جەو: تاريف نەگە قىمباتتايدى؟

جۇمىس ىستەۋ قابىلەتى سارقىلعان جەو-لار

وسى جيىنعا قاتىسقان «سا­مۇرىق-قازىنا» ۇلتتىق ءال-اۋقات قورى» اق قوعامدىق كەڭە­سىنىڭ توراعاسى بولات جامىشەۆ مۇن­داي كەزدەسۋلەردىڭ رەسمي جيىنعا اينالعانىن قالاماي­تى­نىن, تا­ۋەل­سىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرى ور­تا­عا سالىنعانىن, جۋرناليستەر دە وسى تاقىرىپقا بارىنشا دەن قويىپ, كوتەرىلگەن بارلىق ماسە­لە­نىڭ قوعامعا جەتۋىنە اتسا­لىس­قانىن قالايتىنىن ايتتى.

«سامۇرىق-ەنەرگو» باسشىسى سەرىك تۇيتەباەۆ وسى جيىندا قازاق­ستاندا ەلەكتر ورتالىق­تا­رىنىڭ جۇمىس ىستەۋ قابىلەتى سار­قىل­­عانىن مالىمدەدى. ەسكە سالا كەتسەك, الماتى كومىر جەو-2 1980 جىلى پايدالانۋعا بەرىلدى. جىلۋ قۋاتى – 1411 گكال/ساع, ەلەكتر قۋاتى – 510 مۆت, توزۋ دەڭ­­گەيى – 72,4 پايىز.

ونىڭ ايتۋىنشا, ەلىمىزدە 2029 جىلعا قاراي 3 گۆت-تان استام ەلەكتر قۋاتىنىڭ تاپشىلىعى تۋىن­داۋى مۇمكىن. ويتكەنى ەلدە ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن سۇرانىس كۇن­نەن-كۇنگە ارتىپ كەلەدى. سوڭعى بەس جىلدا بۇل كورسەتكىش 9,4 پايىزعا وسكەن. «سامۇرىق-ەنەرگو» باسشىسى سەرىك تۇيتە­باەۆ­­تىڭ ايتۋىنشا, سالانىڭ تاعى ءبىر ماسەلەسى – جوعارى دەڭ­گەيلى مامانداردىڭ باسقا سالا­لار­عا كەتىپ جاتقانى. جوعارى بىلىكتى دانەكەرلەۋشى, سلە­سار­لار­دىڭ جوقتىعىنان ەكىباس­تۇز­دا جوندەۋ جۇمىستارىن اياق­تاۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇكپى­رى­نەن شۇعىل تۇردە ماماندار شا­قىر­تىل­عان.

2015-2018 جىلدارى تاريفتەر ءبىر دەڭگەيدە تىركەلگەن كەزدە ء«ۇنسىز تاريف» رەجىمى قولدا­نىل­عان بولاتىن. 2019 جىلدان باستاپ قۋات نارىعىنىڭ ەنگىزىلۋىنە وراي ستان­سالاردىڭ ورتاشا ءتاريفى تومەن­دەدى. تاريف دەڭگەيىنىڭ ءوسۋ قارقىنى ينفلياتسياعا قاراعاندا ەداۋىر تومەن. ەنەرگەتيكا مي­نيستر­­لىگى قۋاتتىڭ شەكتى تاريف دەڭ­گە­يىن 2015 جىلعى ينۆەس­تي­تسيالار كولەمىنە قاراي ايى­نا 1 مۆت-قا 590 مىڭ تەڭگە مول­شە­رىن­دە بەلگىلەگەن بولاتىن.

