ەۋرازيانىڭ مۇمكىندىگى تالقىلانعان فورۋم

عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم ءمينيسترى ساياسات نۇربەك فورۋم دەلەگاتتارىنا جولداعان قۇتتىقتاۋىندا: ء«بىز بۇرىن-سوڭدى بولماعان وزگەرىستەر مەن بەلگىسىزدىك داۋىرىندە ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. جاھاندىق لاندشافت قارقىندى دامىپ كەلە جاتقاندىقتان الەم ەلدەرى باسەكەگە قابىلەتتى بولۋعا, تۇراقتى ءوسۋ­دى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن وزگەرىستەرگە تەز بەيىمدەلۋگە, عىلىمعا نەگىزدەلگەن يننوۆاتسيالار ەنگىزۋگە باسىمدىق بەرە باس­تادى», دەپ اتاپ ءوتتى. «دەگەنمەن نازار اۋداراتىن قاۋىپتەر دە جوق ەمەس. جوعارى ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىنىڭ ايماقتىق جانە سالالىق كونتەكستە ەڭبەك نارىعىنىڭ قازىرگى قا­جەتتىلىكتەرى كوپ ەسكەرىلە بەرمەيدى. ال ۋنيۆەرسيتەتتەردىڭ ينفراقۇرىلىمىنا شامادان تىس جۇكتەمە ارتىلعان. سونداي-اق ەلدەگى جاس عىلىمي كادرلاردىڭ شەتەلدەرگە كوشۋى, جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى مەن عىلىم دوكتورلارى سانىنىڭ ازايۋى بايقالادى. الداعى ەكى كۇندەگى قىزۋ پىكىرتالاستارعا قاتىسۋشىلار اكادەميك ك.ءا.ساعاديەۆتىڭ مۇراسىن قۇرمەتپەن ەسكە الىپ قانا قويماي, قازاقستان مەن الەمدىك قوعامداستىقتىڭ بولاشاق دامۋى تۋرالى جالعاسىپ جاتقان ديالوگكە ۇلەس قوساتىنىنا سەنىمدىمىن», دەپ اتاپ ءوتتى  مينيستر. 

حالىقارالىق فورۋمنىڭ «جاھاندانۋ كونتەكسىندەگى ۇلكەن ەۋرازيا: پەرسپەك­تي­ۆالار مەن قيىندىقتار» پلەنارلىق سەسسياسىنا قاتىسقان ەكونوميست, پروفەسسور جاقسىبەك قۇلەكەەۆ ۇزىلىستە ەاەو دامۋىنىڭ قازىرگى كەزەڭى, ينتەگارتسيالىق كەدەرگىلەر تۋرالى ايتتى.

جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دەمى باياۋ­­لاي باستادى. كوپتەگەن ايماقتاعى قار­­جىلىق جاعدايدىڭ قيىنداۋى, رە­سەي­دىڭ ۋكرايناعا باسىپ كىرۋى جانە ۇزاققا سوزىلعان COVID-19 پاندەمياسى جاھاندىق ەكونوميكالىق بولجامعا ايتارلىقتاي تەرىس اسەر ەتتى. كوپتەگەن ەلدە جالپى جالاقىنىڭ ءوسىمى ينفليا­تسيانىڭ ەكپىنىنە ىلەسە الماي قالدى.  سوندىقتان كەيبىر ساراپشىلار باعا مەن جالاقى ءبىر-ءبىرىن نىعايتىپ, تۇراقتى جالاقى-باعا سپيرالىنا اينالۋى مۇمكىن ەكەنىن ەسكەرتەدى. ەاەو ەلدەرىندە بە­لارۋس ەكونوميكاسى سانكتسيالاردىڭ قىسىمىنا توتەپ بەرە الماي قالدى. ال ارمەنيا ەكونوميكاسى ەلدىڭ ەكسپورتىنىڭ ارتۋى ەسەبىنەن ايتارلىقتاي ءوسىم كورسەتتى. 2022 جىلى الدىن الا مالىمەتتەر بويىنشا ارمەنيانىڭ جالپى ەكسپورتى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 1,8 ەسە ءوسىپ, 5,36 ميلليارد دوللاردى قۇرادى. رەسەيدىڭ SWIFT-تەن اجىراتىلۋى ەلدەر اراسىنداعى ءوزارا ەسەپ ايىرىسۋدى قيىنداتتى, بىراق ۇلتتىق ۆاليۋتاداعى ەسەپ ايىرىسۋدى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى. 

پروفەسسوردىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ ەلى­مىز­دىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ماسەلەلەرى جونىندەگى كەڭەيتىلگەن كەڭەستە سويلەگەن سوزىندە اۋىل شارۋاشىلىعى جانە ءوندىرىس سالاسىنىڭ دامۋىندا ناقتى ناتيجە جوق ەكەنىن اشىپ ايتتى. «رەسەي مەن ۋكراينانىڭ اراسىنداعى جاعداي ءبىزدىڭ ەكونوميكامىزعا اسەر ەتەتىن فاكتور رەتىندە قابىلدانىپ وتىر. ەكى ەل دە ءبىزدىڭ ساۋدا سەرىكتەستەرىمىز. ەكونوميكامىزداعى يمپورتتىڭ 45 پا­يىزى – رەسەيدىڭ ۇلەسىندە. 2023 جىلدىڭ اقپان ايىنان باستاپ رەسەيدەن كەلەتىن يمپورت شەكتەلىپ قالدى. سوڭعى 1 جىل ىشىندە كورشى ەلدەن كەلەتىن يمپورت 35 پايىزعا دەيىن تومەندەپ كەتتى. رف كومپانيالارى سانكتسياعا ءىلىنىپ قالعاندىقتان, ولار جۇمىستارىن بۇرىنعى دەڭگەيدە جالعاستىرا المايتىنداي دەڭ­گەيگە ءتۇستى. بىزگە قاجەت تاۋارلاردى بۇرىنعى باعامەن الۋ مۇمكىن بول­ماي قالدى.  قالىپتاسىپ قالعان لوگيس­تي­كا­لىق تىزبەكتى بىرەر ايدا باسقا باعىتقا بۇرۋ مۇمكىن ەمەس. بۇل مەملەكەتارالىق كەلىسىمدەر شەڭبەرىندە شەشىلەتىن جانە قوماقتى قارجىنى قاجەت ەتەتىن ماسەلە. مۇنىڭ سالدارى ءالى ۇزاققا سوزىلادى. ءدال قازىر ەكونوميكامىزدى داعدارىستىڭ قىسپاعىنان شىعارۋىپ الۋدىڭ تەتىكتەرىنە بەيىمدەۋىمىز كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى ج.قۇلەەكەۆ.

