اقمولالىق ديقاندار ەرتە كوكتەمدەگى جاۋاپتى ناۋقان – ىلعال جابۋعا دايىندىق جۇمىستارىن شيراتا تۇسۋدە. الداعى مول ەگىننىڭ كەپىلى دە – وسى.
بيىل وڭىردە قار ءبىرشاما مول ءتۇستى. ايتسە دە ءار اۋداندا ارقيلى. قار مول بولعانىمەن, كوكتەم ەرتە كەلىپ, جەر دەگدىپ قالدى. قىر باسىنان قىزىل سۋ جۇرگەن ۋاقىتتا توپىراق سىرەسىپ قاتىپ جاتقان بولاتىن. سول سەبەپتى ءنار جەرگە سىڭبەي, بۋ بولىپ ۇشىپ كەتتى. ەگىنشىلەردىڭ ەندىگى ءۇمىتى قالعان ىلعالدى ىسىراپ قىلماي, دەر كەزىندە ىلعال جابۋ جۇمىسىن ۇيىمشىلدىقپەن وتكىزۋ.
– ىلعال جابۋعا قاجەتتى ديزەل وتىنىن جەڭىلدەتىلگەن باعامەن الدىق. قازىر تەحنيكامىز ساقاداي ساي تۇر, دەيدى قيما اۋىلىنداعى «التاي» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى مۇرات الشىنباەۆ.
قوجالىق باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەگىستىك القاپتاعى ىلعالدىڭ دەر كەزىندە جابىلۋى توپىراقتىڭ بويىندا قالعان ازىن-اۋلاق ىلعالدى ساقتاپ قالماق. ءدال وسى وي وڭىنان ورالسا, ەگىلگەن تۇقىمدى العاش قورەكتەندىرۋگە جەتىپ جاتىر. بۇل استىقتىڭ ساپاسىن جاقسارتۋعا, ونىمدىلىگىن كوبەيتۋگە ءتاپ-ءتاۋىر ىقپال ەتەدى. جەرمەن جۇمىس ىستەپ جۇرگەن تاجىريبەلى ديقاننىڭ ايتۋى قاپىسىز. ونىڭ ۇستىنە وسى تاقىرىپتى زەرتتەگەن مامانداردىڭ پىكىرىنشە, ەرتە كوكتەمدە كۇن ىسىعان كەزدە ەگىستىك القابىنان توننالاپ ىلعال بۋلانادى ەكەن. ال كۇن جەلدى بولسا, ىلعالدىڭ ۇشىپ كەتۋى ءتىپتى تەز. مىنە, وسىلايشا بولاشاق ەگىستىككە ىلعالدىڭ جەتىسپەۋشىلىگى تۋىنداۋى مۇمكىن.
– مىنە, سوندىقتان ءدال وسى ۋاقىتتا ديقاندار باسقا شارۋانى ىسىرىپ قويىپ, ىلعال جابۋعا كىرىسكەندەرى ءجون. كوكتەمگى ىلعالدىڭ, قار سۋىنىڭ ءنارلى بولاتىندىعى بەلگىلى, دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, – ادەتتە, جاز جاۋىندى بولسا كوكتەن ءيىپ, جەردەن بەرەدى دەگەن تۇسىنىكتىڭ دە بار ەكەنىن ايتا كەتۋىمىز كەرەك. ءبىزدىڭ وڭىردەگى ەگىنشىلىك مۇنداي ارقانى كەڭگە سالۋدى كوتەرە بەرمەيدى. قار سۋىمەن جايىلىم جانە شابىندىقتاعى ءشوپ تە كوپ-كورىم كوتەرىلىپ قالادى. مەنىڭ 1 600 گەكتار جەرىم بار, سونىڭ 400 گەكتارىنا بيداي ەگەمىن. بىرەر كۇننەن سوڭ ىلعال جابۋعا شىعامىز دەپ وتىرمىز.