ەلەكتر ەنەرگياسى تاريف­تە­رى­نىڭ تومەندىگى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسى بويىنشا قۋات كوزدەرىن جاڭارتۋعا, كەڭەيتۋ مەن جاڭا قۋات نىساندارىن سالۋعا, جوعارى كاسىبي كادرلاردى تارتۋعا قاجەتتى رەسۋرستاردىڭ جەتىسپەۋشىلىگىن كورسەتەدى. ەنەرگەتيكالىق نىسانداردى قارجىلاندىرۋدىڭ جەت­كىلىكسىزدىگى, سايىپ كەلگەندە, سا­لانىڭ قۇلدىراۋىنا جانە ەكو­ن­­وميكانىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا دەگەن قاجەتتىلىگىن قامتاماسىز ەتە الماۋىنا اكەلمەك. بۋ قازان­دىقتارى مەن قۇبىرلارعا ار­نالعان قۇبىردىڭ قۇنى ەكى جىل ىشىندە 236 پايىزعا ءوسىپتى. تا­ريف­تەردىڭ تەجەلۋىنە بايلانىس­تى رەسپۋبليكانىڭ ەنەرگيا ءون­دى­رۋشى ۇيىمدارىندا كاسسالىق الشاقتىقتار مەن جەتكىزۋشىلەر الدىنداعى بەرەشەك پايدا بولادى. «بوگاتىر كومىر» جشس الدىنداعى بەرەشەگىنىڭ جالپى سوماسى شامامەن 6,4 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى.

«ەگەر ءبىز ماسەلەنى تاريفتەرمەن شەشپەسەك, بۇل سالانىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا قاجەتتىلىكتى قامتاماسىز ەتە الماۋىنا اكەپ سوعادى. بۇل قالعان سالالارعا, تۇتاستاي العاندا ەلدىڭ ەكونوميكاسىنا جانە قازاقستاننىڭ ءاربىر ازاماتىنىڭ ءال-اۋقاتىنا تەرىس اسەر ەتەدى», دەيدى س.تۇيتەباەۆ.

س.تۇيتەباەۆ ايتىپ وتكەندەي, ەلەكتر قۋاتىنا دەگەن قاجەتتىلىك ماسەلەلەرىن الماتى جەو-نى جاڭعىرتۋ جانە رەكونسترۋكتسيالاۋ, ەكىباستۇز ەنەرگيا تورابىندا جاڭا ەنەرگيا بلوكتارىن ىسكە قوسۋ جانە جيىنتىق قۋاتى 4,1 گۆت جاڭا كومىر ەلەكتر ستانساسىن سالۋ سىندى اۋقىمدى ەنەر­گە­تيكالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋ ارقىلى عانا شەشۋگە بولادى.

كومپانيا باسشىسىنىڭ اي­تۋىن­­شا, ەلەكتر ەنەرگياسىنا تو­مەن تاريفتەردىڭ قويىلۋى سال­دا­رىنان, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسى سالاسى جاڭا قۋاتتاردى جاڭارتۋ, كە­­ڭەيتۋ, سالۋ جانە جوعارى كا­سى­بي كادرلاردى ۇستاپ تۇرۋ ءۇشىن قا­جەتتى قارجى رەسۋرستارىن الا المايدى.

جاڭا ستانسا جارىلقاي ما؟

الماتىداعى گاز­بەن جاناتىن جاڭا جەو-2-ءنىڭ قۇرىلىسى بيىل جازدا باس­تا­لادى. وسى جىلدىڭ ەكىنش­ى توق­سانىندا الماتى جەو-2 الاڭىن­دا جابدىقتاردى جەت­كى­زۋ, جاڭا گاز ستانساسىن جوبالاۋ جانە سالۋ بويىنشا مەر­دى­گەر اي­قىن­دال­ماق. اشىق حا­لىق­ارا­لىق تەن­دەردىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى بارىسىندا 6 ءوتىنىم كەلىپ تۇسكەن. ونىڭ ىشىندە ەكىنشى, قورىتىندى كەزەڭگە 2 ءوتىنىم (كومپانيا) ءوتتى. مەردىگەردى تاڭداۋ بويىنشا حالىقارالىق, ەكى كەزەڭدىك كونكۋرس ەۋروپا قايتا قۇرۋ جانە دامۋ بانكىنىڭ ەرەجەلەرىنە ساي­كەس وتكىزىلەدى. EPC-مەردىگەردى تاڭ­داۋدىڭ تەحنيكالىق سيپاتتاماسى مەن EPC-كەلىسىمشارت جوباسى FIDIC (حالىقارالىق ينجەنەر-كونسۋلتانتتار فەدەراتسياسى) «سارى كىتابى» بويىنشا ازىرلەندى. سەرىك تۇيتەباەۆتىڭ ايتۋىنشا, تەندەردىڭ جەڭىمپازى وسى جىلدىڭ ەكىنشى توقسانىندا انىقتالادى. قۇرىلىس-مونتاج­داۋ جۇمىستارىنىڭ باستالۋى 2023 جىلدىڭ تامىزىندا باستالادى دەپ وتىر.

