جاھاندىق ءۇردىس ەلىمىزگە قالاي اسەر ەتەدى؟

اناليتيك دياس قۇماربەكوۆتىڭ ايتۋىنشا, الەمدىك نارىقتاعى «شوك جاڭالىق» جانە وزگە ەلدەردەگى وسىنداي جاعدايلار شاعىن اشىق ەكونوميكا دەپ سانالاتىن قازاقستانعا ايتارلىقتاي اسەر ەتەدى. سوندىق­تان قازاقستان ەكونوميكاسى مەن بانك سەكتورى سىرتقى تاۋەكەلدەر مەن فاكتورلار سالدارىنان ورنىقتىلىعى مەن تۇراقتىلىعىن جوعالتىپ الۋى مۇمكىن دەگەن قاۋىپ-قاتەر ەشقاشان كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى.

«اقش بانك سەكتورىندا قارجىلىق قيىندىقتار تۋىنداعان جاعدايدا بۇل نا­رىقتىڭ قۇبىلۋىنا, ينۆەستور­لار سەنىمىنىڭ تومەندەۋىنە جانە ەكونو­ميكالىق احۋالدىڭ ناشارلاۋىنا الىپ كەلۋى ىقتيمال. دەگەنمەن 2022 جىل­عى AQR دەرەكتەرىنە قاراساق, ەلىمىز بانكتەرى سالىمشىلار قارجىسى ەسەبىنەن ساۋدا-ساتتىق جاساۋ ستراتەگياسىنا اسا مۇقيات قارايدى جانە كاپيتال دەڭگەيىن ءاردايىم جەتكىلىكتى دەڭگەيدە ۇستاپ وتىرادى دەگەن بايلام جاساۋعا بولادى. ءبىزدىڭ ەلىمىزدە AQR وتكىزۋ 2018 جىلى باستالدى, سول سەبەپتى بانك سەكتورى الدەقايدا قورعالعان جا­نە 2008 جىلمەن سالىستىرعاندا قازىر ىقتيمال سىرتقى قاتەرلەرگە دايىن. بۇل رەتتە بانك سەكتورىن ورنىقتى دەپ باعالاي الامىز», دەيدى دياس قۇمار­بەكوۆ.

ساراپشىنىڭ سوزىنشە, 2022 جىلعى جاعىمسىز كەزەڭدى ەسكەرە وتىرىپ وتان­دىق بانكتەردىڭ دەفولتقا ءتۇسۋ ىقتي­مالدىلىعى تۇراقتى دەڭگەيىندە قالدى. سوعان سايكەس قارجى ينستيتۋتتارى تاۋەكەلدەرىن دۇرىس باعالاپ, اكتيۆتەر ساپاسىن قاتاڭ قاداعا­لاۋعا كوشتى.

«زايمدى وتەۋ بويىنشا پروبلەمالار تۋىنداعان جاعدايدا (Loan to Value, LTV) كەپىلدى پوتەنتسيالدى تاۋەكەل مەن شىعىنداردان قورعاۋ دەڭگەيىن حالىق­ارالىق ستاندارتتارعا ساي دەپ ايتۋعا بولادى. سونىمەن قاتار الەۋەتتى تاۋەكەلدەرگە ۇرىنباس ءۇشىن بانكتەر LTV-عا قاتىناستى ۇدايى نازاردا ۇستايدى. جالپى العاندا, قازاقستاندىق بانك سەكتورى نارىقتاعى ءوز پوزيتسياسىن نىعايتىپ جاتىر. وعان جاڭا نەسيەلەردىڭ بەرىلۋ كورسەتكىشىنىڭ جانە قارىز پورت­فەلىنىڭ ءوسىمى سەبەپ بولىپ وتىر. الايدا كاپيتال جەتكىلىكتىلىگىنە جانە تۇراقتىلىققا قاراماستان, نارىقتاعى احۋال كەز كەلگەن ۋاقىتتا وزگەرىپ كەتۋى مۇمكىن. سوندىقتان بانك پوزيتسياسىن كۇشەيتۋ شارالارىن اركەز قابىلداپ وتىرعان ءجون. بۇل ورايداعى ماڭىزدى باعىت رەتىندە – قارىز پورتفەلىنىڭ ساپاسىن جاقسارتۋدى جانە ينۆەستيتسيالىق پورتفەلدى ءارتا­راپ­تاندىرۋدى ايتامىز. سونداي-اق يننو­ۆاتسيالىق تەحنولوگيالاردى دامىتىپ, حالىق ءۇشىن بانك قىز­مەتىن قولجەتىمدى ەتە ءتۇسۋ دە ەرەكشە ماڭىزدى. ەل ۇكىمەتى ءوز كەزە­گىن­دە قا­داعالاۋ بازاسىن كۇشەيتىپ, ەكونو­ميكا­لىق ءوسىمدى ىنتالاندىراتىن شارالاردى قابىلداۋى كەرەك. بۇل بانك سەك­تو­رىنىڭ قولايلى ءارى پايدالى جۇمىس اتقا­رۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى», دەيدى ساراپشى.

