سانتياگونىڭ كۇيىن كەشكەن...

بۇل سۇراقتىڭ جاۋابىن ەرنەست حەمينگۋەي دە ىزدەدى. شىعارمالارىندا ادام جانىنىڭ كۇرەسكەرلىگىن سىنايتىن جازۋشى اقىرىندا «ادام كۇيرەۋگە جارالماعان. ادامدى قۇرتۋعا بولار, ال جەڭۋگە بولمايدى» دەپ تۇيەدى. جۇلما-جۇلما بولىپ تەڭىزدەن قايتقان سانتيا­گونىڭ بۇل ءسوزى كەيىن ايگىلى حەمينگۋەيلىك فرازاعا اينالدى.

ادامنىڭ ىشكى رۋحىنىڭ مىقتىلىعىن حەم اعاي ءوز ومىرىندە دە سىنادى. ءبىر قاراعاندا, جازۋشى ادام قىزىعارلىق ءومىر سۇرگەندەي كورىنۋى مۇمكىن. ءيا, بالا ەرنەست باقۋاتتى وتباسىندا ەرجەتتى. ۇلىنىڭ ويىن-ساۋىققا اسا ءۇيىر ەمەستىگىن بايقاعان اكەسى وعان اڭعا شىعۋدى, بالىق اۋلاۋدى, ورمان ارالاپ, تاۋ كەزۋدى ۇيرەتەدى. وڭتۇستىك ميچيگاننىڭ بايتاق دالاسىن كەزىپ وسكەن بولاشاق جازۋشى تابيعاتپەن وتە جاقىن بولدى. شىڭ-قۇزدىڭ بيىگى, وزەن-سۋدىڭ گۇرىلى مەن قۇستاردىڭ انىنە ەلىتىپ ءوستى. سودان بولار, حەمينگۋەي تۋرالى ەستەلىكتەردە زامانداستارى ونىڭ ادامداردان گورى اڭدارمەن كوبىرەك ءتىل تابىسا الاتىنىن جازادى. ءيا, جازۋشى افريكادا تالاي ارىستاندى اتىپ ءولتىردى, مۇحيتتا الىپ بالىقتاردى اۋلادى. كۋبا مەن اقش-تا ءزاۋلىم ۇيلەرگە, ياحتالارعا يەلىك ەتتى.

دەگەنمەن ونىڭ ءبىرىنشى جانە ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستارعا قاتىسقانىن, يسپانيادا بومبانىڭ استىندا قالعانىن, گەرمانيانى بومبالاعان ۇشاقتاردا بولعانىن, ال امەريكالىق اسكەر نور­مان­دياعا باسىپ كىرگەندە, فرانتسۋز پار­تيزاندارىنىڭ توبىن باسقارىپ, ءپاريجدى ازات ەتۋگە قاتىسقانىن ۇمىتپايىق. اۆتور­دىڭ جانىنىڭ سىرىلىگى سانتياگوعا دا جۇققان با دەيسىڭ.

