ترانسگەندەرلىك جانجال: اقىرى نە بولاتىنى ازىرشە بەلگىسىز

جالپى, بۇل اڭگىمەنى ءبىز بەكەر قوزعاپ وتىرعان جوقپىز. قازىرگى كەزدە «ترانسگەندەرلەردى جارىستارعا قاتىستىرامىز با, الدە جوق پا؟» دەگەن ماسەلە كۇن تارتىبىندە تۇر. نەگىزىندە سپورتتىق باسەكەلەر سالاسىندا ونداي وقي­عالار ارا-تۇرا بولىپ تۇرادى. وتكەن تاريحقا ۇڭىلسەك, ءتۇرلى جارىستا جەڭىس تۇعىرىنا كوتەرىلىپ, سان مىڭ جانكۇيەردىڭ الدىندا ابىروي جيناۋ ءۇشىن جىنىسىن اۋىستىرعان نەمەسە «ۋاقىتشا» ايەل كەيپىنە ەنگەن ەر جىگىتتەر از ەمەس ەكەنىن اڭعارامىز. ماسەلەن, 1932 جىلى لوس-اندجەلەستە الاۋى تۇتانعان وليمپيا ويىندارىنىڭ جالپىكوماندالىق ەسەبىندە گەر­مانيا قۇراماسى توعىزىنشى ورىنعا تابان تىرەگەن ەدى. بۇل نا­تي­جە ءىىى رەيح باسشىلارىن قا­ناعات­تاندىرعان جوق. سودان ولار 1936 جىلى بەرليندە وتە­تىن عالامدىق دودادا بارلىق باسە­كەلەسىن شاڭ قاپتىرىپ, زور تابىسقا قول جەتكىزۋدى كوزدەدى. سول جوسپاردى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن ادولف گيتلەر «حالىقارالىق دودالاردا ءتاپ-ءتاۋىر ناتيجە كورسەتىپ جۇرگەن بىرنەشە ەركەكتى قىسقا عانا مەرزىم ارالىعىندا ايەلگە «اينالدىرىپ» جىبەرگەن» دەگەن قاۋەسەت بار. ناتيجەسىندە فاشيستىك گەرمانيا وليمپيا ويىندارىنىڭ جالپى ەسەبىندە جەكە-دارا كوش باستادى. الايدا اتالعان جارىستا ايەل كەيپىنە ەنگەن قانشاما نەمىس سپورتشى ونەر كورسەتكەنىن ءدال قازىر ناقتى ايتۋ مۇمكىن ەمەس. ويتكەنى ول كەزدە گەندەرلىك تەست جۇر­گىزىلمەيتىن. جالپاق جۇرت تا بۇل جاعدايدان بەيحابار ەدى. بىراق ارادا بىرەر جىل وتكەن سوڭ بى­لىقتىڭ بەتى اشىلدى. بەرليندەگى دودادا ءتورتىنشى ورىن الىپ, ەۋروپا چەمپيوناتىندا رەكوردتىق كورسەتكىشپەن توپ جارعان سىرىقپەن سەكىرۋشى دورا راتەننىڭ ايەل ەمەس ەكەنى كوپشىلىككە ءمالىم بولدى. كەيىننەن ول: «فاشيستەردىڭ قاھارىنان قورىققاننان كەيىن وسىنداي قادامعا بارۋعا ءماجبۇر بولدىم. ولار مەنى ءۇش جىل بويى ايەل كەيپىنە ەنۋگە ءماجبۇر ەتتى», دەپ جەر-جاھانعا جار سالدى.

1980 جىلدىڭ 4 جەلتوقسانىندا اقش-تىڭ كليۆلەند قالاسىندا ستەللا ۋولش ەسىمدى زەينەتكەر قاندىقول قاراقشىلار قولىنان قازا تاپتى. وقيعا ورنىنا دەرەۋ جەتكەن پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى تەكسەرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ بارىسىندا 70 جاستاعى اجەنىڭ كەزىندە ايگىلى سپورتشى بولعانىن بىردەن انىقتادى. نەگىزى بۇل ازا­مات­شانىڭ اتى-ءجونى ستانيسلاۆا ۆالاسەۆيچ ەدى. ول 1911 جىلدىڭ كوكتەمىندە پولشانىڭ ۆەرحوۆنيا وڭىرىندە دۇنيەگە كەلدى. ءۇش جاسىندا اتا-اناسىمەن بىرگە امەريكاعا قونىس اۋداردى. كليۆلەندتەگى مەكتەپتەردىڭ بىرىندە وقىپ جۇرگەن كەزىندە ستانيسلاۆا سپورتتىڭ سيقىرىنا اربالدى. امەريكانىڭ ءومىر-سالتىنا ساي ەسىمىن ستەلا ۋولش دەپ وزگەرتتى. شەبەرلىگى شىڭ­دالا كەلە, ول ءتۇرلى جارىستاردا توپ جاردى.

