كورشى ەل قازاق جانارمايىنا نەگە قۇمار؟

دەرەكتەرگە سەنسەك, ەكى مەملەكەت اراسىنداعى شەكارا ارقىلى مۇناي ونىمدەرىن تاسىمالداۋدا ەلىمىز بويىنشا 300-گە جەتەعابىل زاڭ بۇزۋشىلىق تىركەلگەن ەكەن. ناتيجەسىندە, 90 مىڭ توننا جانار-جاعارماي تاركىلەنىپتى. ارينە, از ەمەس. ايتسە دە زاڭعا شەكەدەن قارايتىنداردىڭ قاراسى سيرەيتىنگە ۇقسامايدى.

الاتاۋدىڭ ار جاعىنان كەل­گەن­ كور­شى­لەرىمىز ءوز ەلىندە جا­نار­ماي باعاسى شا­رىقتاپ تۇر­عانىن, سوندىقتان قازاق­ستان­نان تاسىمالداۋ ءتيىمدى ەكەنىن ەش جاسىر­ماي­دى. ءتىپتى باعا ايىر­ماشىلىعى 15-16 سوم­عا دەيىن جەتەتىنىن دە اشىپ ايتىپ ءجۇر.­ سوزدەرىنەن تۇسىنگەنىمىز, مۇناي ونىم­دەرىن ءبىزدىڭ ەلدەن تاسىمالداۋدى دوعا­رۋعا نيەتتى ەمەس.

ء«بىزدىڭ ەلدە جانارماي باعاسى شا­رىق­­­تاپ تۇرعانى راس. اي-92 ماركالى بەن­­زينى جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندە 51 سوم­نان وتكەرىلىپ جاتىر. قازاقستاندا 35 سوم­نان ساتىلۋدا. سوندىقتان دا كورشى ەل­دەن ساتىپ العان ءبىز ءۇشىن الدەقايدا ءتيىم­دى ەكەنى اقيقات. جەكە كولىگىممەن ءبىر­ دەگەندە 100 ليتر الىپ كەتەمىن. ال ۇل­كەن كولىكپەن كەلگەن كەزدە 200 ليتر جانار­ماي قۇيىپ الامىن», دەيدى قىرعىز رەس­پۋب­ليكاسىنىڭ ازاماتى التىنباي مۇ­را­توۆ جاعدايدى ءتۇسىندىرىپ.

ونىڭ ايتۋىنشا, شەكارانىڭ ارعى بەتىن­دە اي-92 ماركالى جا­نارمايعا دەگەن­ سۇرانىس وتە جو­عارى ەكەن. ءبىزدىڭ ەل­دەن جەت­كىزىلگەن بەنزيننىڭ اۋەلگى با­عا­سىنا 100 تەڭگە قوسىپ ساتاتىن پىسىق جى­گىت­تەر دە از ەمەس كو­رىنەدى. قىسقاسى, قازاق­ستاننىڭ جانارمايى قىرعىزدار ءۇشىن­ قىپ-قىزىل بيزنەستىڭ كوزى بولىپ تۇر­عانىنا ەشكىمنىڭ كۇمانى جوق. ال «جا­ڭا­ كاسىپتى» جاقسىلاپ مەڭگەرگەن قىرعىز اعا­يىنداردىڭ قوردايعا قاراي ءوتۋى جيى­لەي تۇسكەنى دە راس. سونىڭ سالدارىنان­ شە­كا­راداعى وتكىزۋ بەكەتىندە كو­لىك كەپ­تە­لىسى تولاستاماي تۇر. تۇر­عىنداردىڭ اي­تۋىن­­شا, كولىك كەپتەلىسى بىرنەشە ساعاتقا دە­يىن سوزىلادى.

