الاشقا ادال قىزمەت ەتكەن اردا ارىستاردىڭ الىستا قالعان قاسىرەتتى تاعدىرىن ساحنا تىلىندە سۋرەتتەۋ قادامىنىڭ قايسىسى دا كورەرمەن تاراپىنان ىقىلاسسىز قالعان ەمەس. پوەزياسىندا ماحابباتقا ايرىقشا ورىن بەرىپ, سەزىم مەن سۇيىسپەنشىلىكتى تامىلجىتا جىرلاۋدان تالماي كەتكەن ماعجان جۇماباەۆ پەن جان جارى زىليحانىڭ ماحابباتىن بايانداعان الماتىداعى مەملەكەتتىك كورەي مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ «ايەل ماحابباتى» سپەكتاكلى جينالعان كوپۇلتتى كورەرمەننىڭ كوڭىلىن ءبىر-اق ساتتە باۋراپ الدى. «كوزبەن كورىپ, ىشپەن بىلەتىن» ماحابباتتىڭ ءتىلىن ءتۇسىنۋ ءۇشىن ءتارجىمانىڭ كەرەگى دە جوق. باستىسى, ايەلدىڭ مولدىرەگەن تازا سەزىمى بار, مازداعان وت, جارعا دەگەن ادالدىق بار.
بۇل سپەكتاكل 2013 جىلى ەلەنا كيم مەن بالەتمەيستەر انيتا تسوي ەكەۋىنىڭ بىرىگىپ قويعان دەبيۋتتىك سپەكتاكلى بولاتىن. ارادا ون جىل وتكەندە ماعجان جۇماباەۆتىڭ بيىلعى 130 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي جاس رەجيسسەر ەكاتەرينا پەن وسى سپەكتاكلدى از-كەم وزگەرىسپەن قايتا جاڭعىرتىپ ساحنالادى. پەسانىڭ اۆتورى – بەلگىلى جازۋشى-دراماتۋرگ جۇماگۇل سولتيەۆا. كومپوزيتور گەورگي يۋن سپەكتاكل ءۇشىن ارنايى مۋزىكا جازىپ, زۇلمات جىلداردىڭ شەرىن كەيىپكەرلەردىڭ قاسىرەتتى تاعدىرىمەن ۇيلەسىمدى ورنەكتەيدى.
قويىلىم العاشقى كورىنىستەن-اق تالماۋ تۇستان قارمايدى. 1930 جىلدارداعى ءۇزىلىسسىز-ۇزدىكسىز جۇرگىزىلگەن ساياسي ناۋقاننىڭ سالقىنى ماعجاننىڭ وتباسىن دا اينالىپ وتكەن جوق. كەشىككەن جارىن كۇتىپ, ازىناعان سۋىق ۇيدە ءبۇرىسىپ جاتقان زىليحانىڭ جالعىز ەرمەگى – وي. ەكەۋى دە قۋعىندا, كەز كەلگەن ساتتە الدى-ارتىنا قاراتپاي الىپ كەتەتىن قورقاۋلاردان زىليحا دا قاشىپ قۇتىلماق ەمەس.
رەجيسسەردىڭ سپەكتاكلگە تۇرمىستىق سيپات بەرۋدەن تولىقتاي باس تارتقانى بىردەن بايقالادى. پەسا ميستيكالىق دراما جانرىندا قويىلعان. ميستيكا, قيال ارالاسقان جەردە سپەكتاكلدىڭ ءپىشىنى سيمۆوليزممەن ارالاسىپ, وزگەشە قالىپپەن قۇيىلاتىنى بەلگىلى. رەجيسسەر ەكاتەرينا پەن ساحنالىق مينيماليزمگە دەن قويعان. باسىنا قايعىنىڭ قارا بۇلتى ۇيىرىلگەن زىليحادا ۇلدە مەن بۇلدەگە وراناتىنداي وڭدى جاعداي قايدان بولسىن. ماعجان ءومىر سۇرگەن كەزەڭنىڭ تىنىسىن سەزدىرەتىن بۋتافوريادان ءبىر بەلگى جوق, دەكوراتسيا اتاۋلىدان ساحنانىڭ ءدال ورتاسىنا قويىلعان جالعىز تەمىر توسەك قانا اقىن جارىنىڭ جۇپىنى ومىرىنەن, سۇرقىلتاي زاماننىڭ سۇمدىعىنان حابار بەرىپ تۇر. ساحناداعى كەڭىستىك ەكىگە بولىنگەن: كەيىپكەردىڭ ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ يلليۋستراتسياسى جانە كەشەگى كۇندى ەسكە الىپ, وتكەننىڭ شىرماۋىنان شىعا المايتىن تۇيىق شەڭبەر. باس كەيىپكەر دە ەكىگە جارىلعان – ءبىر زىليحانىڭ ءرولىن ەكى اكتريسا وينايدى. يىعىندا قاسىرەتتى جىلداردىڭ جۇگى بار اقىل توقتاتقان زىليحانىڭ ىشىندە ماعجاننىڭ جۇرەگىنە شوق تاستاعان اق كويلەكتى وتتى جاس ارۋ وتىر. بۇگىنگى زىليحا مەن كەشەگى زىليحانىڭ اراسىن ۋاقىتتان تىسقارى بايلانىستىڭ كوزگە كورىنبەس نازىك ءجىبى جالعاپ تۇر.