2023 جىلدىڭ ەكىنشى توقسا­نىن­دا الماتى جەو-2 الا­ڭىندا جاڭا جانارماي قۇيۋ ستان­ساسىن جوبالاۋ جانە سالۋ, جاب­دىق­­تاردى جەتكىزۋ بويىنشا مەر­دىگەر تاڭدالادى. «الەس» اق ين­ۆەس­تي­تسيالىق جوبالار جو­نىن­دەگى باسقارۋشى ديرەكتورى داۋرەن ساعيدوللانىڭ ايتۋىنشا, EPC مەردىگەرىن تاڭداۋ بويىنشا ەكى كەزەڭدى حالىقارالىق اشىق تەندەر جاريالاندى. بۇل ءىرى كومپانيا نەمەسە كومپانيالار كونسورتسيۋمى بىرنەشە جىل بويىنا جوبالاۋ, جابدىققا تاپسىرىس بەرۋ, وسى جابدىقتى جەتكىزۋ, سالۋ, ورناتۋ, پايدالانۋعا بەرۋ جانە قىز­مەت كورسەتۋدى قامتاماسىز ەتەدى.

ونىڭ ايتۋىنشا, بۇگىن ءوتى­نىم­­نىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى قارالىپ, التى ءىرى كونسورتسيۋمنىڭ ىشىنەن بارلىق بىلىكتىلىك تالاپتارىنا ساي ەكى كومپانيا ەكىنشى كە­زەڭگە جىبەرىلگەن. داۋرەن ساعيدوللا ءبىرىنشى كەزەڭ 2024 جىل­دىڭ جەلتوقسانىنا دەيىن پايدا­لا­نۋعا بەرىلەتىنىن اتاپ ءوتتى. ول قۋاتتىلىعى 200 مەگاۆاتتى قۇ­راي­تىن تسيكلدى ستانسانىڭ قۇ­رى­لىسىن قامتيدى. مامىر ايى­نىڭ سوڭىندا تەندەردىڭ قورى­تىن­دىسى شىعارىلىپ, 2023 جىل­دىڭ 1 ماۋسىمىنا دەيىن EPC كەلىسىم­شارتىنا قول قويىلادى (ينجي­ني­رينگ, ساتىپ الۋ, قۇرىلىس).

«ينفراقۇرىلىمدىق ماسە­لە­­لەر شەشىلدى. سۋمەن, گاز­بەن قام­تا­ماسىز ەتۋ ماسەلە­لەرى پى­سىق­تالدى. ەندى كەلىسىم­شارت­تار­عا قول قويىلعاننان كەيىن جەدەل شتاب جۇمىسىن باستايدى. قۇرىلىس الاڭىندا بارلىق جۇمىس كەستەگە ساي جۇرگىزىلۋدە», دەدى الەس وكىلى.

جاڭا ستانسا ىسكە قوسىلعان­نان كەيىن 2026 جىلى اتموس­فە­راعا زياندى زاتتاردىڭ شىعا­رىن­دىلارىنىڭ جالپى كولەمىن 2022 جىلمەن سالىستىرعاندا 80 پايىزعا ازايتۋعا بولادى جانە الدىن الا بولجام بويىن­شا, شامامەن 2 700 توننانى قۇرايدى. الماتى جەو-2 جوباسى اياقتالعاننان كەيىن, ەڭ جاقسى قول­جەتىمدى تەحنولوگيالار­دى ەن­گىزگەن نىسانعا كەلەتىن بولساق, شى­عا­رىندىلار ءۇشىن تولەم مول­شەر­لەمەسى 0 تەڭگەگە تەڭ بولماق.

ءا.جاقۇتوۆ اتىنداعى جەو-2 الماتى جىلۋ-ەلەكتر ورتالى­عى­نىڭ ديرەكتورى فازايل ءسالىموۆ جۋرناليستەرمەن كەزدەس­كەن كەزدە نىساندى قايتا جاڭ­عىر­تۋ جانە ونى گازعا كوشىرۋ ناتي­جە­سىندە اتموسفەراعا زياندى شىعا­رىن­دى­لاردى ازايتۋ جوسپارى تۋرالى ايتتى.

