«ەر – ەلدىڭ ىق جاعىنداعى قالاسى, جەل جاعىنداعى پاناسى». اتام قازاق بۇل ناقىلدى قاي زاماندا ايتسا دا, قالت ايتپاعانىنا كوز جەتكىزىپ كەلەمىز. مەملەكەتارالىق شيەلەنىستەر بارعان سايىن كۇردەلەنىپ, الەمنىڭ ءار بۇرىشىندا سوعىس ءورتى تۇتانىپ جاتىر. بۇل بىزدەن بۇگىنگى گەوساياسي احۋالعا ءجىتى كوز سالىپ, كەز كەلگەن قاتەرگە دايىن بولۋ كەرەكتىگىن تالاپ ەتەدى. «ىرگەسى بەرىك ەلدى جاۋ المايتىنىن, اۋىزى ءبىر ەلدى داۋ المايتىنىن» تاعى ءبىر ەسكە سالادى.
شىن مانىندە بۇل زامان بىلىمگە عانا ەمەس, بىلەككە دە سەنەتىن ۋاقىت كەلگەندىگىن كورسەتىپ وتىر. بىلەك دەپ وتىرعانىمىز – ەلدىڭ قارۋلى كۇشتەرى. اسكەرىڭ ساقاداي ساي تۇرماسا, اركىمگە جەم بولاسىڭ. قىلىشىڭ قايراۋلى بولماسا, قولىڭ بايلاۋلى. وسىنى تۇسىنگەن الەم ەلدەرى بۇگىندە جاپپاي قارۋلانۋعا كوشكەن. قارۋ-جاراقتىڭ قۇلاق ەستىپ, كوز كورمەگەن نەبىر ءتۇرى جاسالىپ, دۇنيەنىڭ ءار جەرىندە تۇتانعان سوعىس الاڭدارىندا سىناقتان ءوتىپ جاتىر.
ال ءبىزدىڭ جار استىنداعى جاۋعا توتەپ بەرەر قاۋقارىمىز قانداي؟ اسكەرىمىز الەۋەتتى مە؟ اتا-بابامىز ەسكەرتىپ كەتكەن ايبالتامىز قايراۋلى ما؟ بۇگىنگى ماقالامىزدا قازاق اسكەرىنىڭ بۇگىنگى جاي-كۇيى, قارۋ-جاراقپەن قامتىلۋ جاعدايى جانە وتاندىق اسكەري-وندىرىستىك كەشەننىڭ دامۋىنا ءبىر شولۋ جاساۋدى ءجون كوردىك.
قازىرگى تاڭدا پرەزيدەنت – قارۋلى كۇشتەردىڭ جوعارعى باس قولباسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, ەل اسكەرىن رەفورمالاۋ بويىنشا كەشەندى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ كەلەدى. اسكەر قۇرىلىمى مەن قۇرامىن جاڭعىرتۋ, جاۋىنگەرلىك دايىندىقتى جەتىلدىرۋ, زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جانە اسكەري تەحنيكامەن جاراقتاندىرۋ, تسيفرلاندىرۋ ءۇردىسىن ودان ءارى جالعاستىرۋ, اسكەري ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, اسكەري قىزمەتتىڭ بەدەلىن ارتتىرۋ جونىندەگى باسىم باعىتتار ايقىندالىپ, ءتيىستى شارالار قابىلدانىپ جاتىر. بۇگىنگى احۋال بۇل باعىتتاعى جۇمىستاردى مەيلىنشە جەدەل ءارى ساپالى اتقارۋدى تالاپ ەتىپ تۇر.
حالىقارالىق ستاندارتتارعا ساي زاماناۋي قارۋ-جاراقپەن جابدىقتالىپ, كاسىبي شەبەرلىگى جوعارى جەكە قۇراممەن جاساقتالعان, جاۋىنگەرلىك ازىرلىگى مەن قابىلەتى جوعارى اسكەردىڭ بولۋى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىگىمىز بەن مەملەكەت مۇددەسىن سەنىمدى قورعاۋ شارتتارىنىڭ ءبىرى ەكەنى انىق. وسى تۇرعىدا ەل اسكەرىن ساپالىق تۇرعىدا جەتىلدىرۋ مىندەتتەرى اياسىندا جەكە قۇرامنىڭ كاسىبي شەبەرلىگى مەن ءبىلىم-بىلىكتىلىگىن ارتتىرىپ, قارۋلى كۇشتەرىمىزدى زاماناۋي, جوعارى تەحنولوگيالىق قارۋ-جاراقپەن جانە اسكەري تەحنيكامەن جابدىقتاۋ جۇمىستارى تۇراقتى نەگىزدە جۇرگىزىلىپ كەلەدى. بۇل – قورعانىس مينيسترلىگى الدىندا تۇرعان باسىم مىندەتتەردىڭ ءبىرى.
قورعانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى, گەنەرال-لەيتەنانت سۇلتان كامالەتدينوۆتىڭ ايتۋىنشا, قورعانىس سالاسىنا ەلدىڭ ىشكى جالپى ءونىمىنىڭ 1 پايىزى كولەمىندە قاراجات بولىنەدى. الەمدىك تاجىريبەگە سۇيەنسەك, بۇل – ەلدىڭ قارۋلى كۇشتەرىن ۇستاۋ ءۇشىن جەتكىلىكتى كورسەتكىش. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن ەلىمىز قارۋلى كۇشتەرى تۇركىستان اسكەري وكرۋگى بازاسىندا قۇرىلعانى بەلگىلى جانە العاشقى ۋاقىتتا نەگىزىنەن كەڭەستىك قارۋ-جاراقپەن قامتىلعان ەدى. سۇلتان بۇركىتباي ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا قارۋ-جاراق پەن تەحنيكالارىمىزدىڭ 70 پايىزى تاۋەلسىزدىك جىلدارى وندىرىلگەن جانە ساتىپ الىنعان جاڭا ۇلگىلەرمەن جابدىقتالعان. ونىڭ ىشىندە ءوز ەلىمىزدە شىعارىلعان ونىمدەر دە بار.
«سوڭعى ۇلگىدەگى زاماناۋي تەحنيكالارعا كەلەر بولساق, ەلىمىزدىڭ قۇرلىق اسكەرلەرى قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكانىڭ, جوعارى دالدىكتەگى قارۋدىڭ, بايلانىس, بارلاۋ جانە اۆتوماتتاندىرىلعان باسقارۋ جۇيەلەرىنىڭ سوڭعى شىققان ۇلگىلەرىمەن تولىق جابدىقتالدى. ونىڭ ىشىندە قازىرگى زامانعى ەلەكتروندى بارلاۋ جانە اتۋ جۇيەلەرى, جاۋىنگەرلىك بروندى ماشينالار مەن بروندى ترانسپورتەرلەر, زىمىران-ارتيللەريالىق قارۋ-جاراعى, اۋىر وتشاشۋ جۇيەلەرى, ءموبيلدى بايلانىس كەشەندەرى, وتاندىق رادياتسيالىق, حيميالىق جانە بيولوگيالىق قورعانىس ماشينالارى, جانار-جاعارماي جەتكىزۋ قۇرالدارى, دالالىق گوسپيتالدار جانە ءتۇرلى مەديتسينالىق تەحنيكا بار», دەيدى ءمينيستردىڭ ورىنباسارى.
ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدىڭ اۋە قورعانىسى كۇشتەرىنىڭ اۆياتسيالىق پاركى نەگىزىنەن رەسەيلىك ونىمدەردى پايدالانادى. ونىڭ قۇرامىندا قازىرگى زامانعى جويعىش ۇشاقتار, اسكەري-كولىك ۇشاقتارى, سوققى بەرۋشى جانە كولىكتىك-جاۋىنگەرلىك تىكۇشاقتار بار. اتاپ ايتقاندا, 4++ بۋىنىنا جاتاتىن «سۋ-30سم» زاماناۋي جاۋىنگەرلىك ۇشاقتارىن ايتسا بولادى. ودان بولەك, «سۋ-27» جانە «سۋ-25» ۇشاقتارى كۇردەلى جاڭارتۋدان وتكەن.
سونىمەن قاتار اۆياتسيالىق پارككە سوڭعى ۋاقىتتا ءوز كلاسىندا ۇزدىك سانالاتىن «س-295» اسكەري-كولىك ۇشاقتارى, «Zlin» وقۋ-جاتتىعۋ ۇشاقتارى, «ەس-145», «مي-171ش» كولىكتىك-جاۋىنگەرلىك تىكۇشاقتارى, «مي-35م» كوپ ماقساتتى سوققى بەرۋشى تىكۇشاقتارى الىنعان. گەنەرال-لەيتەنات سۇلتان كامالەتدينوۆ قورعانىس مينيسترلىگى تاراپىنان جەكە قۇرامدى, اۋىر قارۋ-جاراقتى, ارنايى تەحنيكالار مەن وزگە دە جۇكتەردى قارۋلى كۇشتەردىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن الىس قاشىقتىققا تاسىمالدايتىن, سونداي-اق ارنايى وپەراتسيالار مەن وزگە دە جالپى مەملەكەتتىك تاپسىرمالاردى ورىنداۋ ءۇشىن ورتا جانە ۇلكەن جۇكتەردى كوتەرەتىن اسكەري-كولىكتىك ۇشاقتاردى ساتىپ الۋ جوسپارلانىپ وتىرعانىن ايتتى.
