تۇركياداعى جاۋاپتى كەزەڭ

جالپى, تۇركيادا پرەزيدەنت سايلاۋى ەكى كەزەڭنەن تۇرادى. ءبىرىنشى كەزەڭدە ۇمىتكەرلەر داۋىس بەرۋگە قاتىسقان ەلەكتوراتتىڭ 50 پايىزىنان استامىنىڭ قولداۋىنا يە بولۋعا ءتيىس. الدا-جالدا ەشقانداي كانديدات بۇل مەجەنى باعىندىرا الماسا, وندا ەكىنشى راۋند وتكىزىلەدى. وعان ەڭ كوپ داۋىس جيناعان ەكى ۇمىت­كەر جىبەرىلەدى. ەكىنشى كەزەڭدە قارسىلاسىنان باسىم تۇسكەنى مەملەكەت باسشىسى بولىپ سايلانادى.

انادولىنىڭ جاڭا تاريحىندا پرەزيدەنتتى تىكەلەي سايلاۋ العاش رەت 2014 جىلى ءوتتى. وعان دەيىن مەملەكەت باسشىسىن ۇلى ۇلتتىق ءماجىلىسى تاڭدايتىن. سونداي-اق ءبىر ادام بەس جىلدىق ەكى مەرزىمنەن ارتىق ەل تىزگىنىن ۇستاي المايدى. بىراق ەكىنشى مەرزىم اياقتالماستان بۇرىن كەزەكتەن تىس سايلاۋ وتكىزىلسە, وندا ءۇشىنشى رەت باعىن سىناپ كورۋگە رۇقسات ەتىلەدى.

بيىلعى ساياسي باسەكەنىڭ تاعى ءبىر ەرەكشەلىگى – تۇركيا رەسپۋب­لي­كا­سىنىڭ قۇرىلعانىنا 100 جىل تولۋ مەرەيتويىمەن ورايلاس كەلىپ وتىر. وسىدان ءبىر عاسىر بۇرىن مۇستافا كەمال اتاتۇرىك زاماناۋي مەملەكەتتىڭ ىرگەتاسىن قالاعان ەدى. سونداي-اق سايلاۋدى 14 مامىرعا بەلگىلەۋدىڭ سيمۆولدىق ءمانى بار. سوناۋ 1950 جىلى ءدال وسى كۇنى سول كەزدەگى پرەمەر-مينيستر ادنان مەندەرەس باستاعان پارتيا سايلاۋدا جەڭىسكە جەتكەن-تۇعىن. سول كەزدەگى باستى قارسىلاسى «رەسپۋبليكالىق حالىق پارتياسىنىڭ وكىلى» (CHP) ەدى.

ساياسي باسەكەگە ءتورت ۇمىتكەر تىر­كەل­گەن. البەتتە, سولاردىڭ ىشىن­دە باستى فاۆوريت قازىرگى پرەزيدەنت رەدجەپ تايپ ەردوعان ەكەنى انىق. ساراپشىلار ونىڭ باستى قارسىلاسى «رەسپۋبليكالىق حالىق پارتياسى» باسشىسى كەمال كىلىچداروعلۋ بولاتىنىن ايتادى. بۇدان بولەك, دوداعا «مەملەكەت پارتياسى» اتىنان مۋحاررەم ينجە جانە «ۇلتتىق قوزعالىس پارتياسى» اتىنان سينان وعان تۇسپەك. الايدا سوڭعى ەكەۋىنىڭ ايتارلىقتاي قارسىلىق كورسەتۋى ەكىتالاي. مۇنى جۇرگىزىلگەن ساۋالناما دا كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, ءبىر اي بۇرىن وعان قاتىسقانداردىڭ جارتىسىنان استامى, ياعني 51,1 پايىزى ك.كىلىچداروعلۋنى قولدايتىنىن جەتكىزگەن ەكەن. ال ەردوعانعا داۋىس بەرەمىن دەگەندەر سانى 45,7 پايىزدى عانا قۇراعان. سوڭعى ساۋالنامادا احۋال ءسال-ءسال وزگەرگەنىمەن, جالپى ناتيجە ۇقساس.

ازيا مەن ەۋروپانى جالعاپ تۇر­عان انادولىدا 85 ميلليونعا جۋىق حالىق بار, قارت قۇرلىقتاعى تۇرعىنى كوپ مەملەكەتتىڭ قاتارىندا. سوندىقتان ونداعى پرەزيدەنت سايلاۋى تۇركيا ءۇشىن عانا ەمەس, ەۋروپاعا دا ماڭىزدى. مۇنىڭ بىرنەشە سەبەبى بار.

