تاۋلى ءوڭىردىڭ تىنىسى

الدىمەن كەگەن اۋدانىنىڭ مادەنيەت ۇيىندە وتكەن جيىندا ءوڭىر باسشىسى وبلىستىڭ جەتكەن جەتكىستىكتەرى مەن ىلكىمدى جو­­بالارىن تارقاتتى. اتاپ ايت­­قاندا, ونەركاسىپ ءونىمىنىڭ كو­لەمى 8,9 پايىزعا, قۇرىلىس جۇ­مىس­تارى 28,4 پايىزعا, ساۋدا 8,4 پا­يىزعا ارتقانىن اتاپ ءوتتى. وب­لىس اۋماعىنا تارتىلعان ينۆەس­تيتسيا­لاردىڭ ءوسىمى 14,1 پايىزدى قۇ­راپ, 609 ملرد تەڭگەگە جەتكەن. وتكەن جىلى وبلىس بويىنشا 26,3 مىڭ تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلعان. تابيعاتى كوز تار­تار­لىق كوركەم ءوڭىر – كەگەن اۋدانى بو­لاشاقتا وتاندىق ءتۋريزم­نىڭ قاي­نار كوزىنە اينالىپ, كىرىستىڭ كو­بەيە تۇسەتىندىگىن تىلگە تيەك ەتتى. سونداي-اق وبلىس اكىمى جاڭا­دان قابىلدانعان «اۋىل­دىق­ اۋماقتاردى دامى­تۋدىڭ 2023-2027 جىلدارعا ارنال­عان» تۇ­جىرىمداماسىنىڭ اۋىل ەكو­نوميكاسىن دامىتۋعا, الەۋمەت­تىك جاعدايىن جاقسارتۋعا باعىتتال­عانىن, وبلىس حالقىنىڭ 84 پا­يىز­ى اۋىلدىق جەردە تۇراتىنىن اتاپ ايتتى. ولاردىڭ دەنى اۋىل شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى.

بۇگىندە وبلىستاعى ەگىستىك جەرلەر­دىڭ كولەمى 462 مىڭ گەكتار­عا جەتسە, ونىڭ 7 پايىزى نەمەسە 30,9 مىڭ گەكتارى كەگەن اۋدا­نىنا تيەسىلى. ونىڭ 65 پايى­زىن جەمشوپ, 26 پايىزىن ءداندى داقىلدار, 8,1 پايىزىن كار­توپ القابى قۇرايدى. سوعان قارا­ماستان اۋداندا سىيىمدىلىعى 800 توننا بولاتىن ءبىر عانا كوكونىس قويماسى جۇمىس ىستەۋدە. مۇندا جينالعان ءونىمنىڭ 1,5 پا­يىزى­ن عانا ساقتاۋدىڭ مۇمكىندىگى بار. سول سەبەپتى, كەلەشەكتە كو- ك­ونى­س قويماسىن كوبەيتۋ كەزەك كۇت­­تىرمەس ماسەلەنىڭ ءبىرى سانالادى.

نەگىزىنەن ءتورت ت ۇلىك وسىرۋمەن اي­نالىساتىن اۋدان جۇرتشىلىعى ءۇشىن جايىلىمدىق جەردىڭ تاپشىلىعى تارقاتىلماس تۇيىنگە اينالعان. مونيتورينگ بارىسىندا 12 مىڭ گەكتار پايدالانىلماي وتىرعان اۋىل شارۋاشىلىعى ماق­سا­تىنداعى جەرلەردىڭ بارى انىقتالسا, ونىڭ 10 مىڭنان استامى مەملەكەتكە قايتارىلعان.

كەگەن اۋدانىندا مال باسى جىلدان جىلعا كوبەيۋدە. وعان جىلقىنىڭ سانى بويىنشا وبلىس­تا 3-ورىنعا, ال ۇساق مال سانى بو­يىن­شا 5-ورىنعا تۇراقتاۋى دالەل. سوعان قاراماستان مالدى وڭىردە وتكەن جىلى ەت ءوندىرۋ 6,2 پايىزعا, ءسۇت ءوندىرۋ 0,6 پايىزعا كە­مىگەن. بيىلعى جىلى بۇل كەم­شىلىكتەردى جويۋ ماسەلەسى تاپسىرىلدى.

الماتى وبلىسىنىڭ اكىمى بيىل مەملەكەت باسشىسىنىڭ باستا­ماسىمەن ەلىمىزدە «اۋىل اما­ناتى» جوباسى باستالعانىن, ونىڭ باستى ماقساتى – اۋىلدىق جەردەگى حالىقتىڭ تابىسىن ارتتىرۋ ەكەنىن ايتا كەلە, اتالعان جوبانى ىسكە اسىرۋعا رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن 8,3 ملرد تەڭگە قاراس­تىرىپ, ونىڭ ىشىندە كەگەن اۋدانىنا 3,8 ملرد تەڭگەگە 418 ءوتىنىم قاناعاتتاندىرىلاتىنىن حابار­دار ەتتى. ياعني فەرمەرلەرگە مەملەكەتتىك قولداۋ كورسەتىلەدى. وسىعان ساي اۋىل شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن وڭدەيتىن وندىرىستەر اشۋدى, زاماناۋي تەحنولوگياعا نەگىزدەلگەن كوكونىس قويمالارىن سالۋدى, پايدالانىلماي جات­قان اۋىل شارۋاشىلىعى ماقساتىن­داعى جەرلەردى قايتارۋ مەن ۇتىم­دى پايدالانۋدى تاپسىردى.