كورشى قىرعىز رەسپۋبلي­كا­سى­­نا وزگە وڭىر­­لەردىڭ تۇرعىندارى قورداي ارقىلى ءجيى­­ وتەدى. ارينە, ءبارى­نىڭ تىعىز شارۋاسى­ بار.­ ودان بولەك, بىشكەكتەن ارزان­ باعا­مەن­ كيىم­-كەشەك تاسىمالداي­تىن­ كاسىپ­كەرلەر دە­ از ەمەس. ولار دا كولىك كەپ­تە­لى­سىنەن زار­داپ شەگىپ جۇرگەنىن جاسىرماي ايتا­دى. بۇعان قوسا وت­كىزۋ بەكەتىندەگى كەپ­تە­لىس­تە تۇرعان كو­لىك­تەر­دەن شىققان بەنزين يسى­نەن جۇرەك اي­ني­دى.

«مىنا كولىك كەپتەلىسى ۋاقى­تىمىزدى ۇر­لاپ جاتىر. الدەنەشە ساعات بويى قوز­عا­لىسسىز تۇرمىز. بەنزيننىڭ ءيسى دەگەن جۇ­رەككە تيەدى. مۇنداي جاعدايمەن بۇگىن كەز­دەسىپ وتىرعان جوقپىز عوي. جاعدايدىڭ ۋشى­عا تۇسكەنىنە ءبىر جىل بولدى. اينالاعا كوز­ جۇگىرتسەڭ, شىلىم شەگىپ تۇرعان ازا­ماتتاردى بايقايسىڭ. ولارعا ءبارىبىر. قا­ۋىپتىڭ كوكەسى وسىندا ەمەي قايدا؟ بەتىن ار­مەن قىلسىن, جارىلىس بولسا ارتى جاق­سى­لىققا اپارمايدى. وسىنى قاپەرگە الا­­تىن جان تابىلسا, شىركىن!», دەيدى ال­ما­تىلىق ناتاليا ەۆتۋشەنكو ىزاعا بۋ­لى­عىپ.

جەرگىلىكتى تۇرعىندار جانار­ماي­دىڭ شە­كارا اسقانىن قا­لا­مايدى. قىرعىز اعا­يىن­دار­دىڭ پىسىقتىعىنان كەيدە بەن­زين تاپ­شىلىعى بايقالىپ قالا­تىنىن دا جاسىر­مايدى. بۇل البەتتە, قوردايلىقتارعا ۇناي­ قوي­مايتىنى ايدان انىق. ءبىر انىعى, جانار­ماي بيزنەسىنە شەكتەۋ قوياتىن ۋاقىت كەلىپ­ جەتكەن سىڭايلى.

«بەنزينىمىزدى سىرتقا ساتىپ­ جات­قا­نىن كورىپ وتىرسىز­دار. بەنزيننىڭ تاپ­شىلىعى قىم­بات­شى­لىققا اپاراتىنى تالاس تۋدىرمايدى. ال قىمبات­شى­لىق حا­لىق­ ءۇشىن اۋىر تيەدى. وسى ماسەلەنى رەت­تە­گەننەن ەشكىمنىڭ ۇتىل­­مايتىنى ءسوز­سىز»,­ دەيدى قور­داي اۋىلىنىڭ تۇرعىنى ءادىل تىلەۋجانوۆ قالىپتاسقان جاع­دايعا قا­تىستى پىكىرىن ءبىلدىرىپ.

قالاي الىپ قاراساق تا, قىر­عىز­داردىڭ «بەنزين بيزنەسىنە» بىلەك سىبانىپ كىرىسكەنى كىمدى دە بولسىن ويلاندىرماي قوي­مايتىنى اقيقات. كولىكتىڭ باگىن جانارمايعا تولتىرعان ولار مۇنىمەن شەكتەلمەيدى. قۇتىعا قۇيىپ, كولىگىنە باسىپ جاتقاندار دا جوق ەمەس. ء«اي دەيتىن اجە, قوي دەيتىن قوجانىڭ» جوقتىعى كورشىلەرىمىزدى ءتىپتى ورشەلەندىرە تۇسكەن سەكىلدى. ارزان بەنزينگە دانىككەندەر وڭاي تابىس تابۋدىڭ جولىن ابدەن مەڭگەرىپ العانى راس. انىعى سول, بۇل ماسەلەگە باقىلاۋ قاتاڭداتىلمايىنشا, قىرعىزداردى توقتاتۋ قيىن.