بيىلعى 1 اقپانداعى دەرەك بويىنشا, وتاندىق ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ اكتيۆى 44 ترلن تەڭگەنى قۇرادى. جىلدىڭ باسىمەن سالىستىرعاندا 540,5 ملرد تەڭگەگە ازايعان. اكتيۆ كولەمىنىڭ ازايۋى نارىقتاعى 21 بانكتىڭ 13-دە بايقالىپتى. ءتىپتى, سونىڭ التاۋى – ۇزدىك وندىقتاعى قارجى ۇيىمدارى ەكەن.

قاڭتاردا اكتيۆ ءوسىمىن كورسەتۋ بويىنشا كۇمانسىز ليدەر – Kaspi Bank. قارجى ۇيىمى ءبىر ايدا اكتيۆ كولەمىن 103,3 ملرد تەڭگەگە ارتتىرعان. ءسويتىپ, جالپى اكتيۆ كولەمى 5,2 ترلن تەڭگەگە جەتتى. بۇل بانك جىلدىق ءوسىم بويىنشا دا (+1,7 ترلن تەڭگە) كوشباسشى سانالادى. ەكىنشى ورىندا – ءبىر ايدا اكتيۆ كولەمىن 60 ملرد تەڭگەگە كوبەيتكەن ForteBank. ءبىر جىلدا 555,5 ملرد تەڭگەگە ارتقان. ءۇشىنشى ورىندا – قىتاي ساۋدا-ونەركاسىپ بانكى. ءبىر اي ىشىندە 36,8 ملرد تەڭگەگە اكتيۆ قوسىپ, جالپى كولەمدى 327,2 ملرد تەڭگەگە جەتكىزگەن. جىلدىق ءوسىمى – 69,8 ملرد تەڭگە.

ال 2023 جىلدىڭ 1 اقپانىنداعى جاع­داي بويىنشا ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر­دىڭ قارىز پورتفەلىنىڭ كولەمى 24,1 ترلن تەڭگە­گە باعالانادى. جىلدىق ءوسىم – 4,1 ترلن تەڭگە. بۇل – ايتارلىقتاي كورسەتكىش. ءبىر قىزىعى جىلدىق وسىم­دەگى قارجىنىڭ 2,1 ترلن تەڭگەسىن جال­عىز قارجى ينستيتۋتى – Halyk Bank قام­تا­ماسىز ەتكەن. Halyk Bank-ءتىڭ پورت­فەلى – 8,1 ترلن تەڭگە. بۇل – ەلدەگى نەسيە نارىعىنىڭ 33,5 پايىزى. بانك پورتفەلىنىڭ ساپاسى دا جوعارى: مەرزىمى ءوتىپ كەتكەن بەرەشەك ۇلەسى (NPL 90+) بانكتەگى نەسيە كولەمىنىڭ نەبارى 1,9 پايىزىن قۇرايدى. ەكىنشى پوزيتسيادا – «تسەنتركرەديت بانكى» (+903,4 ملرد تەڭگە, نەسيە پورتفەلىنىڭ جالپى كولەمى – 2,1 ترلن تەڭگە). بانك رەسەيلىك ەنشىلەس «الفا بانكتى» جۇتىپ العاننان كەيىن نەسيە قورجىنى مولايا ءتۇستى. قازىر بۇل بانكتىڭ نارىقتاعى ۇلەسى – 8,8 پايىز توڭىرەگىندە. ناشار زايم ۇلەسى – 2,8 پايىز. پورتفەل ءوسىمى بويىنشا Kaspi Bank ۇزدىك ۇشتىكتەن تابىلدى. قارجى ينستيتۋتىنىڭ قارىز پورتفەلى ءبىر جىل ىشىندە 859,5 ملرد تەڭگەگە تولىققان. ءسويتىپ, جالپى كولەمى 3,4 ترلن تەڭگەگە جەت­كەن. بۇل – نارىقتىڭ 14,1 پايىزى. پورتفەلدەگى NPL 90+ ۇلەسى – شامامەن 5,2 پايىز.

