زەينەتاقى رەفورماسىنىڭ كەلەسى قادامى

زەينەتاقى جۇيەسىن رەفورمالاۋ ماسەلەسى داعدارىستان كەيىن قايتا قوز­عالاتىنى داستۇرگە اينالعان. باسقاشا ايتقاندا, ءدال وسىنداي جاعدايدا بار­لىق كەمشىلىك سۋ بەتىنە قالقىپ شىعا كەلەدى. قازىر دە مەملەكەتتىك ەمەس زەي­نەتاقى قورلارى قورجىندارىنىڭ قۇرىلى­مىن تاۋەكەلدى باعالى قاعازدار­دان مەملەكەتتىك باعالى قاعازداردىڭ پايداسىنا وزگەرتۋ قا­جەتتىلىگى وزەكتى بولىپ تۇر. ءبىر كەزدەرى ءباسى باسىم بولىپ كورىنگەن تەتىكتەر دە ينف­ليا­تسيادان جوعارى كىرىستى قامتاماسىز ەتپەدى.

ساراپشىلار قاۋىمداستىعى اراسىن­داعى پىكىرتالاستىڭ وزەگى وسى ەكەنى قازىر بەلگىلى بولىپ قالدى. كوڭى­لىندەگى كوپ كۇمان «رەفور­ماسى­نىڭ كەلەسى قانداي بولادى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ ىزدەپ تۇر.

كەيىنگى ءبىر جىل ىشىندە ورتاشا زەينەت­اقى مولشەرى نەبارى 3 470 تەڭگەگە, 3,3 پايىزعا ءوستى. ال جىلدىق ينفلياتسيا 20,3 پايىز. 2022 جىل­دىڭ قورىتىندىسى بويىن­شا ۇلت­تىق بانكتىڭ سەنىمگەرلىك باس­قا­رۋىن­داعى بجزق زەينەتاقى اكتيۆ­تەرىنىڭ كىرىسى الدىڭعى جىلمەن سالىس­تىرعاندا 6,55 پايىزعا دەيىن تومەن­دەدى. زەينەتاقى اكتيۆتەرىن «دامۋ» قورىنىڭ كەپىلدىگىمەن شاعىن جانە ورتا بيزنەسكە سالۋعا رۇقسات ەتىل­گەنى تۋرالى اقپارات قوعامنىڭ قىزۋ تال­قى­سىنا ءتۇستى, قۇپ كورگەندەر از بولدى.

مىڭ قۇبىلعان مۇددەلەر تارتىسى

شوب پەن «بايتەرەك» حولدينگىن قولداۋ يدەياسى – بجزق ەمەس, قوردىڭ اكتيۆتەرىن باسقاراتىن ۇلتتىق بانك­تىڭ باستاماسى. تاۋەلسىز ساراپشىلار مەن ەكونوميستەر قور قارجىسىن كۆا­زيسەكتورعا ەمەس, ينفراقۇرىلىم جوبا­ل­ارى مەن ەكونوميكانىڭ ناقتى سەك­تورىنا, تۇرعىن ءۇي-كوممۋنالدىق شارۋاشىلىعى, ماگيسترالدى جول جو­باسىنا سالۋ قاجەتتىگىن ايتادى. ەنەر­گوسەكتوردا, جەو سەگ­مەن­تىنىڭ بەتىن تىرناپ قالسا, پروب­لە­ماسى مۇڭىن ايتىپ شىعا كەلە­تىنىن الماتىداعى №1, №2 جىلۋ ورتا­لىقتارىنا پرەسس-تۋر بارىسىندا كوزبەن كوردىك. بيىك مىنبەرلەردەن بجزق قارجىسىن ينۆەستيتسيالاۋ قاجەت­تىگىن ءجيى ايتاتىن توپتاردىڭ نازارىنا جەو جوبالارى ىلىنبەي قالاتىنىن دا تالاي رەت بايقاعانبىز. قىسقاسى بۇل تۇستا دا مۇددەلەر تارتىسى دا, پىكىر دە ءارتۇرلى كارتينادا قۇبىلىپ تۇر.