ء«بىز ستانسانىڭ قۇرىلىسىن باس­تاعان جوقپىز, بىراق شىعارىن­دى­لاردى وڭتايلاندىرۋ شارالارىن قابىلداپ جاتقاندىقتان, قازىردىڭ وزىندە بەلگىلى ءبىر تومەن­دەۋ بايقالادى. نەگىزگى تومەندەۋ ازوت وكسيدى مەن كۇكىرت وكسيدى شىعارىندىلارىندا بولادى. «سون­­دىقتان الماتىلىقتار اۋا تا­­زا­­­لانعانشا كۇتۋى كەرەك. ەنەر­گە­­تي­كالىق بلوكتاردى ەنگىزۋ كە­زەڭ-كەزەڭىمەن جۇزەگە اسىرىلادى. ءبىر ارالاس تسيكلدى قوندىرعى مەن ەكى ارالاس بۋ-گاز تۋربينالى قون­دىر­عىلارىن سالۋ جوسپارلانۋدا», دەدى ف.ءسالىموۆ.

ءتۇيىن تاريفپەن تارقاتىلسا, قانەكەي...

باسقوسۋدىڭ قىزۋىن كوتەرىپ جى­بەرەتىن تاقىرىپتاردىڭ بىرە­گە­يى – تاريف ماسەلەسى. وسى­عان دەيىنگى جيىنداردا جاڭا تاريف دەڭگەيى تۋرالى كەسىمدى پى­كىر­گە كەلمەگەنى ايتىلاتىن. وسى جيىنعا قاتىسقان ءماجىلىس دەپۋتاتى ەرلان سايروۆ قازىرگى جاعدايدا ەلەكتر ەنەرگياسى ءتا­ريفىنىڭ كوتە­رىل­ۋى ەلدەگى تۇراق­سىز­دىق پەن الەۋ­­مەتتىك جارى­لىس­قا اكەلۋى مۇم­كىن ەكەنىن ايتتى.

«سامۇرىق-ەنەرگو» – جەكە ەمەس, كۆازيمەملەكەتتىك ۇيىم. تاريف­تەر­دى كوتەرۋدى مۇقيات ويلاستىرىپ, باسقا دا ىقتيمال بالامالاردى قاراستىرۋ قاجەت. ال ەگەر تاريفتەر كوتەرىلەتىن بولسا, وندا جاڭا تاريفتەردەن تۇسەتىن اق­شا­نىڭ جۇمسالۋىن باقىلاۋ مەن اشىقتىق جۇيەسىن ويلاپ تابۋ كەرەك», دەدى دەپۋتات.

بەلگىلى قازاقستاندىق ساياساتتانۋشى پەتر سۆويك تە تاريف­تىك ەمەس ينۆەستيتسياعا كوشۋ قا­جەت­تىگىن, مۇنى ۇكىمەت پەن پار­لا­مەنت دەڭگەيىنە جەتكىزۋ كەرەك­تىگىن قاداپ ايتتى. قازىرگى جاع­داي تاريفتەردى ادام توزگىسىز دەڭ­­گەيگە كوتەرۋدى مىندەتتەپ تۇر. بۇل ماسەلەنى بۇگىن شەشكەن دۇ­رىس. ساراپشىنىڭ ەسەپتەۋى بو­يىنشا جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن الەس وندىرەتىن ەلەكتر قۋا­تى­نىڭ باعاسىن 10 ەسەگە دەيىن قىم­باتتاتۋعا ءماجبۇر بولادى.

«جوبانىڭ باستاپقى قۇنى 300 ملرد تەڭگەدەن باستالادى. ەسكى جەو-2-دە ەلەكتر قۋاتىن ءوندىرۋ 3-كە بولگەندە 100 ملرد تەڭگە. ءبىز مۇنداي جاعدايدا كۆت/ساع ءۇشىن 100 تەڭگە تولەيمىز. ەندى بىزگە قازاندىقتاردى گازعا اۋىس­تىرۋ مۇمكىندىگى جانە بۇل ءۇشىن قانداي شارتتار قاجەت ەكەنىن انىقتاپ الۋىمىز كەرەك», دەدى سۆويك.