توپىراقتاعى ىلعالدى جابۋدىڭ پايدالى تۇستارى شاشەتەكتەن ەكەن. ءبىرىنشىسى, توپىراقتاعى ىلعالدى ساقتاسا, ەكىنشىدەن وسىمدىك قالدىقتارىن ۇساتىپ, ءسىڭىرىپ جىبەرەدى. كەپكەن كەسەكتەردى قوپسىتىپ, توپىراقتىڭ بيولوگيالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ, جەردىڭ دەمالۋىنا مۇمكىندىك بەرمەك. العاشقى جەر قىزۋىمەن قىلتيىپ وسە باستاعان ءارامشوپ اتاۋلىنى جويادى. ولاردىڭ تۇقىمدارىن قۇرتادى. جەردە قىستاپ قالعان ارقيلى زيانكەستەردىڭ دەرناسىلدەرى جويىلادى.
– نەگىزى تىم ەرتە شىقپاعان ءجون, دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, – ويتكەنى اۋىر سالماقتى تراكتورلار توپىراقتى قاتتى تىعىزداپ جىبەرەدى. ءبىزدىڭ قوجالىقتا بۇل جۇمىسقا پايدالانىلاتىن تەحنيكا ك-700 تراكتورلارى. سوندىقتان ءبىز ءسال عانا كەشتەۋ شىعامىز. بۇل ارادا ەسكەرتەتىن ءبىر جاي, تىم كەش شىقساڭ بار ىلعالدان ايىرىلىپ قالاسىڭ. سوندىقتان جاۋاپتى ناۋقان الدىندا دەر كەزىن ايىرا ءبىلۋ كەرەك. ءبىر قاراعاندا, ەگىستىك القاپ دەگدىگەن, ىلعال جابۋعا دايىن ءتارىزدى بولىپ كورىنۋى دە عاجاپ ەمەس, ايتسە دە كەيبىر ويپات جەرلەردە تراكتورىڭىز باتىپ, القاپتى ءبۇلدىرۋى دە ابدەن مۇمكىن.
جارقايىڭ اۋدانىنا قاراستى ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى اۋىلداعى «باقىت» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى مۇراتجان سىزدىقوۆ تا جاۋاپتى ناۋقانعا جەتكىلىكتى ءمان بەرۋدە.
– ءساۋىر ايىنىڭ 15-ءى كۇنى ەكى كۇن بوران سوقتى, دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, – ءتىپتى قىس بويى جاۋماعان قار جاۋدى دەسەك تە بولار. ەندى مىنە, ىلعال جابۋعا دايىندالىپ وتىرمىز. جەڭىلدەتىلگەن ديزەل وتىنىن الۋ ءۇشىن ءوتىنىم بەرىپ قويعانبىز. ال تەحنيكانى كۇنى بۇرىن دايىندادىق.
قوجالىق باسشىسىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ەگىستىك القاپ قارا توپىراقتى بولسا, قولدانىلاتىن اينالمالى تىرما وتكىر بولعانى دۇرىس. ال توپىراق جەڭىل بولسا, كوكتەمگى تىرمانى دا قولدانا بەرۋگە ابدەن بولادى. ادەتتە تىستەرىنىڭ ۇزىندىعى 10-15 سانتيمەتر بولسا جەتىپ جاتىر. ەگەر ودان از بولسا, سەرىپپە القاپ بەتىنە جاي عانا ءىلىنىپ, ديقان كۇتكەندەي ناتيجە بەرمەيدى.
تاجىريبەلى ديقاننىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ىلعال جابۋ جۇمىستارى كەزىندە تراكتور دوڭگەلەكتەرىندەگى قىسىمدى ازايتۋ كەرەك. سوندا توپىراق تىم قاتتى تىعىزدالىپ, كەسەكتەلىپ قالمايدى. ىلعالدىڭ جوعالۋى دا مەيلىنشە ازايادى.
ەرتەڭگى كۇنگى مول ەگىننەن دامەلى ديقاندار بار مۇمكىندىكتى وسى باعىتقا جۇمىلدىرماق. ۇيدەگى وي بۇزىلماسا, ىرىزدىقتىڭ دا ەسەلەنەرى ءسوزسىز.
اقمولا وبلىسى