«شال مەن تەڭىزدى» وقىپ وتىرىپ, كوز الدىڭا كوپ وقيعا ەلەستەمەيدى. كۇن­دە جاماۋدان ساۋ جەرى جوق سۇرىقسىز جەلكەنىن كوتەرىپ كەلە جاتقان شال. ونىڭ بۇل سيقىنا جۇرت كۇلمەي وتىرا ما؟ مۇسىركەپ, ايايتىندار دا تابىلار. بىراق اۆتوردىڭ كوزقاراسىنا سايكەس, شال كۇيرەۋگە جارالماعان. ول ءجۇزىنشى كۇنى دە تەڭىزگە ءجۇزىپ شىعار ەدى. سانتياگو تەڭىزگە شىققان سول 85-ءشى كۇنى سالماعى جارتى توننا, ۇزىندىعى ون سەگىز فۋت بولاتىن جايىن بالىق قارماعىن قاۋىپ, ونىمەن ءۇش كۇن تەڭىزدە ءجۇزىپ, سوسىن ونى گارپۋنمەن تۇيرەپ ءولتىرىپ, ەندى ونى ءوزى قايىعىنا تاڭىپ اپ, سوسىن التى بىردەي اكۋلامەن ايقاسىپ, ونىڭ ءبىرىنشىسىن گارپۋنمەن جايراتىپ, ەكىنشىسىن گارپۋنىمەن قوسا سۋ تۇبىنە كەتىرىپ, ءۇشىنشىسى مەن ءتورتىنشىسىن ەسكەككە بايلاعان پىشاعىمەن ءولتىرىپ, بەسىنشىسىنە پىشاعىن سىندىرتىپ, التىنشىسىن توقپاقپەن توقپاقتاپ ءجۇرىپ تەڭىز تەرەڭىنە جىبەرىپ, اقىرى ج ۇلىپ تارتىپ تاۋىسقان جايىننىڭ قۋ قاڭقاسىنا قاراۋعا ءداتى جەتپەي, تەڭىزدىڭ كەرمەك سۋىنا كوزى جاساۋراي قاراپ, ولاردى جەڭگەنىمەن, اياعىندا ولاردان جەڭىلىپ, لاشىعىنا ارەڭ جەتەدى. ول وسى جانكەشتى توزىمىمەن ادەبيەتتە كۇرەسكەر جاننىڭ وبرازىن قالىپتاس­تىردى. ايگىلى حە­مينگۋەيلىك فرازانى دالەلدەدى. «...ادام­دى قۇرتۋعا بولار, ال جەڭۋگە بولمايدى».

جالپى, جازۋشى مەن سانتياگونى ءبولىپ قاراۋعا بولمايدى. «مەن دە كلە­مەنسو سياقتى سەكسەن بەس جاسقا كەلگەنگە دەيىن تۇعىردان تايماعان ەركەك بولىپ قالسام دەيمىن. بىراق بەرني بارۋح ءتارىزدى بولعىم كەلمەيدى... بۇل جالعاندا ءبارى دە وتەر-كەتەر, باياعى بەت بىتكەننىڭ سۇلۋى بولعان فلويد سياقتانىپ, ءبىر كەز­دە مەنىڭ دە سۇيەگىم قۋراپ قالار. باس ساۋعالاۋ دەگەن تەك اۋزىنان انا ءسۇتى كەتپەگەندەردىڭ ءىسى عوي. قورعاعان شەبىڭدى ۇستاپ تۇرۋعا بولماعان كەزدە, قايتسەڭ دە ونى جاۋعا قىمباتقا تۇسىرەتىنىڭ سياقتى, بۇل ومىردەن سىيلى بولىپ كەتەتىن كەزەگى كەلگەندە دە كىم جانىن اياپ قالاتىن ەدى. ءولۋ – دەگەن قيىن جۇمىس ەمەس». جازۋشى وسى ويىن ايتقان كەزدە 50 جاستا ەكەن. ال ەكى جىلدان كەيىن «شال مەن تەڭىزدى» جازۋعا وتىرادى.

تەڭىزدىڭ تابيعاتى دا, مىنەزى دە بولەك. تەڭىزگە شىعاتىنداردىڭ بولمىسى باتىل بولسا كەرەك. ولىمنەن قورقاتىن ادام تەڭىزگە شىقپايتىنى اقيقات. سانتياگو دا دارمەنسىز قارتتىق پەن قورلىققا شىداماي, بالانى ەسىنە قانشا رەت الدى – جەڭىلۋدى ويلاعان جوق. شال ءتورت كۇنگى ارپالىستا قۋ تىرشىلىكپەن بەتپە-بەت كەلگەندەي اقىرعى توزىمىنە دەيىن توكتى.

ادەبيەتشى ەرمەك قانىكەي شىعار­مادا جازىلماي قالعان حەمينگۋەيلىك جولدار بار ەكەنىن ايتادى.