سپيكەر نازار اۋدارعان ەكىنشى ماسەلە – ەكونوميكالىق ساياساتتاعى ەندىگى ترەند باعىتتار. «ينفلياتسيانىڭ قازىرگى دەڭ­گە­يى شەكتى شەڭبەردەن شىعىپ كەتتى. ساراپشى وعان بىرنەشە فاكتور سەبەپ بولىپ وتىرعانىن اشىپ ايتتى. ءبىزدىڭ ەلدە بيۋدجەت سالاسىندا قىزمەتتە جۇرگەن ازا­­­مات­تاردىڭ جالاقىسى جىل سايىن 25 پايىزعا ءوسىپ وتىرادى. بۇل جالپى دۇ­رىس بولعانىمەن نارىقتاعى اقشا ماس­ساسىن كوتەرىپ جىبەرۋگە جول اشتى. سودان كەيىنگى فاكتور – بانكتەردىڭ ەكونوميكانى قارجىلاندىرۋدى كوتەرگەنى. بۇل جاعداي ينفلياتسيانىڭ كوتەرىلۋىنە جول اشتى. ء«بىزدىڭ ەلدىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن ينفلياتسيانىڭ 10 پايىزعا دەيىن كوتەرىلگەنى قاۋىپتى ەمەس. ال سودان كەيىنگى كورسەتكىشتەر قاۋىپتى دەڭگەي دەپ  قابىلدانادى. بىلتىرعى ينفلياتسيا دەڭگەيى 20,3 پايىزدان اسىپ كەتتى. جىل باسىنان بەرى تومەندەپ كەلە جاتىر. ءبىز يمپورتالعان ينفلياتسيانىڭ قىسىمىندا تۇرمىز. حالىقتىڭ تۇتىناتىن تاۋارلارىنىڭ تەڭ جارتىسى – يمپورت. وتكەن جىلى الەمنىڭ دامىعان ەلدەرىڭ وزىندە ينفلياتسيا جوعارى بولدى. اقش-تا 9 پايىز, ەو ەلدەرىندە 10 پايىزدان اسىپ كەتتى. مۇنداي دەڭگەي بۇل ەلدەردە سوڭعى 40 جىلدا بولماپتى. ءبىزدىڭ سول ەلدەردەن جەتكىزىپ وتىرعان يمپورت ينفلياتسيالىق قىسىم دەڭگەيىن كوتەرىپ جىبەردى», دەپ اتاپ ءوتتى ج. قۇلەكەەۆ.  

«ورتالىق ازيا ءدالىزىنىڭ گەوساياسي جانە گەوماڭىزى» جايلى شولۋ بايانداماسىن جاساعان بۋداپەشت ۋنيۆەرسيتەتى عىلىمي كەڭەسىنىڭ پرورەكتورى لاسلو ۆاسانىڭ ايتۋىنشا, ۋكرايناداعى جاعداي الەمدەگى لوگيستيكالىق تىزبەكتىڭ باعىت-باعدارىن وزگەرتىپ جىبەرگەن. سەبەبى قىتايدان ەۋروپاعا باراتىن ءدالىز رەسەي ارقىلى وتەدى. ەندى ونىڭ الداعى بىرەر جىلدا قالپىنا كەلۋى ەكىتالاي. قازىر ورتالىق ازيا ەلدەرى   ترانسكاسپي حالىقارالىق كولىك جولىن ورتالىق ءدالىز رەتىندە قاراستىرا باستادى. گەوگرافيالىق تۇرعىدان بۇل باتىس قىتاي مەن ەۋروپا اراسىنداعى ەڭ قىسقا جول. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, كولىك دالىزدەرى ەكونوميكانىڭ مۇمكىندىگىن ءارتاراپتاندىرادى, بۇل سايىپ كەلگەندە ساۋدانىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارت­­تى­رۋ­عا كومەكتەسەدى.

ساراپشى ايتىپ وتكەندەي. قازاق­ستاندا كولىك ءدالىزىن, لوگيستيكالىق تىز­بەكتى ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك كوپ. «جاڭا ەۋرازيا قۇرلىق كوپىرى – قىتايدىڭ تسزيانسۋ پروۆينتسياسىنداعى ليانيۋنگان قالاسىنان شىڭجاڭداعى الاشانكوۋ ارقىلى گوللاندياداعى روتتەردامعا دەيىن سوزىلاتىن حالىقارالىق تەمىرجول جەلىسى. جەلىنىڭ قىتاي ءبولىمى لانچجوۋ-ليانيۋنگان تەمىرجولى مەن لانچجوۋ-شىڭجاڭ تەمىر جولىنان تۇرادى جانە قىتايدىڭ شىعىس, ورتالىق جانە باتىسى ارقىلى سوزىلادى. قىتاي اۋماعىنان شىققاننان كەيىن جاڭا قۇرلىق كوپىر قازاقستان, رەسەي, بەلارۋس جانە پولشا ارقىلى ءوتىپ, ەۋروپانىڭ بىرقاتار جاعالاۋ پورتىنا جەتەدى» دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى لاسلو ۆاسا.