ايتۋىنشا, باستى تۇيتكىل – جەلىلەردىڭ توزىپ, مامانداردىڭ تاپشى بولىپ تۇرعاندىعى. ءار تاراپتىڭ ءوز شىندىعى جانە جەكە مۇددەسى بار. زاڭناما بويىنشا تاۋەلسىز تەحنيكالىق ساراپتاما جاسالماعان.

«سامۇرىق-ەنەرگو» اق ەكونوميكا جانە قارجى جونىندەگى باسقارۋشى ديرەكتورى ايدار رىسقۇلوۆ الەس وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءبىر كۆت/ساع ءۇشىن 100 تەڭگەدەن اسپايتىنىن ايتتى. تۇتىنۋشى ءۇشىن «الماتىەنەرگوسبىت» ءتاريفى كۆت/ساع ءۇشىن 20 تەڭگە دەڭگەيىندە بەلگىلەنگەن. ا.رىسقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ستانسا تولىعىمەن گازعا كوشكەن كەزدەگى جاعدايعا الدىن الا تالداۋ جۇرگىزىپ, الەس وندىرەتىن ەلەكتر ەنەرگياسىنىڭ ءتاريفى كۆت/ساع ءۇشىن 17,2 تەڭگە بولۋعا ءتيىس ەكەنى انىقتالعان. 2027 جىلعا قاراي تۇتىنۋشى ءۇشىن سوڭعى تاريف ءبىر كۆت/ساع ءۇشىن 100 تەڭگە ەمەس, 30-35 تەڭگەنىڭ توڭىرەگىندە بولادى.

ء«بىز 2027 جىلعا قاراي دي­زەل­دى وتىن مەن بەنزين باعا­سى­نىڭ قانداي بولاتىنىن بىل­مەيمىز. ءتاريفتى ازايتۋعا مۇم­كىن­دىك بەرەتىن تەتىكتەردىڭ ءبارىن قولدانامىز», دەدى ا.رىسقۇلوۆ.

ايدار رىسقۇلوۆتىڭ ايتۋىن­شا, وتكەن جىلدان بەرى ەلەكتر قۋاتىنىڭ ءتاريفى كوتە­رىل­­مە­گەن­دىكتەن ستانسالار شى­عىن­مەن جۇمىس ىستەگەن. ەكىباس­تۇز گرەس-ءى مەن الماتى جەو-2-دە 70 ميل­ليارد تەڭگە جەتىسپەيتىنىن سەرىك تۇيتەباەۆ تا ايتقان بولاتىن. رىسقۇلوۆ ءسوز اراسىندا تاريفتەردى كوتەرۋ تۋرالى وتىنىشتەر وتكەن جىلدىڭ قىركۇيەك ايىندا ەنەرگەتيكا مينيسترلىگىنە جىبەرگەنىن دە قاپەرگە سالىپ ءوتتى. بۇل شەشىم 2022 جىلى قىزمەتكەرلەردىڭ جالاقىسى 20-25 پايىزعا, ال 2023 جىلدان باستاپ 10 پايىزعا كوتەرىلگەندىكتەن جاسالعان.

«1 ماۋسىمنان ستانسالار تاريف­­تەردى 20-30 پايىزعا كوتە­رە­دى, بىراق تۇتىنۋشى ءۇشىن بۇل قازاقستاندا 10-11 پا­يىز شا­­ما­­سىندا بولادى», دەيدى ا.رىسقۇلوۆ.