قورعانىس مينيسترلىگى ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ مالىمەتىنشە, اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرى جاڭا جانە جاڭعىرتىلعان زىمىران كەشەندەرىمەن جانە راديولوكاتسيالىق ستانسالارمەن قامتاماسىز ەتىلگەن. بۇگىندە ەلىمىزدىڭ اۋە شەبىن «س-300پس», «س-200», «س-125» سەنىمدى زەنيتتىك-زىمىران كەشەندەرى, سونداي-اق وتاندىق «نۇر» راديوتەحنيكالىق كەشەندەرى كۇزەتىپ تۇر.
اسكەري-تەڭىز كۇشتەرىنە كەلەر بولساق, بۇل سالاداعى قارۋ-جاراق تەحنيكالارىمىز ورالداعى «زەنيت» زاۋىتىندا جاسالعان زىمىران-ارتيللەريالىق كەمەلەرىمەن جاراقتانعان. 2013 جىلى 7 مامىردا وتاندىق «قازاقستان» زىمىران-ارتيللەريالىق كەمەسى مەن «جايىق» گيدروگرافيالىق كەمەسى «ماتىبۇلاق» پوليگونىندا وتكەن جاۋىنگەرلىك پارادقا قاتىسىپ, كاسپي تەڭىزىنىڭ قازاقستاندىق سەكتورىندا ونلاين رەجىمدە وزدەرىنىڭ اتىس مۇمكىندىكتەرىن كورسەتكەنى كوپشىلىكتىڭ ەسىندە.
مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىن ىسكە اسىرۋ اياسىندا اسكەري ۆەدومستۆو وتاندىق قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىمەن ءوزارا ىقپالداسا وتىرىپ, اسكەردى تەحنيكالىق تۇرعىدان قايتا جاراقتاۋ شارالارىن قابىلداپ جاتىر. بۇگىندە وتاندىق كاسىپورىنداردا وندىرىلگەن «ارلان» بروندالعان دوڭگەلەكتى ماشينالارى, زىمىران-ارتيللەريالىق كەمەلەرى, «نۇر» راديولوكاتسيالىق ستانسالارى جاۋىنگەرلىك كەزەكشىلىكتى لايىقتى اتقارىپ كەلەدى. بۇل ءتىزىمدى جاڭا ۇلگىدەگى بايلانىس قۇرالدارىمەن, وپتيكالىق كوزدەۋىشتەرمەن, اۆتوكولىك تەحنيكالارىمەن دە تولىقتىرۋعا بولادى. مۇنان وزگە وسى وتاندىق قورعانىس ونەركاسىبى كەشەنىنە قاراستى كاسىپورىنداردا قارۋ-جاراق پەن اسكەري تەحنيكالاردى كۇردەلى جوندەۋ مەن جاڭعىرتۋدان وتكىزۋ مۇمكىندىگى بار.
مامانداردىڭ ايتۋىنشا, «نۇر» راديولوكاتسيالىق ستانساسى – قورعانىس-ونەركاسىپ كەشەنىمىزدىڭ جاڭا دامۋ دەڭگەيىنە شىققانىن كورسەتەدى. قازاق-فرانتسۋز تاراپتارى بىرلەسىپ جاساعان بۇل قۇرىلعى زاماناۋي ەلەمەنتتىك بازادا جوبالانعان جانە راديوەلەكتروندىق اسەر ەتۋ جاعدايلارىندا ءتيىمدى جۇمىس ىستەۋگە قابىلەتتى. اسكەري تەحنيكا «قازاقستان ينجينيرينگ» ۇك» اق قۇرامىنا كىرەتىن وتاندىق «گرانيت-تالەس ەلەكترونيكس» كاسىپورنىندا ءوندىرىلدى. 2019 جىلدان باستاپ ەلىمىز اسكەرىندە قولدانىلىپ كەلەدى. اۋە شابۋىلىنا قارسى قورعانىس اسكەرلەرى ماماندارى ونىڭ تيىمدىلىگىنە وڭ باعاسىن بەرىپ وتىر.