كەلەسى ساراپشى, ەكونوميست ءازىمحان ساتىبالدين يننوۆاتسيالىق ەكونوميكا وندىرىستىك-تەحنولوگيالىق, عىلىمي-تەحنيكالىق جانە ءبىلىم بەرۋ الەۋەتى, بىلىكتى ادام رەسۋرستارى, اسىرەسە ينجە­نەر­لىك-تەحنيكالىق قىزمەتكەرلەر, كاسىپ­كەر­لەر مەن عالىمدار قالىپتاسقان ەل­دەردە عانا بەلسەندى داميتىنىن­ اي­تىپ ءوتتى. ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ, كۇشتى ايماقتىق مەنەدجمەنت, جەرگىلىكتى بيلىك تاراپىنان قولداۋ, بيزنەستىڭ يننوۆاتسياعا دايىندىعى سياقتى جاعدايلاردىڭ بولۋى ماڭىزدى. ەاەو ەلدەرىندە عىلىمي-تەحنيكالىق الەۋەتتى دامىتۋدىڭ جانە يننوۆاتسيالىق قىزمەتتى بەلسەندىرۋدىڭ نەگىزگى فاكتورى – حالىقارالىق عىلىمي-تەحنيكالىق ىنتىماقتاستىق. بۇل ۇدەرىس ءوسىپ كەلە جاتقان جاھاندىق سىن-قاتەرلەر مەن داعدارىس قۇبىلىستارى جاعدايىندا ەاەو بارلىق ەلدەرىنىڭ ۇلتتىق ەكو­نو­ميكالارىنىڭ يننوۆاتسيالىق دامۋى ءۇشىن وتە ماڭىزدى. مۇنداي ىن­تىماقتاستىق وزىق يدەيالار مەن جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن عىلىمي, كادرلىق, زياتكەرلىك, قارجىلىق جانە ماتەريالدىق رەسۋرستاردى بىرىكتىرۋگە, بەسىنشى جانە التىنشى تەحنولوگيالىق رەجىمدەر نەگىزىندە ءوندىرىستىڭ پوستيندۋستريالدى تەحنو­لو­گيالىق رەجىمىن قالىپتاستىرۋدى قام­تاماسىز ەتۋگە قا­بىلەتتى.

فورۋم بارىسىندا ءسوز العان سپيكەرلەر فورۋم نىساناعا العان تاقىرىپقا ءارتۇرلى قىرىنان كەلىپ, ونىڭ وزەگىن باعدارعا الۋعا تىرىستى.  

پروفەسسور ن.كۇشىكوۆا جاھاندىق قارجى داعدارىسى, باتىس پەن رەسەي ارا­سىنداعى تەكەتىرەس, ىندەت, ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ قۇلدىراۋى – وسى ماسە­لە­لەردىڭ بارلىعى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسى مەن قارجى سەكتورىن ۇزدىكسىز جاڭ­عىرتۋ ماقساتىندا تەرەڭدەتىلگەن عى­لى­مي زەرتتەۋلەردى قاجەت ەتەتىنىن ايت­سا, سيريالىق عالىم دەۆاني مازين ەلىمىزدىڭ دامۋىن ەۋرازيا قۇرلى­عىنداعى ەلدەردىڭ دامۋىمەن بىرگە قاراس­تى­را­­تى­نىن جەتكىزدى. ينفلياتسيا ينتەگراتسيا­لانىپ, الەمدىك نارىق باسى ارتىق اقشا ماسساسىنان ارىلۋعا دەن قويدى. دەۆاني مازيننىڭ ايتۋىنشا, الداعى ۋاقىتتاعى الەمدىك ەكونوميكالىق ساياسات تا ىشكى-سىرتقى نارىقتا سۇرانىس پەن ۇسىنىستىڭ ۇيلەسىمدىلىگىنە  دەن قويادى.

الماتى