 ەكونوميستەردىڭ ءبىرازى بجزق اكتيۆتەرىن سالاتىن بيزنەس كوزى ءالى قالىپ­تاسپاعانىن, جىلدار بويى جي­نالعان اقشا مەن ەڭبەك وڭاي كۇيىپ كەتۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. ەكونوميست-ساراپشى ارمان بەي­سەم­بيەۆتىڭ ايتۋىنشا, شاعىن جا­نە ورتا بيزنەسكە اقشا جىبەرۋ ابسۋرد, تاراتىپ ايتقاندا ءوز-وزىنە قول جۇمساۋمەن بىردەي. بىزگە ويلانۋعا ۋاقىت بار. زەينەتاقى اقشاسىنىڭ ءبىر بولىگىن باسقارۋعا قۇقىعى بار. جاڭا الەۋمەتتىك كودەكس بويىنشا جيناقتارىمىزدىڭ جارتىسىنا دەيىن جەكە كومپانيالارعا اۋدارا الامىز. جاقىندا ۇلتتىق بانك زەي­نەت­اقى اكتيۆتەرىنىڭ كىرىستىلىگى 914 ملرد تەڭگەگە جەتكەنىن مالىمدەدى. 2022 جىلى ۇلتتىق بانك 2,4 ترلن تەڭگە سوماعا مەملەكەتتىك باعالى قاعاز ساتىپ الدى. ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ وبليگاتسيالارىنان تۇس­كەن كىرىس 18,8 پايىزعا دەيىن ءوستى. بيىل ءبىرىنشى توقساندا ۇلت­تىق بانك قارجى مينيسترلىگىنىڭ مەم­لەكەتتىك باعالى قاعازدارىنا 215 ملرد تەڭگە ينۆەستيتسيالادى. پورت­فەلدەگى ۆاليۋ­تالىق اكتيۆتەردىڭ ۇلەسى 28,4 پايىز­عا تومەندەدى.

رەفورماعا دەيىن «ەلدىڭ مونەتارلى ۇيىمدارى زەينەتاقى اكتيۆتەرىن پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ ءتيىمدى تاسىلدەرىن شەشە الماي وتىر» دەگەن پىكىر باسىمداۋ ەدى. ينۆەستيتسيالاردى باسقارۋ 2014 جىلى ۇلتتىق بانككە اۋىس­تى. 2018 جىلى زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ جىلدىق كىرىستىلىگى ينفلياتسيادان ەكى ەسە اسىپ ءتۇسىپ, 5,97 پايىزعا جەتكەن. قالعان ۋاقىتتا ناقتى ينۆەستيتسيالىق كىرىس ينفلياتسيانى ارەڭ جاۋىپ, ءۇش جىل بويى كىرىستىڭ ناتيجەسى تەرىس بولىپ كەلگەن. 2014 جىلعى ساۋىردەن 2023 جىلعى قاڭتارعا دەيىنگى جيىنتىق كىرىس 116,1 پايىز بولعان. تاراتىپ ايتقاندا, 10 جىلدان از ۋاقىت ىشىندە زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ ناقتى تابىستىلىعى 0,8 پايىزعا جەتتى. جىلدىق ەسەپپەن ەسەپتەگەندە جىلىنا 0,1 پايىزدان ازداۋ. ال بجزق وكىلدەرى زەينەتاقى جيناقتارى ۇزاقمەرزىمدى ينۆەستيتسيالار بولىپ تابىلاتىنىن جانە كەم دەگەندە ءبىر جىل كەزەڭگە ارنالعان ينۆەستيتسيالىق كىرىس كولەمىن تالداعان ءجون ەكەنىن, ال قىسقا مەرزىمدى اپتالىق, ايلىق تالداۋلار نارىق كونيۋنكتۋراسىنىڭ وزگەرۋىنە بايلانىستى قۇبىلىپ تۇراتىندىقتان, ينديكاتيۆتى ەمەس ەكەنىن ايتادى. «ۇزاق­مەرزىمدى پەرسپەكتيۆادا زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ كىرىستىلىگى قامتاماسىز ەتىلەتىنىن اتاپ وتەمىز. جيناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسى قۇرىلعان كەزەڭنەن (1998 ج.) 2023 جىلعى 1 ناۋرىزداعى جي­ناقتالعان كىرىستىلىك ەسەپتەۋ ءادىسى بويىن­شا 740,12 پايىز بولدى, وسى مەرزىم ارا­لىعىنداعى ينفلياتسيا 695,96 پايىزدى قۇرادى», دەيدى بجزق وكىلدەرى