بىرىنشىدەن, تالاي جىلدان بەرى انادولىداعى اعايىن قارت قۇر­لىقتىڭ ەسىگىن قاققانىمەن, ىش­تەن ەشكىم اشار ەمەس. تۇركيا ەۋرو­پالىق وداققا مۇشە اتانۋعا ءوتى­نىش­تى الدەقاشان بەرگەن-ءدى. بىراق بريۋسسەلدەگى شەنەۋنىكتەر ءار نار­سەنى سىلتاۋراتىپ, سوزبۇيداعا سالىپ كەلەدى. ساراپشىلار الدا-جالدا بيلىككە وپپوزيتسيا وكىلدەرى كەلە قالسا, وندا بۇل اڭگىمە قايتا كو­تە­رى­لەتىنىن العا تارتادى. ياعني جاڭا بيلىك ءتۇرلى ساياسي رەفورمالار جاساۋ ارقىلى ەۋروپانىڭ كوز­قا­را­سىن وزگەرتۋگە تىرىسادى.

ەكىنشىدەن, تۇركيا ناتو-نىڭ بەلدى مۇشەسى. قازىرگى تاڭدا ەلدە قارۋ-جاراق ءوندىرىسى قارقىندى دامىپ كەلەدى. «بايراكتار» كومپانياسى ازىرلەگەن دروندار قاراباقتى ازات ەتۋ كەزىندە بۇكىل الەم نازارىن اۋدارعان. ۋكرايناداعى سوعىس باس­تال­عاندا دا جاۋ اسكەرىنىڭ اپشى­سىن قۋىردى. ەندەشە, وسىنداي قۋاتتى قا­رۋى بار انادولىمەن قاي-قايسى دا ساناسادى.

ونىڭ ۇستىنە, ناتو قۇرامىنا تاعى بىرنەشە مەملەكەت قوسىلادى دەگەن اڭگىمە شىققاندا, ولاردىڭ كەيبىرىنە تۇركيا قارسى بولعان. فينليانديا ءوتىنىش بەرگەن سوڭ دا رەسمي انكارا بىرازعا دەيىن مۇنى قابىلداعان جوق. اقىرى 30 مامىردا سكانديناۆيالىق مەملەكەتتى تران­ساتلانتتىق ۇيىم قۇرامىنا الۋ­عا كەلىسىمىن بەردى. ەندىگى ماسەلە – شۆەتسياعا قاتىستى. قازىرگى تاڭدا تۇركيا ونى ۇيىمعا ەنگىزۋگە قارسى.

ۇشىنشىدەن, تۇركيا تاراپى رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى قاقتىعىستا ۇلكەن ءرول وينايدى. ءبىر جىلدان بەرى انادولىدان ۇشقان دروندار ۋكراينا اسپانىن قورعاپ, رەسەيلىك ساربازدار مەن تەحنيكالاردىڭ ازازىلىنە اينالدى. سويتە تۇرا, رەسمي انكارا كرەمل تاراپىنا سالىنعان سانكتسيا­لار­دى تولىققاندى ورىنداۋعا اسىعار ەمەس.

ونىڭ ۇستىنە, 27 ساۋىردە اككۋيۋ اتوم ەلەكتر ستانساسى اشىلماق. ونىڭ قۇرى­لىسىن رەسەيلىك «روس­اتوم» كومپانياسى جۇرگىزدى. كەي ساراپ­شىلار سالتاناتتى راسىمگە رەسەي پرە­زيدەنتى ۆلاديمير پۋتين قاتىسۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى. الايدا كەيىنگى جاعدايلاردى ەسكەرسەك, كرەمل باسشىسىنىڭ انادولىعا اياق باساتىنىنا سەنۋ قيىن. رەسەي پرە­زيدەنتى ءباسپاسوز حاتشىسى دميتري پەسكوۆتىڭ ايتۋىنشا, سال­تا­ناتتى راسىمگە قاتىساتىن دەلەگاتسيانىڭ دەڭگەيى جوعارى بولماق. دەگەنمەن ءوز سوزىندە ۆيدەوبايلانىس تۋرالى ءسوز قوزعاعاندىقتان, پۋتين ءىس-شاراعا تىكەلەي قاتىسپاۋى ابدەن مۇم­كىن.

سونىمەن قاتار تۇركيا ۋكراي­نا­نىڭ استىعىن الەمگە جەتكىزۋ­گە ۇلەس قوسىپ, بيداي كەلىسىمىن جۇزەگە اسىرۋعا تىكەلەي مۇرىندىق بولعانىن ايتا كەتكەن ءجون. وسىنىڭ ارقاسىندا ازىق-ت ۇلىكتەن تارشىلىق كورگەن بىرقاتار مەملەكەتكە ۋكراينانىڭ بيدايى جەتىپ, الەمدىك نارىقتاعى استىق باعاسىنىڭ ارزانداۋىنا اسەر ەتتى. ەل تىزگىنىن كەلەسى كىم ۇستايتىنى دا بيداي كەلىسىمىنىڭ ءساتتى جالعاسىنا ىقپالى بار. بۇل باستامانى رەدجەپ تايپ ەردوعان كوتەرگەنىن ەسكەرسەك, ءوز ورنىن ساقتاپ قالعان جاعدايدا ۋكراينا استىعى بۇرىنعىداي تاسىمالدانا بەرۋى ىقتيمال. الايدا وپپوزيتسيامەن كرەمل تاراپى قانشالىقتى كەلىسىمگە كەلەدى؟ ول جاعى بەلگىسىز. وعان قوسا, استىق كەلىسىمى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە بۇل ارەكەت تە قازىرگى پرەزيدەنتتىڭ حالىق اراسىنداعى ابىرويىن نىقتاي تۇسكەنى انىق.