مۇڭ يەكتەپ العان زىليحا ارپالىسقان ويدىڭ قۇرساۋىنان شىعا الماي, ۋايىمنىڭ تەرەڭىنە ءتۇسىپ كەتكەن. ماعجانعا دەگەن ساعىنىشىمەن, ادال ماحابباتى, ازاپتى حالىمەن جالعىز ءوزى بەتپە-بەت قالعان. وزىمەن ءوزى سويلەسەدى. وزىنە مىڭ مارتە سۇراق قويىپ, ءبىر رەت تە جاۋابىن تابا الماي قينالعان ايەلدىڭ جان ازابى اۋىر. قاۋمالاپ كەلىپ قىلعىندىراتىن ازاپتى ويدان زىليحا جىندانىپ كەتكەن بە دەرسىڭ. بىراق ول جىندى ەمەس. ادام كۇنى-ءتۇنى وتكەن ءومىرىن ويلاپ, قىر سوڭىنان قالماي, وكشەلەپ قۋعان ەلەسپەن جەكپە-جەككە ءتۇسىپ, ۇزاق ۋاقىت بويى ۇرەي مەن ۋايىمنىڭ تۇڭعيىعىنان شىعا الماسا, سانا قارسىلىعى دا كۇشەيە تۇسەدى. قاجىعان, اشىنعان زىليحانىڭ ىشىندە وتىرعان جاس زىليحا ءوزى سۇلۋ, ءوزى جاس, ەركىن ءارى تەگەۋرىندى. وتكىر. باتىل. شىندىقتىڭ جۇزىنە شىمىرىكپەي تۋرا قارايدى. سۇيگەن ادامىنىڭ سوڭىنان ورماندار مەن كولدەردى كەسىپ ءوتىپ, جارىنىڭ جانىنان تابىلعان زىليحا – ناعىز ماحاببات قاھارمانى. ماعجاننىڭ ولەڭدەرىن جيناپ, باستىرىپ, ساقتاپ, كەيىنگىگە جەتكىزگەن ەرلىك يەسى. ءبىر ادامنىڭ ەكىگە جارىلۋى, زىليحانىڭ رولىندە ەكى اكتريسانىڭ ويناۋى – رەجيسسەردىڭ توسىن شەشىمى عانا ەمەس, كەيىپكەر وبرازىن تولىقتىرا تۇسەتىن ۇتىمدى ءتاسىل. جاس زىليحا – بۇل كەكسە تارتقان زىليحانىڭ وزىنە سىرت كوزبەن, سىن كوزىمەن قاراعانى. ىشكى جان دۇنيەسىنىڭ داۋىسى, كەۋدەسىنە جيناپ العان كۇمبىر ويى, التەر – ەگوسى. ولار ءبىر-بىرىنە ۇقسامايدى, ءارتۇرلى, بىراق ءبىر ادامنىڭ بولمىسىن قۇرايدى. ءومىر مەن ءولىمنىڭ ورتاسىندا تۇرعاندا دا ولار ءبىرىن-ءبىرى قايراپ, قولداپ, قورعاپ تۇر. ماحاببات ءۇشىن, ماعجان ءۇشىن وتقا جانىپ, سۋعا باتۋعا دايىن. ماعجاننىڭ سوعىپ تۇرعان جۇرەگىنىڭ ءار ىرعاعىن تەرەڭ تىنىسپەن قابىلدايتىن زىليحادا ەرىنە ادال نيەتىمەن قىزمەت ەتۋدەن باسقا ارمان جوق. ءومىرى تارتۋ ەتكەن كوپ مۇمكىندىكتى ماعجان ءۇشىن قۇربان ەتكەن. مۇنداي ماحاببات يەسى بۇگىندە سيرەك. سول سيرەكتى ءبىز ناتاليا لي مەن ەۆگەنيا يۋننىڭ دۋەتىندە كورىپ, شىن سەزىندىك. ماعجان مەن زىليحانىڭ ماحابباتىن تارقاتقان وقيعاداعى ماڭىزى بار كوپ دەتال پلاستيكا, بي تىلىمەن, جارىق كۇشىمەن جەتكىزىلدى. كورەي تەاترى رەجيسسەرىنىڭ بۇل كوركەم ءتاسىلىن جالپى تەاتر رەجيسسۋراسىنداعى سونى جاڭالىق رەتىندە قابىلداۋعا بولادى.