كونەكوز قاريالار «جان تارتپاسا دا, قان تارتادى» دەپ بەكەر ايتپاعان عوي. جوعارى وقۋ ور­نىن اياقتاعاننان كەيىن ستەلا ۋولش داۋلەتى تاسىعان اقش-تىڭ ەمەس, ءوزىنىڭ اتا-باباسىنىڭ مەكەنى – پولشانىڭ نامىسىن قورعاۋدى قۇپ كوردى. كوپتەگەن بايراقتى باسەكەدە دارا تالان­تىمەن وقشاۋلانعان ول كوپ ۇزا­ماي ءوز ءداۋىرىنىڭ تەڭدەسسىز سپورت­شىلارىنىڭ بىرىنە اينالدى. تارقاتىپ ايتساق, پولياك قىزىنىڭ حح عاسىردىڭ وتىزىنشى جىلدارى جەڭىپ العان جۇلدەلەرى مىناداي: لوس-اندجەلەس وليمپياداسى – التىن, بەرلين وليمپياداسى – كۇمىس. ەۋروپا چەمپيوناتى – 2 التىن مەن 2 كۇمىس. دۇنيەجۇزىلىك ۋنيۆەرسيادا – 3 التىن مەن 2 قولا. حالىقارالىق ايەلدەر ويىندارى – 4 التىن, 2 كۇمىس جانە 1 قولا. بۇل مەدالداردى ۋولش 60, 100, 200, 400 مەترگە جۇگىرۋدەن, 4ح100 ەستافەتالىق سايىستان, ۇزىندىققا سەكىرۋدەن جانە ديسك لاقتىرۋدان ولجالادى. مىنە, وسى دەرەكتەردىڭ ءوزى-اق ستەلانىڭ قانداي امبەباپ سپورتشى بولعانىن اڭعارتىپ تۇر. سونداي-اق ول پولشانىڭ رەكوردىن 46 مارتە جانە الەمدىك رەكوردتى 14 مارتە جاڭارتتى.

1980 جىلدىڭ 4 جەلتوقسانىندا كليۆلەند قالاسىنداعى دۇكەن­دەردىڭ بىرىنە بازبىرەۋلەر ساۋ ەتىپ كىرىپ كەلەدى. ساتۋشى مەن كۇزەتشىنى سوققىعا جىققان ولار كاسساعا قول سۇعىپ, تاۋارلاردى توناي باستايدى. ءدال سول ۋا­­قىتتا ستەلا ۋولش تا ساۋدا جا­ساپ تۇرادى. بەتتەرىن بۇر­كەپ ال­عان ءبىر توپ ەڭگەزەردەي جىگىت­تەر­دەن ەش قايمىقپاعان زەينەت­كەر قاراقشىلارعا قاسقايىپ قارسى تۇرادى. ءتىپتى ولاردىڭ ءبى­رىنىڭ قولىنداعى قارۋدى تارتىپ الۋعا دا تالپىنادى. ءبىر مەزەتتە مىلتىق اتىلادى. اۋىر حالدە اۋرۋحاناعا تۇسكەن اجە كوپ ۇزاماي جان تاپسىرادى.