تۇركيا باسشىسى شەشۋگە ءتيىس تاعى ەكى ماسەلە بار. سونىڭ ءبىرى – سيريا مەن بوسقىندار پروبلەماسى. قازىرگى تاڭدا كورشىلەس ەلدەن باس ساۋعالاعان 4 ميلليونعا جۋىق ادام انادولىنى پانالاعان. ءۇيسىز-كۇيسىز جۇرگەن وسىنشالىقتى كوپ بوس­قىنعا جاتىن ورىن, تاماق تاۋىپ بەرۋ وڭاي شارۋا ەمەس. وعان قوسا, تالاي جىلدان بەرى تاعدىر تاۋقىمەتىن تارتقانداردىڭ كوڭىل كۇيى دە ءتۇسىپ, ىزاقور بولاتىنى بەلگىلى.

كىلىچداروعلۋ مەملەكەت تىزگىنىن ۇستاي قالسام, سيريا ماسەلەسىن شە­شىپ بەرەمىن دەپ قۇلشىنىپ وتىر. الاي­دا ۋادە بەرۋ ءبىر بولەك تە, ونى ورىنداۋ مۇلدەم باسقا ماسەلە. ويتكەنى تۇركياداعى بوسقىنداردىڭ كەلگەنىنە ونشاقتى جىلدىڭ ءجۇزى بولدى. الدى بالاسىن مەكتەپكە بە­رىپ, اتاجۇرتىنا قاراعاندا, قو­لاي­لى جەرگە بوي ۇيرەتىپ قالعانى انىق. ەن­دەشە, جاقسى ءومىردىڭ ءدامىن تاتقان ادامدى قۇلازىعان قالا­­­عا قايتارۋ وڭاي ەمەس. بۇل – ءبىر جاعى.

ەكىنشى جاعىنان, بوسقىنداردى قايتارۋ ءۇشىن سيريانىڭ پرەزيدەنتى باشار اسادپەن كەلىسىمگە كەلۋ كەرەك. ال سوڭعىسى ەل اۋماعىنان تۇركيا اسكەرىنىڭ شىعارىلعانىن تالاپ ەتەتىنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. دەمەك, بۇل دا قيىن ماسەلە. بۇدان بولەك, سولتۇستىك كيپر ماسەلەسى دە كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق. كەيىنگى ۋاقىتتا گرەكيا مەن تۇركيا تاراپتارى ءوزارا قارىم-قاتىناستى جاق­سار­تۋعا تىرىسىپ كەلەدى. دەگەن­مەن جاڭا باسشىنى ويلاندىراتىن تاقى­رىپ­تىڭ ءبىرى وسى بولماق.

قالاي دەگەنمەن, تۇركياداعى بيىلعى ساياسي دودانىڭ ماڭىزى جو­­عا­رى بولىپ تۇر. بۇعان دەيىن سا­­راپ­شىلار پرەزيدەنت رەدجەپ تايپ ەردوعاننىڭ جەڭىسكە جەتۋ ىقتيمالدىلىعى جوعا­رى ەكەنىن ايتاتىن. الايدا انادو­لى­داعى الاپات جەر سىلكىنىسى ساياسات تاقتاسىنداعى بۇكىل تاستى ارالاستىرىپ جىبەرگەندەي. سوندىقتان بۇگىندە ساراپشىلار كىمنىڭ جەڭىسكە جەتەتىنىن بولجاۋدان تارتىنشاقتاپ تۇر.

تۇركياداعى سايلاۋ قازاقستان ءۇشىن دە ماڭىزدى. انادولىداعى اعايىن توعىزىنشى تەرريتوريا ءۇشىن باۋىرلاس مەملەكەت قانا ەمەس, تاريحي تامىرلاستىعى تەرەڭگە كەتكەن ستراتەگيالىق سەرىكتەسىمىز دە. ەندەشە, تۇركيا تىزگىنىن كىم ۇستاسا دا, ەكى ەل اراسىنداعى باۋىرلىق قارىم-قاتىناس, ىنتىماقتاستىق جالعاسا بەرەتىنى انىق.