دەسانتتىق-شابۋىلداۋ اسكەرلەرىنىڭ جاۋىنگەرلىك مۇمكىندىكتەرى جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. بيىل قارۋلى كۇشتەردىڭ ەليتالىق قۇرىلىمى دەربەس اسكەر رەتىندە تانىلدى. ول جوعارى باس قولباسشىنىڭ رەزەرۆى سانالادى. سونىمەن قاتار پرەزيدەنت جارلىعىمەن قارۋلى كۇشتەردىڭ قۇرىلىمىندا ارنايى وپەراتسيالار جاساۋ كۇشتەرىنىڭ قولباسشىلىعى قۇرىلدى. وعان قورعانىس جانە اسكەري قاۋىپسىزدىك جونىندەگى تاپسىرمالاردى ورىنداۋ, تەرروريزمگە قارسى وپەراتسيالارعا قاتىسۋ جانە زاڭسىز قارۋلى قۇرىلىمدارعا قارسى ءىس-قيمىل جۇرگىزۋ جۇكتەلگەن.
قازىرگى تاڭدا الەم ەلدەرى قارۋ-جاراقتىڭ شىعىنى از, مۇمكىندىگى كوپ زاماناۋي تۇرلەرىن دامىتۋعا باسىمدىق بەرىپ جاتىر. ماسەلەن, سولاردىڭ ءبىرى – ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتتارى. بۇگىندە رەسەي-ۋكراينا قاقتىعىسىندا تۇركيانىڭ «Bayraktar», يراننىڭ «Shahed» سەكىلدى اپپاراتتارى تيىمدىلىگىن كورسەتتى. ال ءبىزدىڭ ەلىمىزدە بۇل باعىتتا ءوندىرىس قولعا الىندى ما؟
وسىدان بىرەر جىل بۇرىن ۇلتتىق قورعانىس ۋنيۆەرسيتەتى ماماندارى قۇراستىرعان «شاعالا» ۇشقىشسىز ۇشۋ اپپاراتى سىناقتان ءوتىپ جاتقانى تۋرالى حاباردى ەستىگەنىمىز بار. بىراق ول – تەك بارلاۋ جۇمىستارىنا ارنالعان قۇرال. قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە, وسى پەرسپەكتيۆالىق باعىتتى دامىتۋ ماقساتىندا قارۋلى كۇشتەردىڭ باس شتابىندا ۇشقىشسىز اۆياتسيالىق جۇيەلەردى دامىتۋ دەپارتامەنتى قۇرىلعان. ياعني سەڭ قوزعالدى, باستاما قولعا الىندى. الداعى ۋاقىتتا ءبىزدىڭ عالىمدارىمىز دا كوشتەن قالماي, زاماناۋي شابۋىلداۋشى اپپاراتتاردىڭ وتاندىق ۇلگىسىن جاسايدى دەگەن ۇمىتتەمىز.
بۇگىندە ەلىمىزدىڭ اسكەرى قورعانىس پەن شابۋىل جاساۋدىڭ كلاسسيكالىق ۇلگىلەرىنەن گورى, قازىرگى قارۋلى قاقتىعىستار تاجىريبەسى كورسەتكەندەي, زامانعا ساي ۇرىس داعدىلارىن يگەرۋگە كوشكەن. ماسەلەن, قالالىق جانە تاۋلى جەرلەردە ۇتقىر قيمىلدايتىن, تەحنيكالىق جاعىنان جاقسى جاراقتالعان, شاعىن توپتاردان تۇراتىن زاڭسىز قارۋلى توپتارعا قارسى ۇرىس سالاتىن ءادىس-تاسىلدەردى يگەرۋ ۇستىندە. «بۇل اسكەرىمىزدىڭ مۇمكىندىگى مەن تيىمدىلىگىن ارتتىرادى», دەيدى ماماندار. وسى سىندى مەملەكەتتىڭ اسكەري قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ باعىتىندا جۇرگىزىلگەن ءىس-شارالار ەلىمىزدىڭ قورعانىس قابىلەتىن نىعايتۋعا جانە ۋاقىت قاتەرلەرىنە قارسى دايىندىعىن ارتتىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
ءسوز باسىندا ايتىلعانداي, بۇگىنگى گەوساياسي احۋال بىزدەن بەس قارۋىمىزدى ساي ۇستاۋدى تالاپ ەتىپ وتىر. «جامان ايتپاي, جاقسى جوق», جاۋ جاعادان, ءبورى ەتەكتەن الاتىن زامان كەز بولسا, وتانىمىزدى, جەرىمىزدى, ازاتتىعىمىزدى ساقتاۋ ءۇشىن قورعانىس قابىلەتىمىزدى ارتتىرا بەرۋگە ءتيىسپىز. اسكەري كۇشتەرىمىزدى ەڭ وزىق ۇلگىدەگى قارۋ-جاراقپەن جابدىقتاپ, ايبىنىن اسقاقتاتۋ – ۋاقىتتىڭ باستى تالابى.