قوعامدى قوبالجىتقان تومەن رەنتابەلدىلىك

ينۆەستيتسيالىق ناتيجەلەردىڭ ب ۇلىڭ­عىرلىعىنىڭ سەبەبى ازىرگە تۇسى­­نىكسىزدەۋ. كەي ساراپشىلار مۇنى مەم­ل­ەكەتتىك قورعا بىرىگۋىنە بايلانىس­تى مۇددەلەر قاقتىعىسىنان كورەدى. ولاردىڭ سوزىنە دەن قويساق, مەملەكەت ءبىر مەزگىلدە زەينەتاقى قورىنىڭ يەسى جانە ونىڭ رەتتەۋشىسى بولا المايدى.

كەزىندە زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ مەملەكەتتىك قورعا اۋدارىلۋى سەبەبى ونىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىسىنىڭ تومەن­دىگىمەن تۇسىندىرىلگەن. ەڭبەك مينيس­ترلىگى سول كەزدە ءبىرتۇتاس مەم­لە­كەت­تىك قور قۇرۋ قاجەتتىلىگىن تۇسىن­دىر­گەن كەزدە زەينەت­اقى شوتتارىنىڭ ين­ۆەس­تيتسيالىق كىرىس­تىلىگىن ارتتى­رادى دەپ ۋادە بەردى. سە­بەبى زەي­نەت­اقى اكتيۆتەرىن شوب جا­نە ينفرا­قۇرىلىمدىق جوبالاردى دامى­تۋعا باعىتتاۋ تۋرالى يدەيالار دا سول كەزدەن باستاپ ايتىلا باستاعان. بىراق بۇل يدەيا دا قاعاز جۇزىندە قالدى. 2008–2010 جىلدارداعى داعدارىس كەزىندە ورتا ونەركاسىپتىك كاسىپورىنداردىڭ كەيبىرىنىڭ جاعدايى قيىنداپ, ولار­دىڭ زەينەتاقى اكتيۆتەرىنە سوزعان قولى دىتتەگەن جەرىنە جەتپەي قال­دى. ودان بولەك, نورماتيۆتىك-قۇ­قى­ق­تىق اكتىلەردى قايتا قاراۋ رەيتينگ­تەرى جەتكىلىكسىز نەسيەلىك ەمي­تەنت­تەردىڭ باعالى قاعازدا­رىنا ينۆەس­تيتسيا­لاۋ مۇمكىندىگىن جويدى. ءتىپتى ساراپ­شىلاردىڭ كەيبىرى شوب قول­داۋعا ارنالعان مەملەكەتتىك باع­دار­لامالار كوپتەگەن تارتىمدى ەمي­تەنتتى اشىق نارىقتان بوگەپ تاستاعا­نىن دا ايتادى.