«سەنتيابر ايىندا, 85-ءشى ساپارىندا سالماعى 1,5 تونناداي, ۇزىندىعى 18 فۋت (5,5 مەتردەي) بولاتىن الىپ بالىقتى ۇستاعان سانتياگو ءماناليندى (بالانى, ول شال قۇر قاڭقامەن كەلگەندە ءۇش رەت جىلايدى) 12 رەت ەسىنە الادى, ۇلى دي مادجيونى 8 رەت, قۇدايدى 2 رەت ەسىنە تۇسىرگەن 4 كۇنگى ارپالىستا, 6 اكۋلانى ءولتىرىپ, 5 رەت قۇلاپ تۇرىپ, گاۆانا ارالىنا جەتتى. (قارۋى: گارپۋن, پىشاق, توقپاق, رۋمپەل). مىنە, بۇلار «شال مەن تەڭىزدەگى» ەسكە الىنىپ, بىراق جازىلماي قالعان حەمينگۋەيلىك جولدار ەمەس پە ەكەن؟» دەيدى ادەبيەتتانۋشى.

سونداي-اق ول جازۋشى ادام دەيتىن جاراتىلىستىڭ تاعى ءبىر قىرىن تابيعات­پەن, سول تابيعاتتاعى تاعى ءبىر الىپ تا سۇلۋ كۇشپەن بەتپە-بەت كەلتىرە وتىرىپ, كوپ داۋىس, كوپ ۇنمەن تەرەڭ اشقانىنا توقتالدى. كەيىپكەرلەر دە ءبىز ويلاعانداي از ەمەس ەكەن.

 «شال سويلەپ كەتكەندە اينالاسىندا بەينەبىر كوپ ادام جۇرگەندەي اسەردە قالاسىڭ. ول جالعىز ەمەس! ونىڭ كۇس­تارمەن, بالىقتارمەن, تەڭىزبەن سوي­لەسۋى, ءومىرىنىڭ وتكەن شاقتارىنا جاساعان ساياحاتتارى, مۇڭى مەن ماحابباتى, وزىنەن مىقتىلارعا تابىنۋى, سودان سوڭ افريكا دالاسى, ارىستاندارمەن جۇرگەن ءتۇسى, مونولوگتەر مەن ديالوگتەر – كوركەمدىك قاباتتاردىڭ استارىندا جاتقان كەيىپ­كەرلەر الەمى ەمەي نەمەنە؟ ال ءبىر كەزدە جۇبايىنان قالعان م ۇلىكتەرمەن قاتار قابىرعادا ءىلىنىپ تۇراتىن ونىڭ سۋرەتى – قاراعان سايىن­ كوڭىلىن بوساتا بەرەگەن سوڭ شال تىعىپ قويعان. كويلەكتەرىنىڭ استىندا جاتقان جۇبايىنىڭ سول سۋرەتى – شىعارمانىڭ ىشىندەگى ايتىلماي قالعان ماحاببات داستانى. دەمەك, بۇل پوۆەست – تاريحي وقيعالار مەن تاريحي ادامداردى, تابيعات پەن ادامدار اراسىنداعى ماڭگىلىك قارىم-قاتىناستاردى, سولاردى قورشاعان زوومورفتى الەمدى, پەيزاجداردى اسقان ۇنەمشىلدىكپەن جازىپ ءارى جازباي كەتكەن ءوز ۋاقىتىنداعى قىسقا رومان», دەيدى ول.

ءستيلى ەرەك, كوزقاراسى وزگەشە جازۋشى 62 جىلدىق الاساپىران عۇمىرىندا كۇللى الەم وقىرمانى ءۇشىن ولمەس شىعارمالار قالدىرىپ, ءبىر وقتى قۇشاعىنا قىسىپ كەتە باردى. ول كەيىپكەرلەرىن تاباندى, باتىل, جاۋجۇرەك قىلىپ تاربيەلەدى. ادامدارعا كۇرەسكەرلىكتى, ەڭ باستىسى جەڭىلمەۋدى ۇيرەتتى. ءوزى دە سونداي بولۋعا تىرىستى. تاپ ءبىر تىرشىلىكتىڭ ادىلەتسىز كۇرەس ەكەنىن بىلگەندەي. بىراق ءومىردى جەڭۋ مۇمكىن بە؟ ەندى سۇراق: سانتياگو مىقتى ما, حەمينگۋەي مىقتى ما؟..