سونىمەن قاتار مەنشىك كاپيتالىنىڭ كولەمى دە بانكتىڭ قارجىلىق تۇراقتى­لىعىن انىقتاۋدىڭ كىلتى بولىپ ەسەپ­تەلەدى. قازىرگى ۋاقىتتا ەلدەگى بۇكىل بانك­تىڭ مەنشىك كاپيتالى 6,1 ترلن تەڭگە شاماسىندا. Halyk Bank ەڭ ۇلكەن رەتتەۋشى مەنشىكتى كاپيتالعا يە: 2 ترلن تەڭگەگە جۋىق. كورسەتكىش ءبىر ايدا 3,1 پايىزعا ءوستى. مەنشىكتى كاپيتالى ءبىر ايدا 2 پايىزعا ءوسىپ, 766,5 ملرد تەڭگەنى قۇراعان Jusan Bank ەكىنشى ورىندا. ءۇشىنشى ورىندا – Kaspi Bank: 600,9 ملرد تەڭگە.

بانكتەردىڭ تۇراقتىلىعىن Moody’s, Fitch Ratings جانە S&P Global Ratings سياقتى حالىقارالىق رەيتينگتىك اگەنت­تىكتەردىڭ باعالاۋى دا راستايدى. Moody’s اگەنتتىگى Halyk Bank رەي­تين­گىن «تۇراقتى» بولجامىمەن Baa2 دەڭگەيىندە, Fitch Ratings — BBB−/«تۇراقتى», S&P Global Ratings — BB+/«تۇراقتى» دەپ باعالادى. 2022 جىلدىڭ سوڭىندا Jusan Bank Moody’s اگەنتتىگىنىڭ B1 دەڭگەيىندە رەيتينگتىك راستاۋىنا, سونداي-اق بولجامدى «تۇراق­تىدان» «وڭعا» جاقسارتۋىنا يە بولدى.

ەسكە سالا كەتەيىك, بىلتىر قارجى نارىعىن رەتتەۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى اكتيۆتەرى ەلدەگى اكتيۆ كولەمىنىڭ 71 پايىزىن ەنشىلەيتىن 10 ءىرى بانككە AQR جۇرگىزدى. سونىڭ اياسىندا سوماسى 15,2 ترلن تەڭگە بولاتىن 19 ملن زايمعا تال­داۋ جاسالدى. ناتيجەسىندە بانك جۇيە­سى بويىنشا كاپيتال جەتكىلىكتىلىگى بەكىتىلگەن مينيمالدى دەڭگەيدەن اساتىنى انىقتالدى. اگەنتتىك نارىقتاعى جاعدايدى ءپوزيتيۆتى دەپ باعالايدى. ماكروەكونوميكالىق توسىن جاعدايلار مەن گەوساياسي تۇراقسىزدىققا قاراماستان بانك سەكتورى ورنىقتىلىعىن ساقتاپ قالدى.