QAMS اتقارۋشى ديرەكتورى دانيار تەمىرباەۆتىڭ ايتۋىن­شا, زەي­نەت­اقى نارىعىنداعى باسەكە­لەستىك­تى دامىتاتىن كەز كەلدى. دامى­عان نارىقتاردا زەينەتاقى اكتيۆ­تەرىن باسقارۋدى باعا­لاۋ بەنچمارك (كىرىستىلىك ەتالونى) ارقىلى باعا­لانادى. بجزق اكتيۆتەرىن باسقارۋشى ءۇشىن كىرىس ەتالونىنىڭ تابىسى ينفلياتسيا دەڭگەيىنەن جوعارى بولۋى كەرەك. باسقاشا بولسا, مەملەكەت اراداعى ايىرماشىلىقتى بيۋدجەتتەن, ياعني سالىق تولەۋشىلەر ەسەبىنەن جابۋعا ءماجبۇر. «وتكەن جىلى بجزق باسقارۋشىسىنىڭ جالپى كىرىستىلىگى ينفلياتسيادان اسىپ كەتكەن جوق. زەي­نەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ كىرىستىلىگى ينفلياتسيادان تۇراقتى تۇردە تومەن بولسا, ءبىز مەنەد­جەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگى تۋرالى ايتۋىمىز كەرەك», دەيدى QAMS وكىلى.

قولدانىستاعى رەتتەۋدىڭ سالدا­رى­نان زەينەتاقى اكتيۆتەرىن باس­قا­رىپ وتىرعان كومپانيالاردىڭ ين­ۆەس­­تيتسيالىق ستراتەگياسى مەملە­كەت­تىك باعالى قاعازدارىن قايتادان سا­تىپ الۋ, ساتىپ الۋعا باسىمدىق بەر­­­­گەنى ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر. سەبەبى ولاردىڭ ينۆەستيتسيالىق سترا­­تە­گياسىندا ايىرماشىلىق از. با­لانس­­تارىندا مەملەكەتتىك وب­لي­­گاتسيا­لاردان وزگە كىرىستىلىگى جوعا­رى اكتيۆتەر از. ينفلياتسيا مەن بازالىق مول­شەر­لەمەنىڭ پايىزى تومەندەسە, مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار مەن دەپو­زيت­تەردىڭ كىرىستىلىگى تومەندەيدى. مۇنداي ورتادا بجزق سالىمشىلارى اتالعان قار­جى قۇرالدارىنىڭ كىرىسىنە كوڭىلى تولماي باسقا بالا­ما كىرىس كوزدەرىن ىزدەي باستايدى. سوندىقتان جەكە كوم­­پانيا­لار مەن ۇلتتىق بانكتىڭ ينۆەس­­تيتسيا­لىق سترا­تەگيالارىنىڭ ءارتاراپ­تاندى­رىلۋى ماڭىزدى», دەدى سپيكەر.

بۇل رەتتە تەمىرباەۆ وتاندىق رەتتەۋ­شىنىڭ قور نارىعىن رەتتەۋدە قىسىم بارىن دا ايتىپ ءوتتى. ونىڭ ايتۋىنشا, قارجى نارىعىنداعى كەيبىر جايتتار مەملەكەتتىڭ بانكتەرگە بولگەن دە­مەۋ­­قارجىسىنا بايلانىستى بولىپ كەلدى. بجزق دەرەگىنشە, 2023 جىلعى 1 ناۋ­رىزداعى جاعداي بويىنشا مەملە­كەتتىك باعالى قاعازدار زەينەتاقى قور­جى­نىنىڭ 65,5 پايىزىن قۇرايدى. ودان كەيىن كورپوراتيۆتىك وبليگاتسيالار – 17,24 پايىز, سىرتقى باسقارۋداعى اكتيۆتەر – 10,08 پايىز. قالعان قاراجات اكتسيالارعا, دەپوزيتتەر مەن رەپو وپەراتسيالارى, تاعى باسقا اكتيۆتەردىڭ «ارمياسىنان» جاساقتالعان.