ونىڭ ءمايىتى جان-جاقتى تەكسەرۋدەن وتكەن كەزدە ستەلا ۋولشتىڭ گەرمافروديت ەكەنى, ياعني ءبىر ورگانيزمدە اتالىق جانە انالىق بەزدەردىڭ بولعانى انىقتالادى. كوپ ۇزاماي بۇل جاڭالىق جەر-جاھانعا تارايدى. كەزىندە ونىڭ ونەرىنە تامسانعان سان مىڭ جان­كۇيەر جاعالارىن ۇستادى. سول كەزدە كەيبىر ۇيىمدار مەن وسى سالانىڭ باسى-قاسىندا جۇرگەن جەكە تۇلعالاردىڭ تاراپىنان ايگىلى سپورتشىنىڭ جەڭىپ العان مەدالدارىن قايتارىپ الۋ جانە رەكوردتارىن ەسەپكە الماۋ تالاپ ەتىلەدى. بىراق حالىقارالىق وليمپيادا كوميتەتى مەن حالىق­ارالىق جەڭىل اتلەتيكا فەدەراتسياسى بۇل اڭگىمەلەردىڭ بىرىنە دە قۇلاق اسپايدى. ءسويتىپ, مار­قۇمنىڭ مەدالدارى وزىندە قالدى.

1934 جىلى دۇنيەگە كەلگەن ريچارد راسكين اۋەلدە ەل قاتار­­لى عۇمىر كەشتى. ۇلكەن تەن­نيسپەن شۇعىلدانىپ, از-كەم تابىسقا قول جەتكىزدى. ۇيلەندى, بالا-شاعالى بولدى. ۋاقىت وزا ريچاردتى نە شايتان تۇرتكەنىن كىم ءبىلسىن, اي­تەۋىر ول ايەل بولۋدى اڭساي باستادى. جاسى 40-تان اسقاندا وپەرا­تسيا جاساتىپ, جىنىسىن اۋىس­تىر­دى. رەنە دەگەن ەسىمدى تاڭ­دا­عان ول ايەلدەر اراسىنداعى تۋرنيرلەردە باق سىناۋعا بەل بۋدى. العاشىندا ءتۇرلى كەدەرگىلەرگە تاپ بولدى. كوپشىلىك تاراپىنان قىسىم كوردى. بىراق رەنە العان بەتىنەن قايتپاي, قۇزىرلى ورگانداردىڭ كومەگىنە جۇگىندى. اقىرى اقش سوتى «ترانسسەكسۋالداردىڭ قۇ­قىن بۇزۋعا بولمايدى» دەپ, بۇل ىسكە سوڭعى نۇكتە قويدى. ءسويتىپ, رەنە ءۇشىن داڭعىل جول اشىلدى. جەت­پىسىنشى جىلداردىڭ اياعىندا ول الەمدىك رەيتينگتە ۇزدىك 20 ويىنشىنىڭ قاتارىنا قوسىلىپ, جۇپتىق سايىستا اقش-تىڭ اشىق بىرىنشىلىگىنىڭ اقتىق سىنىندا ونەر كورسەتتى. كورتپەن قوش ايتىسقان سوڭ رەنە سپورت سالاسىنداعى ترانس­سەكسۋالداردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ ىسىمەن بەلسەنە اينالىستى.

وسىدان ون جىلداي ۋاقىت بۇرىن ايگىلى جەلاياق سەمەنيا كاستەردىڭ باسى ۇلكەن داۋعا قالعانى بار­شاعا ءمالىم. جەڭىل اتلەتيكانى سەرىك ەتكەن وڭتۇستىك افريكا رەس­پۋبليكاسىنىڭ وكىلى ۇزاق جىلدار بويى 800 جانە 1500 مەترلىك قاشىقتىققا جۇگىرۋدە شاشاسىنا شاڭ جۇقتىرمادى. ونىڭ لوندون مەن ريو وليمپيادالارىنىڭ جەڭىمپازى, الەمنىڭ ءۇش جانە افريكانىڭ بەس دۇركىن چەمپيونى دەگەن اتاقتارى بار. كاستەر كەرەمەت كورسەتكىشتەرگە قول جەتكىزە باستاعان تۇستا ونىڭ ارتىنان ءتۇرلى وسەك-اياڭ ەردى. ءتىپتى «سەمەنيا بۇرىن ەركەك بولعان. ايەل كەيپىنە ەنۋ ءۇشىن ول جىنىسىن اۋىستىردى» دەگەن اڭگىمەلەر دە ايتىلدى. كوپ ۇزاماي وكىلەتتى ورگاندار ءىستىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋعا كىرىستى. گەندەرلىك تەست وتكىزۋ بارىسىندا كاستەردىڭ جىنىستىق دامۋىندا ءبىراز اۋىتقۋشىلىقتىڭ بارى انىقتالدى. عىلىمي تەر­مينمەن ايتساق, ول ينتەرسەكس تو­بىنداعى ادامداردىڭ قاتا­رىنا جاتادى. بىراق بۇل زاڭعا قاي­شى كەلمەيدى. جاراتۋشى يە سەمەنيانى سولاي جاراتقان. ءسويتىپ, بىرنەشە ايعا سوزىلعان تەكسەرۋ جۇمىستارىنىڭ ناتيجەسى شىعىپ, وار سپورتشىسىنىڭ ايەل ەكەنى رەسمي تۇردە راستالدى. ادىلدىك ورناعاننان كەيىن الىپقاشپا اڭگىمەلەر ساپ تىيىلدى. ەڭ باس­تىسى, كەلەڭسىز جاعدايدان كاستەر ابىرويمەن شىقتى. جەلمەن جا­رىس­قان قارا ءناسىلدى قىز ودان كەيىن دە كوپتەگەن ءدۇبىرلى دودادا جەڭىس تۇعىرىنىڭ ەڭ بيىك ساتىسىنا كوتەرىلدى.

