەملەكەتتەردەن ازات, ىشكى ساياساتتا ەركىن سەزىنگىسى كەلەتىن «گولليزم» دەپ اتالاتىن يدەولوگيا بار. مۇنىڭ ءوزى ءتۇپتىڭ تۇبىندە ۇلتتى كونسەرۆاتسياعا الىپ كەلەتىنىن ۋاقىت تورەشىنىڭ ءوزى دالەلدەپ شىققان. وسى باعىتتى قولدايتىندار بار. ءيا, رەسەي, قىتاي, امەريكا, تۇركيا سياقتى الىپتاردىڭ ورتاسىندا تۇرىپ, قاي جاعىنان بولسىن, ازات مەملەكەت بولعانعا نە جەتسىن؟ بىراق ونىڭ ازىرگە قوي ۇستىنە بوزتورعاي ۇيا سالعان ەرتەگىلەر الەمىنە ءتان قيال ەكەنىن سەزىنگىسى كەلمەيتىندەر كوپ. ءومىردىڭ شىندىعى مەن كوركەم شىندىقتىڭ ارا-جىگىن اجىراتا المايتىن پەندەلەر ءۇشىن مۇنى ءبىر سوزبەن ءتۇسىندىرۋ قيىن, ارينە. دەسە دە, شىندىق اتاۋلىنىڭ بەتىنە تۋرا قارامايىنشا, ءىس بىتپەيتىنى بەلگىلى.
ءار ءداۋىردىڭ, ءار حالىقتىڭ ءوز ءفالسافاسى بولادى. حVIII عاسىردا رۋحاني مادەنيەتتىڭ وشاعىنا اينالعان فرانتسيا ءوزىن وركەنيەتتى ساناپ كەلگەن مەملەكەتتەردى فرانتسۋز مادەنيەتى الدىندا تىزە بۇگۋگە ءماجبۇر ەتتى. ويتكەنى قوعامداعى ءتۇرلى قايشىلىق بىتىسىپ كەتكەن تۇستا اعارتۋشىلىق يدەولوگيا فرانتسۋز رەۆوليۋتسياسىنىڭ دا, رەفورماتورلىق قوزعالىستاردىڭ دا تەوريالىق العىشارتىنا اينالدى. ارينە, اعارتۋشىلىق يدەيا ەۆوليۋتسياسى قاي كەزدە دە بىرتەكتى بولعان ەمەس. ول كەزدە دە ءبىرى – اعىلشىندىق مونارحيالىق قۇرىلىستى, ەكىنشىسى ەۋروپاعا تابىنۋشىلىق يدەياسىن قولدادى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى جاعدايىمىز ءدال وسىعان ۇقساس. ويتكەنى قازاق الەمدەگى دامىعان ەلدەردىڭ قاي-قايسىنا بولسىن ءتاۋ ەتىپ, ۇقساپ باعۋدان كەت ءارى ەمەس. الايدا ۇلت فيلوسوفياسىنا سۇيەنە وتىرىپ, مەملەكەتتەگى رۋحانيات ۇلگىسىنىڭ وزىندىك مودەلىن جاساپ شىققىسى كەلەتىندەر تىم سيرەك. كوشىرمە قالىپ, ۇلتتىڭ وزەگىندە جاتقان اسىلداردى ايدىننىڭ بەتىنە تولىق الىپ شىعا المايدى. سوندىقتان دا, مەملەكەت قولعا الاتىن قاي جوبا بولسىن ۇلتتىق بولمىس پەن ۇلتتىق مىنەزگە نەگىزدەلسە ەكەن دەيمىز.
بەرىك ءجۇسىپوۆ,
فولكلورتانۋشى