باقپاعانعا مال بىتپەس

بايىپتاپ قاراساڭىز, باستى سەبەبى كوپتەگەن وسى تاقىلەتتەس اۋىلدار ءتا­رىز­دى شۇيگىن جايىلىم مەن قۇنارلى شابىندىققا جارىماي وتىرعان جايى بار. اۋىلدىڭ جانىن جالاي تەمىرجول وتەدى. مال ۇستاۋدىڭ بەينەتىن مولايتىپ تۇرعان دا وسى تەمىرجول. تەمىرجولدى جيەكتەي ءسال ارىرەكتە اسىرەلەپ ايتقاندا توقىمداي جايىلىم بولعانىمەن, ابدەن توزىعى جەتىپ, ءسال جەر تۇرسا توپىراعى سۋىرىلاتىن تۋلاققا اينالعان. وسى ارادا مىنا ءبىر مالىمەتتى كەلتىرە كەتسەك ارتىق بولماس ەدى. ەلىمىزدەگى تابيعي جايىلىمنىڭ اۋماعى 182 ميلليون گەكتاردى قۇرايدى. تۇلپاردىڭ تۇياعىن توزدىراتىن, سۇڭقاردىڭ قاناتىن تالدىراتىن, ۇشى-قيىرى جوق ۇلان-عايىر دۇنيە ەمەس پە؟ ءتىپتى كەڭىستىگىن كوز الدىڭىزعا ەلەستەتە الماس ەدىڭىز. ءتىپتى وسى جەردىڭ 100 ميلليون گەكتارعا جۋىعى ءب ۇلىنىپ, تۇزى بەتىنە شىققان سورعا اينالعان. مىنە, وسىنداي جۇدەۋ تارتقان جايىلىمنىڭ جاندى قۇلازىتار كورىنىسى وسى اۋىلدا دا بار. توزعان جەر, تارىلعان جايىلىم اۋىل تۇر­عىندارىنىڭ مال ۇستاۋىنا مۇمكىندىك بەر­مەي وتىر.

– بيىلعى جىلى جايىلىم مەن شابىن­دىق­تىڭ ءونىمى ناشار بولۋى دا ىقتيمال, – دەيدى «سامال» شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى قايرات بايبوستانوۆ, – قىستا قار از ءتۇستى, كوكتەمدە كۇن ءبىر ەرىپ, ءبىر قاتىپ, بار ىلعال بۋ بولىپ ۇشىپ كەتتى. جىلدا قار سۋىمەن قورەكتەنگەن كوك ءشوپ كوكتەمدە كوپكورىم كوتەرىلىپ قالۋشى ەدى. بيىل كوڭىلدە قوبالجۋ كوپ.

اۋىل تۇرعىندارى مالدى از ۇستايدى. ماسەلەن, 250 ءۇيدىڭ قوراسىنان 120 باس قانا قارا مال ورىسكە شىعادى. مال باق­پاي­تىندار اۋىلدا تۇرىپ ءسۇت-قاي­ما­عىن, سارى مايىن ساتىپ الادى. بۇلار دا تۇتىنۋشى ەسەبىندە. قالالىق جەردەگى با­عانىڭ وسۋىنە «سەپتەسىپ» جاتىر. ماسە­لە­نىڭ مانىسىنە ۇڭىلسەك, باقتاشى جوق ەكەن. سوڭعى جىلدارى مالشىنى تۋ سوناۋ قوستانايدان شاقىرتىپ, اۋىلدىڭ مالىن باقتىرادى. قارا مالدىڭ ءبىر باسىنا 3000 تەڭگە, جىلقىنىڭ ءبىر باسىنا 4000 تەڭگەدەن تولەيدى.

ەكى ءجۇز باس قارا مال باققان باقتاشى ايى­نا 600 مىڭ تەڭگە تابىس تابار ەدى. تۇراقتى باقتاشى بولسا مال باسىنىڭ دا كوبەيۋى ابدەن مۇمكىن عوي. اۋىلداعى ادامعا از تابىس دەپ ايتا الماس ەدىڭىز. انشەيىندە شالعايداعى شاعىن اۋىلداردا جۇمىس كوزى جوق دەپ ەتەگىمىزدى جاسقا تولتىرعانىمىزبەن, شىنتۋايتىندا ولاي ەمەس ءتارىزدى.

– باقتاشى بولماعاندىقتان مالدى دالاعا شىعارا الماي وتىرمىز, – دەيدى شارۋا قوجالىعىنىڭ باسشىسى, – توڭىرەكتەگى اۋىلدار تەپسەڭگە شىعا­رىپ باعىپ ءجۇر. ءبىز قىستان قالعان مال ازىعىن تالعاجاۋ ەتىپ ءالى وتىرمىز. سوندا قارا مالدىڭ وزىندىك قۇنى قانشالىقتى قىمباتتايتىنىن ەسەپتەي بەرىڭىز. قازىر مالدى بوس جىبەرۋگە بولمايدى. قاراۋسىز مالدىڭ يەسىنە ايىپ سالىنادى. ۋچاسكەلىك پوليتسيا ينسپەكتورى بىرنەشە مارتە ەسكەرتتى. ونىكى دۇرىس, ءبارى زاڭ بويىنشا بولۋى كەرەك. بىراق ەلدىڭ بىرلىگى بولماعان سوڭ وسىنداي كۇي كەشىپ وتىرمىز.

بۇل توڭىرەكتە قارا مالدىڭ ءسۇتىن ساتىپ الىپ كادەگە اسىراتىن ءسۇت زاۋىتى جوق. كوپكە ورتاق ونداي كەلەلى شارۋا ۇيىمداستىرىلماعان. دەمەك, مال باققان كۇننىڭ وزىندە يگىلىگىن كورۋدىڭ ءوزى قيىنعا تۇسەتىن ءتۇرى بار. تۇساق مالدى ەتكە تاپسىرۋدىڭ ماشاقاتى دا از ەمەس. مالىن ەتكە وتكىزەتىندەر الىپساتارلارعا ەت كۇيىندە كيلوسىن 1800-1900 تەڭگەدەن تاپسىرادى ەكەن. وندا دا سەمىز بولسا. ەڭ باستىسى, مالساق قاۋىمنىڭ قولىنداعى مال ونىمدەرىن لايىقتى باعامەن ساتىپ الۋدى ۇيىمداستىرۋ. از دا بولسا ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە سەپتىگىن تيگىزەر ەدى. ەكىنشى جاعىنان الىپ قاراعاندا, مال ۇستاپ, بەينەتىن بەلدەن كەشكەن اۋىلداعى اعايىن دا ارتىق ءونىمىن ساتىپ, ازىن-اۋلاق قاراجاتتىڭ باسىن قۇراماي ما؟..

اقمولا وبلىسى,

جارقايىڭ اۋدانى