ەنەرگيا تاراتۋشى كومپانيا تۋرالى

الماتىداعى ەنەرگيا تارا­تۋ­شى كومپانيانىڭ تاريحى 1928 جىلى الماتى قالاسىندا ار­قاي­سى­سى 170 كۆت قۋاتتى ءۇش گەنەراتورى بار ءبىرىنشى ديزەلدىك ەلەكتر ستانساسى ىسكە قوسىلعاننان باستاۋ الادى. كاسىپورىندى 1996 جىلدىڭ تامىز ايىندا «اتىشۋلى» «تراكتەبەل C.A.»(بەلگيا) كومپانياسى جەكەشەلەندىردى. ال 2001 جىلى ەنەرگوكومپانيانىڭ 100% اكتسياسى الماتى قالاسى­نىڭ اكىمدىگىنە ءوتتى. تەك 2009 جىل­دىڭ 14 شىلدەسىندە «قاز­ترانسگاز» اق ديرەكتورلار كەڭە­سى­نىڭ شەشىمىمەن «الاتاۋ جارىق كومپانياسى» اق «سامۇرىق-ەنەرگو» اق-نىڭ قۇرامىنا كىردى.

بۇعان دەيىن «سا­مۇرىق-ەنەر­گو» «الماتى­ەنەر­گوسبىتتىڭ» سوڭعى تۇتىنۋ­شى­لارى ءۇشىن تاريفتەر كەلەسى جىلى 1%-عا, ياعني قاراپايىم تۇتىنۋشى ءۇشىن ايىنا 61 تەڭگەگە وسەتىنىن حابارلاعان بولاتىن. 2027 جىلعا قاراي ءوسىم 16 پايىزدى نەمەسە ايىنا 1054 تەڭگەنى قۇرايدى (2023 جىلمەن سالىستىرعاندا). 2029 جىلى قوسىمشا 4 گۆت قۋاتتىلىقتى ىسكە قوسۋ كەزىندە تۇپكىلىكتى تۇتى­نۋ­شى ءۇشىن تاريفتەردىڭ ءوسۋى 1 كۆت/ساع ءۇشىن شامامەن سەگىز تەڭگەنى قۇرايدى.

تالاپايعا تۇسكەن تاريف

ا.رىسقۇلوۆ سونداي-اق ەلەكتر ەنەرگياسى نارىعىنداعى تاريف 2019 جىلدان بەرى وزگەرمەگەنىن, بۇل دەڭگەي ينۆەستيتسيا تارتۋعا جانە اقشانى قايتا قۇرۋعا باعىتتاۋعا مۇمكىندىك بەرگەنىن ايتتى. ءتاريفتىڭ قازىرگى دەڭگەيى ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىندا اقشا تارتۋعا مۇمكىندىك بەرمەيتىن جاعداي تۋىنداتادى.

ء«بىزدىڭ ەلدە ىشكى قارجىلان­دىرۋ كوزدەرى جوق. ينفلياتسيا دەڭ­گە­يى جوعارى, قارىز الۋ دەڭگەيى 18-20 پايىزدان جوعارى. ەنەرگەتيكا سالا­سىندا پايدالانىلعان كاپي­تالدىڭ قايتارىمى بار. ەنەر­گە­تيكا مينيسترلىگىنىڭ تالابى بو­يىنشا رەنتابەلدىلىك 11,79 پا­يىزدى قۇراسا, ءىس جۇزىندە – 3-5 پايىز. سوندا «20 پايىزدى قالاي قاي­تارامىز؟» دەگەن ساۋالدىڭ جاۋابى تۇيىققا تىرەلىپ تۇر. شە­تەل­دىك كومپانيالار مەن بانكتەر ءۇشىن بۇل سالا تارتىمسىز», دەيدى ايدار رىسقۇلوۆ.

ونىڭ ەسەپتەۋى بويىنشا, جەو-2-ءنى قايتا قۇرۋعا قاجەتتى جىلدىق 20 پايىزبەن 300 ميلليارد تەڭگە نەسيە بەرۋشىگە الەس ءۇشىن جىلىنا 60 ميلليارد تەڭگە تولەم جاسايدى. الەس «الماتىەنەرگوسبىت» كوم­پا­نياسىنا جىلىنا 120 ميل­لياردقا ەلەكتر ەنەرگياسىن ساتاتىنىن ەسكەرسەك, حولدينگ بۇل سومانىڭ جارتىسىن نەسيە پايىزىن تولەۋگە جۇمسايدى.

