ءوڭىر تاريحى – زەرتتەۋشىلەر نازارىندا
الماتى وبلىسى قوعامدىق دامۋ ورتالىعىنىڭ ۇيىمداستىرۋىمەن « ۇلى دالانىڭ ۇلى ەسىمدەرى» جوباسى اياسىندا «قارادالا جانە كەگەن وڭىرلەرى: تاريح جانە قازىرگى زامان» عىلىمي ەكسپەديتسياسىنا قاتىسۋشى عالىمدار ولكەنىڭ وتكەنىنە ساياحات جاساپ, الداعى زەرتتەۋ جۇمىستارىنىڭ جوسپارىن جاسادى.
ەكسپەديتسيا بارىسىندا عالىمدار ن.مۇحامەتحان ۇلى, ش.تىلەۋباەۆ, ر.ورازوۆ, ج.سيمتيكوۆ, م.نوعايباەۆا ايماقتىڭ كونە زاماننان بۇگىنگە دەيىن تاريحىنا شولۋ جاساپ, ولكەتانۋ جۇمىستارىن جۇرگىزدى. كونە ەسكەرتكىشتەر, پەتروگليفتەر, تاريحي ورىندار جاس عالىمدارعا ءجىتى تانىستىرىلدى. ولكەنىڭ وتكەنىنەن سىر شەرتەتىن ورىنداردى ناسيحاتتاپ, اتاۋلارىن جانداندىرۋ وسكەلەڭ ۇرپاقتىڭ تۋعان جەر تاريحىنان سۋسىنداپ, ءتۇپ-تامىرىنان ءنار الۋعا جول اشادى.
زەرتتەۋشى ماماندار اۋدان تاريحىن زەردەلەۋگە قاتىستى ءوز ويلارى مەن ۇسىنىستارىن ورتاعا سالدى. ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى ز.قابىلدينوۆ اۋدانداردىڭ تاريحىن جۇيەلى زەرتتەۋ قاجەتتىگىنە كوڭىل اۋدارىپ, اقساقالداردان اۋىلداردىڭ تاريحى جايلى ەستەلىك اڭگىمە جيناستىرۋ يدەياسىن ۇسىندى. الداعى ۋاقىتتا بۇل جۇمىستى قولعا الۋ ءۇشىن وبلىستىق اكىمدىكپەن بىرلەسىپ, ارنايى ءىس-شارالار قابىلدانۋعا ءتيىس. ال ارحەولوگ ە.اقىمبەك ولكەدەگى جەكەلەگەن پەتروگليفتەردىڭ اۋداندىق تاريحي جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشتەرىنىڭ جيناعىنا ەنگىزىلمەگەنىنە نازار اۋدارىپ, بولاشاقتا وسى باعىتتا جۇمىس ىستەپ, ارنايى عىلىمي-زەرتتەۋ جوباسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ قاجەت ەكەنىن ءسوز ەتتى.
ەكسپەديتسيا بارىسىندا كەگەن جانە ۇيعىر اۋداندارىنداعى ارحيۆ, مۋزەي, كىتاپحانالارعا ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىندا سوڭعى جىلدارى جارىق كورگەن كىتاپتار سىيعا تارتىلدى.
جوعارىدا كوتەرىلگەن ۇسىنىستار ءتيىستى ورىندار تاراپىنان قولداۋ تاۋىپ, قۇزىرەتتى مەكەمەلەر ماسەلەنى شەشۋگە اتسالىسادى دەپ سەنەمىز.
نۇرگۇل قۇرمانالينا,
ش.ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ عالىم حاتشىسى, PhD
الماتى
عيبراتتى عۇمىرى ۇرپاققا ۇلگى
ادامزات تاريحىنداعى ەڭ جويقىن سوعىسقا بۇعاناسى بەكىمەي قولىنا قارۋ الىپ قاتىسقان اعا ۇرپاق وكىلدەرىنىڭ ءبىرى – ءالي تاسقىنباەۆ. ول 1926 جىلدىڭ 15 تامىزىندا قىزىلوردا وبلىسىنىڭ جاڭاقورعان اۋدانىنداعى كەلىنتوبە اۋىلىندا تۋعان.1944 جىلدىڭ تامىزىندا كەڭەس ارمياسى قاتارىنا الىنادى. سۇراپىل سوعىستىڭ بەل ورتاسىندا بولعان اتامىز اسكەري بورىشىن 1949 جىلدىڭ جەلتوقسان ايىنا دەيىن وتەپ, تەك سودان كەيىن عانا امان-ەسەن ەلگە ورالادى.
1950 جىلدىڭ 30 قاڭتارىندا اۋداندىق ءبىلىم ءبولىمىنىڭ بۇيرىعىمەن تالاپ جەتى جىلدىق مەكتەبىنە مۇعالىمدىك قىزمەتكە ورنالاسادى. وسى جىلى تۇركىستان پەداگوگيكالىق ۋچيليششەسىنە وقۋعا ءتۇسىپ, «باستاۋىش مەكتەپ مۇعالىمى» اتانادى. ال 1952 جىلى قىزىلوردا پەدينستيتۋتىنا سىرتتاي وقۋعا ءتۇسىپ, تولىققاندى جوعارى ءبىلىم الادى. تالاپ بەكەتىندەگى باستاۋىش مەكتەپتىڭ ىرگەتاسىن قالاي ءجۇرىپ, مۇعالىمدىك قىزمەتىن 1986 جىلى زەينەت دەمالىسىنا شىققانعا دەيىن عانا ەمەس, 1993 جىلعا دەيىن جالعاستىردى.