قورداي اۋدانى اكىمدىگى وڭىردە جانارماي تاپشىلىعى جوقتىعىن العا تارتادى. ايتۋىنشا, 42 جانارماي قۇيۋ بەكەتتەرىندە بەنزين قورى جەتكىلىكتى كورىنەدى. ءتىپتى جەرگىلىكتى اتقارۋشى بيلىك وكىلى قوردا 472 توننا بەنزين بار ەكەنىن العا تارتىپ وتىر. اۋدان اكىمدىگى كاسىپكەرلىك ءبولىمىنىڭ باسشىسى الماس القوجاەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداققا كىرگەلى بەرى كورشى ەلدەر اراسىنداعى شەكارا اشىق. ءبولىم باسشىسىنىڭ سوزىنە سەنسەك, زاڭعا سايكەس قىرعىز ازاماتتارى كولىك باگىن تولتىرعان كۇيى ءارى-بەرى وتە الادى ەكەن.

وتكەن جىلى بەنزين داۋىنا قاتىستى باق-تا ۇقك تۇسىنىك­تەمەسى جاريالانعان ەدى. تۇ­سىنىك­تەمەدە جانار-جاعارمايدى تا­سى­مالداۋدا ەرەجە بۇزعان كو­لىكتەر سانى ارتا تۇسكەنى تايعا تاڭبا باسقانداي كورسەتىلگەن. ايتسە دە, سۇيىق وتىندى زاڭسىز تاسىمالداۋشىلارعا قاتىستى 288 دەرەكتىڭ تىركەلگەنى بۇل ماسەلەدە شيكىلىكتىڭ بار ەكەنىن ايقىنداي تۇسسە كەرەك.

«قازاقستان مەن قىرعىزستان­داعى جانار­­مايدىڭ تانىمال ماركالارى قۇنى­نىڭ ايىرما­شىلىعىن ەسكەرە وتى­رىپ, قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستان-قىر­­ع­ىزستان شەكاراسى ارقىلى جانار-جاعار­­مايدى شەكارادان وتكىزەتىن, ونىڭ ىشىن­دە تاسىمالداۋ ەرە­جە­لەرىن بۇزعان كولىك­­تەردىڭ كوبەيۋى بايقالادى. اتاپ ايت­قاندا, قوسىمشا تسيستەرنالار ورناتۋ­ نە­مەسە ولاردى كەڭەيتۋ. سونىمەن قاتار كوبىنەسە جانار-جاعارماي تاسى­مال­داۋ ءۇشىن جەكە كولىكتى پايدالانا­تىن ازاماتتار, ادەتتە قاۋىپسىزدىك ەرە­جە­لەرىنە نەمقۇرايلى قارايدى. بۇل ءوز­ كەزەگىندە قايعىلى جاعدايعا اكەپ سوق­تى­رادى. شەكارا قىزمەتى جازاتايىم وقي­عالاردىڭ الدىن الۋ ءۇشىن مۇنداي ارە­كەتتەن باس تارتۋدى ۇسىنادى».

بۇل – ۇقك-ءنىڭ تۇسىندىرمەسىنەن ءۇزىن­دى.­ ءيا, ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى وزەك­تى ماسەلەگە قاتىستى وتكەن جىلدىڭ جاز­ مەزگىلىندە تۇسىنىكتەمە بەردى. الاي­دا­ ارادا جىلعا جۋىق ۋاقىت وتسە دە, جانار­ماي تاسىمالداۋداعى زاڭسىزدىق تى­يىل­ماي تۇر. بەنزيندى بيزنەس­كە اي­نال­دىرعانداردىڭ ىسىنە توسقاۋىل قويا­تىن­ كۇن تۋا ما؟ ازىرگە بەلگىسىز...

جامبىل وبلىسى,

قورداي اۋدانى