«1 شىلدەدەن باستاپ جوسپارلانىپ وتىرعان بىرىڭعاي ساتىپ الۋشىنى ەنگىزۋ ارقىلى وبلىس­تا دا جۇكتەمە جەڭىلدەيدى, تاريف ايتارلىقتاي كوتەرىلسە دە, الماتى بارلىق پايىزدى تولە­مەيدى. ءبىر ساتىپ الۋشى قازاقس­تاننىڭ بارلىق ەلەكتر ەنەرگيا­سىن بارلىق ستانسادان ساتىپ الىپ, ونى بارلىق ءوڭىر بويىنشا بىركەلكى تاراتادى. بۇل باعانىڭ ءوسىپ كەتپەۋىنە اسەر ەتىپ, تاريفتىك جۇكتەمەگە قاتتى اسەر ەتپەۋى كەرەك», دەپ تۇيىندەدى رىسقۇلوۆ.

جىل باسىندا 30 گرادۋس سۋىق ايازدا «سىر بەرىپ قالعان» ەكى­باس­تۇز جەو-نى 1950-60 جىل­دارى گۋلاگ تۇتقىندارى سالعانى, ونىڭ سول كەزدەگى قوجايىن­دارى­نىڭ ءبىرى الەكساندر كلەبانوۆ Forbes نۇسقاسى بويىنشا ەڭ باي جانە ەڭ ىقپالدى بيزنەسمەندەر قاتارىندا ەكەنى, بايلىعى 580 000 000 دوللارعا باعالانعانى جازى­لىپ ءجۇر. ەكىباستۇز بەن ريد­دەر­دەگى جاعدايدان سوڭ قوعام «تاريف­تەن تۇسكەن قارجى قايدا كەتەدى؟» دەگەن سۇراققا جاۋاپ كۇتىپ تۇر.

 ا.رىسقۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, ءتاريفتىڭ 35 پايىزى – ىشكى ين­ۆەس­­تيتسياعا,15 پايىزى – جۇ­مىس­شىلاردىڭ جالا­قى­سىنا, قال­عانى باسقا ىشكى قاجەت­تى­لىك­تەر­گە جۇمسالادى. «سامۇرىق-قازىنا» قورىنىڭ ستراتەگيا جانە اكتيۆ­تەردى باسقارۋ جونىندەگى باس­قا­­رۋشى ديرەكتورى ەرنات بەر­دى­عۇلوۆ قور قۇرامىنا كىرەتىن «سامۇرىق-ەنەرگو» حولدينگىنىڭ ەنەرگەتيكالىق كومپانيالارى مەملەكەتتىك رەتتەۋدىڭ شەكتەن تىس بولۋىنان قالاي كىرىس از تۇسەتىنىنە توقتالدى. توپ-مەنەدجەر بۇل جاعدايدى ۇلتتىق ەكونو­ميكانى سۋبسيديالاۋمەن سالىس­تىردى.

«سامۇرىق-قازىنا» توبى جىل سايىن ەكونوميكاعا جاناما تۇردە 1 تريلليون تەڭگەدەن استام سۋبسيديا بەرەدى. بۇل – ءبىزدىڭ پورتفەلدىك كومپانيالار ءوز قۇنىنان تومەن شىعىنعا ۇشىرايتىن نەمەسە قىزمەتتەرى نارىقتىق قۇننان تومەن ساتىلاتىن سوما. ياعني بۇل توپ جىل سايىن 1 تريلليون تەڭگەدەن از قاراجات الادى جانە وسىلايشا ەكونوميكانى جاناما تۇردە سۋبسيديالايدى», دەدى بەردىعۇلوۆ.

«سامۇرىق-ەنەر­گو­نىڭ» ەسە­بىنە سايكەس, «الماتى­ەنەر­گو­سبىت­تىڭ» سوڭعى تۇتىنۋشىلارى ءۇشىن تاريفتەر كەلەسى جىلى 1 پايىزعا, ياعني قاراپايىم تۇتى­نۋ­شى ءۇشىن ايىنا 61 تەڭگەگە وسەدى. 2027 جىلعا قاراي ءوسىم 16 پا­يىز نەمەسە نەمەسە ايىنا 1054 تەڭگەنى قۇرايدى (2023 جىلمەن سالىستىرعاندا). «الاتاۋ جارىق كومپانياسى» (اجك) تاريفتەرى كەلەسى جىلى 3 پايىزعا, 2027 جىلعا قاراي 14 پايىزعا وسەدى...

الماتى