ءالي اتامىزدىڭ بويىنان ۇلكەن ادامگەرشىلىك پەن پاراساتتىلىقتىڭ, مەيىرىمدىلىك پەن يماندىلىقتىڭ لەبى ەسىپ تۇراتىن. كاسىبىنەن ءناسىبىن تەرىپ جەپ, ەل الدىندا ەلەۋلى بولعان ۇلكەن شاڭىراقتىڭ يەسى, ءوسىپ-ونگەن اۋلەتتىڭ تۇتقاسى شاڭىراعىندا التى ۇل مەن التى قىز تاربيەلەپ ءوسىرىپ, ولاردان 42 نەمەرە, 12 شوبەرە سۇيگەن باقىتتى اكە, اقىلمان اتا اتاندى. ال بۇگىندە اۋىلداعى ۇلكەن وتباسى تامىرىن تەرەڭگە جايعان بايتەرەكتەي جان-جاعىنا شۋاق شاشا جايقالىپ تۇر.
اقىل-كەڭەستىڭ سارقىلماس قازىناسىنداي بولىپ اۋىل تورىندە وتىراتىن تاۋ تۇلعالى اتامىز 2015 جىلى 90 جاسقا قاراعان شاعىندا كوز جۇمدى. ارتىندا وزىندىك ءىز قالدىرعان ۇستازدىڭ ەسىمى جادىمىزدا جاڭعىرىپ تۇرۋى ءۇشىن مەكتەبىمىزدىڭ اتىن ء«الي تاسقىنباەۆ اتىنداعى جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ» دەسەك, ارداگەر ۇستازدىڭ الدىنداعى ءبىر پەرزەنتتىك بورىشىمىز ورىندالار ەدى دەپ ويلايمىز.
گۇلزات پىرىمقۇلوۆا,
تالاپ بەكەتى №254 جالپى ورتا ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپ ديرەكتورىنىڭ ورىنباسارى
قىزىلوردا وبلىسى,
جاڭاقورعان اۋدانى
كىتاپ وقۋعا باۋلۋ – ونەگەلى ءىس
سەمەي قالاسىنىڭ ورتالىقتاندىرىلعان كىتاپحانا جۇيەسىنىڭ قىزمەتكەرلەرى «ەرتەگى, مەن سەنى بىلەمىن!» اتتى ۆيكتورينا وتكىزدى. بۇل ءىس-شارانى وتكىزۋدەگى ماقسات – وقۋشىلارعا حالىق ەرتەگىلەرى تۋرالى ماعلۇمات بەرۋ, كىتاپ وقۋعا تاربيەلەۋ.
ءىس-شارا بارىسىندا كىتاپحانا قىزمەتكەرى ەرتەگىلەر الەمى الۋان ءتۇرلى, كوپ قىرلى ەكەنىن, سونداي-اق كەز كەلگەن جاستاعى بالالار ءۇشىن قىزىقتى بولىپ قالا بەرەتىنىن اتاپ ءوتتى. بالالار «جۇمباقتاردى تاپ», «جالعاستىر» ۆيكتورينالارىنا جانە «كورەرمەندەرمەن ويىن» سايىستارىنا قاتىسىپ, ءارتۇرلى ەرتەگىلەردەگى كەيىپكەرلەردىڭ اتىن تاپتى. سونداي-اق «ەرتەگى, مەن سەنى تانيمىن!» اتتى كىتاپ كورمەسى دە كەلۋشىلەردىڭ نازارىنا ۇسىنىلدى.
بۇدان سوڭ, كىتاپحانا قىزمەتكەرلەرى «وقى. تالقىلا. بەينەلە» اتتى ادەبي كۆەست وتكىزدى. وندا وقۋشىلار «التىن ساقا», «تولاعاي» جانە «الدار كوسە» اتتى توپتار قۇرىپ, ءۇش تاپسىرمادان تۇراتىن كۆەست ويىنىندا سايىسقا ءتۇستى, ياعني ادەبي شىعارمالاردىڭ سيۋجەتىن تالقىلاپ, ءبىلىم قابىلەتتەرىن كورسەتتى. كۆەست ويىنىنا «جاستار رەسۋرستىق ورتالىعىنىڭ» ديرەكتورى مىندەتىن اتقارۋشى ورلەۋبەك ەرسىنبەك پەن «مەتەور» اۋلا كلۋبىنىڭ جەتەكشىسى اعجان ماراتقىزى تورەلىك ەتتى.
ءىس-شارا قورىتىندىسى بويىنشا №33 ورتا مەكتەپتىڭ «تولاعاي» توبى ءى ورىن, №32 ورتا مەكتەپتىڭ «الدار كوسە» توبى ءىى ورىن, №37 مەكتەپ-گيمنازياسىنىڭ «التىن ساقا» توبى ءىىى ورىن الدى. ءىس-شارا بارىسىندا ءان ايتىلىپ, كۇي تارتىلعان كونتسەرتتىك باعدارلاما ۇسىنىلىپ, ونەرپاز وقۋشىلاردىڭ قاتىسۋىمەن «شالقان» ەرتەگىسى بويىنشا قويىلىم كورسەتىلدى. ءىس-شارا سلايد-پرەزەنتاتسيا كورسەتىلىمىمەن جانە ەرەكشە كىتاپتار تۋرالى اڭگىمەمەن جالعاسىن تاۋىپ, بالالار شاعىن ۆيكتوريناعا قاتىستى جانە ماقال-ماتەلدەر ايتىپ, پازلدار جينادى.
سوڭىندا «كىتاپ الەمىندە» كورمەسىنە قويىلعان كىتاپتارعا شولۋ جاسالدى.
راۋشان قابجانقىزى
سەمەي