كەگەن اۋدانىندا 3 مىڭعا جۋىق شاعىن جانە ورتا بيزنەس سۋبەك­تىلەرى جۇمىس ىستەيدى. بيىل 2 جوبانى سۋبسيديالاۋ جوسپارلانعان. سونىمەن قاتار 74 ازامات جالپى كولەمى 102,2 ملن تەڭگەنىڭ گرانتىنا قول جەتكىزبەك. دەسە دە بۇل از كورسەتكىش ەكەندىگى اشىپ ايتقان وبلىس باسشىسى  حالىقتى قولجەتىمدى باسپانامەن قام­تاماسىز ەتۋ باستى مىندەت­تەردىڭ ءبىرى ەكەندىگىنە توقتالدى.

بۇل ماقساتتا بيىل وبلىستا 811 مىڭ شارشى مەتر تۇرعىن ءۇيدى پايدالانۋعا بەرۋ جوسپارلانعان. وسى كۇنى وبلىس بويىنشا تۇرعىن ءۇيدىڭ كەزەگىندە 37,1 مىڭ ادام تۇرسا, كەگەن اۋدانىندا 533 ادام ءۇي كە­زەگىنە تىركەلگەن. بىلتىرعى جىلى الەۋمەتتىك وسال ءارى كوپبا­لالى 11 وتباسى ءۇيلى بولعان.

وبلىس اكىمى تاۋلى ولكە تۇر­عىن­دارىن كوگىلدىر وتىنمەن قام­­تاماسىز ەتۋ ءۇشىن كەگەن جانە رايىمبەك اۋداندارىن قامتي­تىن ۇزىندىعى 229 شاقىرىم «شەلەك – كەگەن – نارىنقول» ما­گيسترالدىق گاز قۇبىرىن سا­لۋعا جوبالىق-سمە­تالىق قۇجات­تاردىڭ ازىرلەنىپ جاتقانىن, ول العاشقى جارتىجىلدىقتا اياق­تا­لاتىنىن ايتىپ قۋانت­تى. ناتي­جەسىندە 47,4 مىڭ تۇرعىنى بار 23 ەلدى مەكەن كوگىل­دىر وتىنمەن قامتىلاتىن بولادى.

اۋدان جۇرتشىلىعىنىڭ نا­رازىلىعىن تۋدىرعان رەسپۋبلي­كالىق ماڭىزعا يە «كوكپەك – كەگەن – ءتۇپ» كۇرەجولىن جوندەۋدەن وتكىزۋ ءۇشىن وتكەن جىلدىڭ ماۋسىم ايىندا اتالعان نىساننىڭ كونكۋرس قورىتىندىلارى شىعىپ, جاڭا مەردىگەر جۇمىس باستاعان. ولار وزدەرىنە جۇكتەلگەن مىندەت­تەردى بيىلعى جىلدىڭ قازان ايىنا دەيىن اياقتاپ شىعۋعا ءتيىس.

ءوڭىردىڭ ءتۇيىندى ماسەلەلەرى مۇنىمەن بىتپەيدى. ەلدى مەكەندەردە ءبىلىم سالاسىن جەتىلدىرۋگە, مەكتەپتەردى كۇردەلى جوندەۋدەن وتكىزۋگە, اۋىزسۋ, جول, دەنساۋلىق ساق­تاۋ سالالارىنا قاتىستى كوپ­تەگەن پروبلەمالاردىڭ بارى اششى دا بولسا اقيقات.

وسىدان بەس جىل بۇرىن ءوز الدىنا ءبولىنىپ شىققان رايىم­بەك اۋدانى 2022 جىلدىڭ قورى­تىندىسى بويىنشا نەگىزگى الەۋ­مەت­تىك-ەكونوميكالىق كورسەت­كىشتەردەن ءبىرشاما وڭ ناتيجەگە قول جەتكىزگەندىگى جونىندە رايىم­بەك اۋدانىنىڭ اكىمى بەرىك دۇيسەنباەۆ مالىمدەدى.

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزي­دەنتىنىڭ «اكىمدەردىڭ حالىق­­پەن كەزدەسۋلەرىن وتكىزۋ تۋرالى» جارلىعىنا سايكەس اۋدان حالقىمەن كەزدەسۋلەرى كەزىندە كوتەرىلگەن 152 پروبلەمالىق ماسە­لەنىڭ بۇگىنگى كۇنگە 78-ءى ورىندالىپ, 22-ءسى ورىندالۋ ۇستىندە ەكەندىگىن, 52-سىنە تۇسىنىكتەمە بەرىلگەندىگىمەن, جول, جەر, اۋىز سۋ, گاز, كوشە جارىقتارى, تاعى باسقالارىنىڭ بىرتىندەپ شەشىم تاباتىندىعىن تىلگە تيەك ەتتى.