مەملەكەت كەپىلدىگىنىڭ مۇمكىندىگى قانداي؟

 ۇلتتىق بانك شىعىن قاۋپىنە جول بەرمەۋ ءۇشىن قايتارىمىنا 100 پا­يىز سەنەتىن ينۆەستيتسيالىق ۇدەرىسكە بارعىسى كەلەدى. بۇل تۇستا اڭگىمە زەينەتاقى اكتيۆتەرىنىڭ كىرىستىلىگىن ينفلياتسيا دەڭگەيىندە نەمەسە ودان ءسال عانا جوعارى ۇستاۋدىڭ ءباسى باسىم بولارى انىق. سەبەبى مەملەكەتتىڭ كەپىلدىگى از شىعىنمەن ورىندالادى. ال زەينەتاقى اكتيۆتەرى كىرىستىلىگىن ينفلياتسيادان 5-6 پايىزدان جوعارى قامتاماسىز ەتۋدىڭ اۋىلى ازىرگە الىستاۋ بولىپ تۇر. ساراپشىلار اراسىندا زەينەتاقى اكتيۆتەرى بيۋدجەت پەن كۆازيسەكتوردى, كوممەرتسيالىق بانكتەردىڭ وبليگاتسيالارىن ساتىپ الاتىن شاعىن بيزنەستىڭ ءبىر توبىن اسىراپ وتىر دەگەن پىكىر بار. ءىس جۇزىندە زەينەتاقى اكتيۆتەرىن ينۆەستيتسيالىق پورتفەلىنىڭ 45-50 پايى­زى مەملەكەتتىك باعالى قاعازدارعا تيەسىلى ەكەنى قۇپيا ەمەس. وسىعان دەيىن مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار تاۋەكەلسىز قۇرال رەتىندە ينۆەستور­لارعا ينفلياتسيا­دان الدەقايدا تومەن كىرىس ۇسىنىپ كەلگەن بولاتىن. بۇل ينۆەستورلاردىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعازدار اۋكتسيوندارىنا دەگەن قىزى­عۋشىلىعىن تومەندەتىپ جىبەردى.

ال قارجى مينيسترلىگى ءۇشىن زەينەت­اقى اكتيۆتەرىنىڭ كىرىستىلىگىن 15 پايىزدان جوعارى ۇستاۋ قۇنى تىم قىمبات بولىپ تۇر. بىراق سوندا دا زەينەتاقى اكتيۆتەرى حالىقتىڭ اعىم­داعى قاجەتتىلىكتەرى – ەمدەۋ جانە تۇرعىن ءۇي ماسەلەلەرى ءۇشىن پاي­دالانۋعا بەرۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى, وبليگاتسيالار اينالىمعا شىقتى. بۇل شەشىمدى زەينەتاقى اكتيۆ­تەرىنىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىستىلىگى سىن كوتەرمەيدى دەگەن شاعىمدارعا بەرىلگەن جاۋاپ دەپ قابىلداۋعا بولاتىن ءتارىزدى. ساراپشىلار بۇل قادام­نىڭ زەينەتاقى جۇيەسىنە تيگىزگەن كەرى اسەرىن, سونىڭ سالدارىنان تريل­ليونداعان تەڭگەنىڭ اينالىمعا شىق­قانىن, بۇل ءوز كەزەگىندە ينفلياتسيانى كوتەرىپ جىبەرگەنىن ايتادى.

ينۆەستيتسيا ءۇشىن ەڭ قاۋىپتى سەگمەنت...

«2022 جىلدىڭ 1 قاراشاسىنداعى جاعداي بويىنشا وتانداستارىمىزدىڭ زەينەتاقى جيناقتارى 14,1 ترلن تەڭگەنى قۇرادى, ونىڭ 9,2 ميللياردى عانا جەكە كومپانيالاردىڭ سەنىمگەرلىك باسقا­رۋىندا. ءاربىر سالىمشى قالاۋى بويىنشا ءوزىنىڭ جەكە كابينەتىندەگى زەينەتاقى جيناقتارىنىڭ جاي-كۇيىن بجزق سايتىندا دا, Egov پلات­فور­ماسىندا دا تەك­سەرە الادى. ەستە­رىڭىزگە سالا كەتەيىك, جيناق­تاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىندە زەي­نەت­اقىنىڭ جيناقتالاتىن بولىگىنىڭ تولەم­دەرىنىڭ مولشەرى سالىمشىنىڭ جۇ­مىس ىستەگەن ۋاقىتىندا جاساعان اۋدا­رىم­دارىنىڭ سوماسىنا بايلانىستى بولادى», دەيدى قازاقستان قارجىگەرلەرى قاۋىم­داستىعىنىڭ ساراپشىلارى.