جوعارىدا ءبىز بىرەر عانا مىسال كەلتىردىك. سونداي-اق پول­شالىق ەۆا كلوبۋكوۆسكا (4ح100 مەترلىك ەستافەتادا 1964 جىلعى وليم­پيادانىڭ جەڭىمپازى, ەۋروپا چەمپيونى), يسپانيالىق ماريا پاتينو (كەدەرگىلەر ارقىلى 100 مەترگە جۇگىرۋدەن ەل چەمپيونى, 1983 جىلعى الەم چەمپيوناتىنا قاتىسۋشى), گەرمانيالىق حايدي كريگەر (يادرو لاقتىرۋدان ءوز ەلىنىڭ چەمپيونى), برازيليالىق ەدينانسي سيلۆا (دزيۋدودان الەم چەمپيوناتىنىڭ ەكى دۇر­كىن قولا جۇلدەگەرى, ءتورت بىردەي وليم­پياداعا قاتىسۋشى), ۇندىست­اندىق سانتي سۋندارادجان (جەڭىل اتلەتيكادان قۇرلىقتىق جارىس­تاردىڭ جەڭىمپازى) مەن پينكي پرامانيك (جەڭىل اتلەتيكادان ازيا ويىندارىنىڭ جەڭىمپازى), كانادالىق رەيچەل ماككيننون (ۆەلوسپورتتان الەم چەمپيونى), جاڭازەلانديالىق لورەل حاببارد (اۋىر اتلەتيكادان 2015 جىل­عى الەم چەمپيوناتىنىڭ كۇمىس جۇل­دەگەرى), امەريكالىق ليا توماس (جۇزۋدەن ستۋدەنتتەردىڭ NCAA جارىس­ت­ارىنىڭ جەڭىمپازى) جانە تاعى باسقا بىرنەشە سپورتشى دا ءدال جو­عارىداعىداي جايتتاردى با­سىنان كەشكەن. ولاردىڭ ءبىرازى – ترانس­گەندەرلەر, ءبىرازى – ينتەر­سەكس­تەر.

سوڭعى جىلدارى وسى ماسەلە قاتتى ۋشىعىپ تۇر. قىزدار مەن ايەل سپورتشىلاردىڭ كوبى بۇ­رىن ەركەك بولىپ, كەيىن جىنى­سىن اۋىستىر­عاندارمەن بىرگە سايىسقا ءتۇسۋدى قالامايدى. ءتىپتى كەيبىرەۋلەرى اشىق تۇردە ءوز نارا­زىلىعىن بىلدىرەدى. بىراق بىرىك­كەن ۇلتتار ۇيىمىنان (بۇۇ) باستاپ, بىرقاتار حالىقارالىق ورگان ولاردىڭ قۇقىعىن قورعاپ وتىر. سول سەبەپتى دە ترانسگەندەرلەر مەن اع­زاسىندا اۋىتقۋشىلىعى بار باسقا دا ادامداردىڭ ءدۇبىرلى دودالارعا قاتىسۋىنا ەش كەدەرگى جوق.