نارىنقول اۋىلىنان الەۋمەت­تىك جاعدايى تومەن وتباسىلارعا كوممۋنالدىق 30 تۇرعىن ءۇي سالۋ كوزدەلگەن. وتكەن جىلى اتالعان اۋداندا 2530 شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي پايدالانۋعا بەرىلگەن. الايدا بۇل مەجەنىڭ 38,5 پايىزعا عانا ورىندالعانىن كورسەتەدى.

بۇل كۇندە اۋدان بويىنشا تۇرعىن ءۇي الۋ كەزەگىنە 582 ادام تىركەلگەن. ونىڭ ىشىندە الەۋ­­مەتتىك وسال توپتاعى 398 ادام بار. تۇرعىن ءۇي كەزەگىن ازاي­تۋ ماق­ساتىندا نەسيەلىك 30 تۇر­عىن ءۇيدىڭ جانە 4 پاتەرلى 10 ءۇي­دىڭ جو­بالاۋ-سمەتالىق قۇجات­تا­ماسىن دايىنداۋعا قارجى بو­­لىن­گەن. 2023-2024 جىلدار ارا­لى­عىندا 70 تۇر­عىن ۇيمەن قامتا­­ماسىز ەتۋ جوس­­پارلانۋدا. سو­عان سايكەس بيۋد­جەت ەسەبىنەن 10 ءۇي ساتىپ الۋ­دى جوس­پارلاپ, ءتيىستى باس­قار­ما­عا ءوتىنىم جولدانعان­دىعى جۇرت­شى­لىق­تىڭ كوڭىلىنە ءۇمىت وتىن تۇتاتتى.

– الدىمىزدا كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن ساپالى جۇرگىزۋ مىن­دەتى تۇر. اۋداندا ەگىستىك جەردىڭ كولەمى 38 مىڭ گەكتاردى قۇرايدى. 2022 جىلى 38 مىڭ گەكتارىنا اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارى سەبىلىپ, ودان 148 مىڭ توننا ءونىم الىندى. بيىل اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىنىڭ ەگىستىك كولەمىن 500 گەكتارعا ۇل­عايتىپ, 11 مىڭ گەكتارعا سەبۋ جوسپارلانۋدا. بىل­تىرعى جىلمەن سالىستىرعاندا ءونىم كولەمىن 540 تونناعا ارتىق الۋ كۇتىلۋدە. اۋداندا بارلىعى 32 مىڭ گا سۋارمالى جەر تىركەلگەن, بۇگىنگى تاڭدا تەك 23 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەر پايدالانىلادى. قالعان 8 مىڭ گەكتار سۋارمالى جەردى اينالىمعا ەنگىزۋ ءۇشىن سۋارۋ جۇيە­لەرىن جوندەۋ جۇمىستارى قولعا الىندى. قازىرگى ۋاقىتتا وزەك­تى ماسەلە – سۋ قويمالارى مەن ما­­گيس­ترالدىق ارنالاردى تولىق قالپىنا كەلتىرۋ. وسى باعىت­تا اۋداننىڭ 6 سۋ قويماسىن, 8 ما­گيسترالدىق كانالدارى مەن 12 ىشكى شارۋاشىلىق كانالدارىن قالپىنا كەلتىرۋ بويىنشا قۇنى 8,4 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىن جوبا ازىرلەنىپ, جوندەۋ جۇمىستارى باس­تالدى, – دەگەن رايىمبەك اۋدا­نى­نىڭ اكىمى ب.دۇيسەنباەۆ تاۋ­لى ءوڭىر­دىڭ الەۋمەتتىك-ەكونو­مي­كا­لىق تىنىس-تىرشىلىگىن تو­لىققاندى تارقاتىپ, الداعى اتقا­رىلار مىن­دەتتەر اۋقىمىنىڭ زور ەكەندىگىن باياندادى.

كوكتەمگى دالا جۇمىستارىن جۇرگىزۋگە جەڭىلدەتىلگەن باعامەن 800 تونناعا جانار-جاعارماي بولىنگەن (202تگ/ليتر). بۇل اۋدان­داعى ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى تا­ۋا­رىن وندىرۋشىلەردىڭ ەگىن ەگۋ جۇمىس­تارىن جۇرگىزۋگە تولى­عىمەن جەتەدى دەپ بولجانۋدا.

الماتى قالاسىنىڭ اگلومەراتسياسىن قالىپتاستىرۋ بويىنشا قر پرەزيدەنتىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس اۋداننىڭ شارۋا قوجالىقتارى كارتوپ ءونىمىن ارتتىرۋدا بىرقاتار ناتيجەلى جۇ­­مىستارعا قول جەتكىزگەندىگىن اي­رىقشا اتاۋ ورىندى. بۇگىندە كار­توپ وندىرۋمەن اينالىساتىن 4 سەرۆيستىك دايىنداۋ ورتالىقتارى قالىپتى جۇمىس ىستەۋدە.

الماتى وبلىسى