سپەكتاكلدە ماعجاننىڭ ولەڭدەرى قازاقشا وقىلدى. ماعجاننىڭ رولىندە ويناعان بوريس يۋگاي ورىس تىلىندە سويلەپ ءجۇرىپ, كەنەت ولەڭدى قازاق تىلىندە وقي باستادى. ءتىلى – تازا, ەكپىنى – سالماقتى, مانەرى – قوڭىر. قازاق پا دەرسىڭ. ءتۇسىنىپ, جۇرەكپەن وقيدى, ماعجاننىڭ رۋحىن جەتكىزۋ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىكپەن قاراعانى بايقالادى. سپەكتاكلدىڭ ورىس-قازاق تىلىندە, كورەي-قازاق تىلىندە دايىندالعانى كورەرمەن ءۇشىن قولايلى بولدى. سەبەبى كورەي تىلىنەن عانا ەمەس, كەز كەلگەن بوگدە تىلدەن ءتارجىمالاۋدىڭ دا, قابىلداۋدىڭ دا وزىندىك قيىندىعى بولادى. مۇندايدا توگىلىپ, تامىلجىپ تۇرعان ءتىل بوياۋىنىڭ ءتۇسى سولعىن تارتپاي قويمايدى. سوندىقتان كورەرمەنگە تۇسىنىكتى بولۋى ءۇشىن پرەمەرا ورىس-قازاق تىلىندە ۇسىنىلدى.
«ايەل ماحابباتى» سپەكتاكلى وڭتۇستىك كورەيانىڭ پۋسان قالاسىندا وتكەن حالىقارالىق فەستيۆالگە دە قاتىسىپ قايتتى. گاسترولدىك ساپار كەزىندە «ايەل ماحابباتىن» تاماشالاعان جان-جۇرەگى نازىك كورەي كورەرمەنى تالعاممەن قويىلعان ساحنا جۇمىسىنا جوعارى باعاسىن بەرىپ, تاڭداي قاققان ەكەن.
– ماعجان اقىننىڭ جانىنا جالاۋ بولعان زىليحا اپامىزدىڭ ومىرىنەن شەرتىلگەن اڭگىمەنىڭ ءبىر ۇزىگى عانا بۇل. كورەي تەاترى ساحنالاپ وتىرعان بۇل سپەكتاكل ءوز زامانىنان وزىپ تۋعان بارلىق الاش ارداقتىلارىنىڭ جانكەشتى جارىنا ارنالعان ەسكەرتكىش دەپ بىلەمىن. زىليحا اپامىزدىڭ ەرى ءۇشىن كورمەگەن قورلىعى جوق. شالا ساۋاتتى قازاق ايەلىنىڭ ەرىنىڭ سوڭىنان كارەلياعا ون ءتورت رەت ىزدەپ بارعانى ەرلىكپەن پارا-پار. ەل ىشىندەگى قيىن جاعدايعا قاراماي, ماعجاندى بوساتىپ الۋ ءۇشىن سوناۋ ماسكەۋگە بارىپ, ماكسيم گوركيدىڭ ايەلىن ىزدەپ تاۋىپ, ونىمەن كەزدەسىپ, جاي-جاپساردى باياندايدى. گوركيدىڭ ارالاسۋىمەن بارعان شارۋاسى ءساتتى شەشىلىپ, 1936 جىلى ەرىمەن بىرگە ەلگە ورالادى. بۇگىنگى كورىپ وتىرعاندارىڭىز سول 1936 جىلدىڭ 31 جەلتوقسانى, جاڭا جىل الدىنداعى ەڭ قاھارلى, ەڭ اۋىر كۇننىڭ وقيعاسى بولاتىن, – دەدى كورەي تەاترى ارتىستەرىنە العىسىن ءبىلدىرىپ, اعىنان جارىلعان دراماتۋرگ جۇماگۇل سولتيەۆا.
مەملەكەتتىك كورەي مۋزىكالىق دراما تەاترىنىڭ قازاق دراماتۋرگىنىڭ شىعارماسىن ساحنالاپ, ۇلتىمىز ءۇشىن قاستەرلى الاش قايراتكەرىنىڭ كوركەم بەينەسىمەن ءوز كورەرمەنىن تانىستىرعانى باسقا تەاترلارعا ۇلگى بولسا, قۇبا-قۇپ. تەاتر ونەرىندە ىلگەرىلەتىپ اكەتۋگە تۇراتىن ءىرى قادام, جالعاسىن كۇتەتىن جاقسى جوبانىڭ عۇمىرى ۇزاق بولعاي.
الماتى