وسىنداي پىكىردى ققق وكىلى ەرلان بۋراباەۆ تا ايتادى. ونىڭ ايتۋىنشا, ازاماتتارىمىزدىڭ اراسىندا داۋ-دامايمەن اتىن شىعارۋدى ۇناتاتىن «ديۆان» ماماندارى بار, قازىر ولار زەينەتاقى قورىنىڭ اشىق ەمەستىگىن, ول جاقتا اقشانىڭ مۇلدە جەتكىلىكتى ەكەنىنە كۇمان كەلتىرەتىنىن ايتۋى مۇم­كىن. شىن مانىندە, زەينەتاقى اكتيۆ­تەرى مۇلدەم اشىق, كەز كەلگەن ادام بجزق سايتىنا كىرىپ, پورتفەل قۇرى­لىمىن, ونىڭ قالاي وزگەرەتىنىن, زەينەت­اقى اكتيۆتەرى قانداي قارجى قۇرال­دارىندا تاعايىندالعانىن, بار­لى­­عىن ءار تەڭگەسىنە دەيىن كورە الادى.

ە.بۋراباەۆتىڭ ايتۋىنشا, باسقا­رۋ­شى كومپانيا رەنتابەلدىلىك بويىن­شا ورتاشا دەڭگەيدەن 70 پايىزدان كەم بولسا, وندا سالىمشىلاردىڭ شىعىنىن ءوز قاراجاتى ەسەبىنەن وتەۋگە تۋرا كەلەدى. «اكتيۆتەردى باسقارۋ­دىڭ ورتاشا كورسەت­كىشى 10 پايىز, باس­قارۋشى كومپانيا بار بولعانى 5 پايىز بولسا, وندا ول 2 پايىزدى ءوز ەسەبى­نەن وتەپ, كورسەتكىشتىڭ 70 پايىزىنا دەيىن جەتكىزۋى كەرەك. «ال قازىرگى ۇلت­تىق بانكتىڭ قاراماعىنداعى جۇيە بۇل تابىستى قامتاماسىز ەتپەيدى, ياع­ني ۇلتتىق بانك تابىستىلىقتى وتە­­­مەي­­دى, ادام زەينەتكە شىققاندا ونى مەم­لەكەت وتەيدى. جەكەمەنشىك باس­­قا­­­رۋشى كومپانيالاردىڭ باسقا­رۋىن­­داعى كورسەتكىشتەر ۇلتتىق بانك باس­شى­­­لىعى­نا قاراعاندا تالاپشىل, ءتىپتى كون­سەر­ۆاتيۆتى», دەپ تۇسىندىرەدى ەكونوميست.

ساراپشىلاردىڭ سوزىنە دەن قوي­ساق, حالىقارالىق نارىقتا قارجى قۇرالدارى مەن يندەكستەردىڭ باعاسى تومەندەدى. بۇل, ەڭ الدىمەن, گەوساياسي جاعدايعا بايلانىس­تى, ينفلياتسيا ءوستى, تاريفتەر كوتەرىلدى. بىراق مۇنداي قۇلدىراۋ كەزەڭدەرىنىڭ مەرزىمى تىم ۇزاق بولمايتىنى وتكەننەن بەلگىلى. ءبىر ەسىك جابىلماي, ەكىنشى ەسىكتىڭ اشىلمايتىنى سياقتى, قۇلدىراۋ كەزەڭىنەن كەيىن قالپىنا كەلتىرۋ ۇدەرىسى باستالىپ, دامىعان جانە تۇراقتى قارجى نارىقتارىنىڭ ءباسى ارتادى. دەمەك ەندىگى ترەندتەردىڭ بەتالىسىنىڭ قانداي بولاتىنىن جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىندا بايقايمىز.

الماتى