جاقىندا S&P Global Ratings قازاقستان بانك سەكتورىنىڭ ەلدىك جانە سالالىق تاۋەكەلىن باعالاۋ كورسەتكىشىن «9»-دان «8»-گە جاقسارتىپ, بانكتەردىڭ بازالىق دەڭگەيىن جوعارىلاتقانىن («b+»-تان «bb-»-كە) مالىمدەدى.

«قازاقستاندىق بانكتەر ءۇشىن سالالىق جانە ەكونوميكالىق تاۋەكەلدەردىڭ دامۋ ءۇردىسىن تۇراقتى دەپ باعالايمىز. بۇل الداعى 12-18 ايداعى جالپى تەڭدەس­تىرىلگەن تاۋەكەلدەردى كورسەتەدى. رەسەي-ۋكراينا قاقتىعىسىنىڭ قازاق­ستاننىڭ بانك سەكتورى مەن ەكونوميكالىق ءوسىم قارقىنىنا تىكەلەي اسەرى وسى ۋاقىت­قا دەيىن قالىپتى بولدى. رەسەي – قا­زاق­ستاننىڭ ءىرى ساۋدا سەرىكتەسى جانە قازاقستانعا يمپورتتالاتىن تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ نەگىزگى جەتكىزۋشىسى. الايدا ساۋدا قۇرىلىمى وزگەرىپ جاتىر جانە قازىر قازاقستاننىڭ جالپى يمپورتىنداعى رەسەي يمپورتىنىڭ ۇلەسى 30 پايىزعا جۋىقتايدى. قاقتىعىسقا دەيىن بۇل كورسەتكىش 40 پايىزدان اساتىن ەدى. ال قازاقستاننىڭ جالپى ەكسپورتىنداعى رەسەيگە ەكسپورت ۇلەسى 10 پايىزداي», دەپ مالىمدەيدى S&P.

وسى جاعدايلاردى ەسكەرە وتىرىپ, اگەنتتىك ساراپشىلارى قازاقستاننىڭ بانك سەكتورى نەسيەلىك شىعىنداردىڭ وسۋىنە بايلانىستى ۇزاققا سوزىلعان تۇزەتۋ كەزەڭىنەن كەيىن قالپىنا كەلۋ بەلگىلەرىن كورسەتىپ وتىر دەپ ەسەپتەيدى. قالپىنا كەلۋ ۇدەرىسىنە نەسيەگە دەگەن سۇرانىستى ىنتالاندىرىپ وتىرعان شيكىزاتتىق تاۋارلاردىڭ قولايلى باعاسى جانە اكتيۆتەر ساپاسىنىڭ ايتار­لىقتاي جاقسارۋى اسەر ەتىپ وتىر. اگەنتتىك مالىمەتى بويىنشا, 2022 جىلى وتاندىق بانكتەردىڭ تازا پايداسى 1,5 ترلن تەڭگە (3,2 ملرد دوللار) بولدى. بۇل – 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 14 پايىزعا جوعارى كورسەتكىش. وسى ورايدا اگەنتتىك 2023 جىلى دا تابىس كورسەتكىشى وسى دەڭگەيدە ساقتالادى جانە ورتاشا كاپيتالدىڭ تابىستىلىعى 25-30 پايىزدى قۇرايدى, ال تازا پايىزدىق مارجا 5 پايىزدان اسادى دەپ بولجايدى.

«پروبلەمالىق نەسيە ۇلەسى 2023 جىلى 9 پايىز دەڭگەيىندە قالا بەرەدى. وسى جىلى نەسيە بەرۋ ءوسىمىنىڭ قارقىنى قالپىنا كەلۋدى جالعاستىرادى جانە نومينالدى ماندە جىلىنا 15-17 پايىزدى قۇرايدى. ءبىزدىڭ بازالىق ستسەناري بويىنشا 2023 جىلى جانە ودان كەيىنگى جىلداردا پروۆيزيا بويىنشا شىعىندار ورتاشا نەسيە پورتفەلىنىڭ 1,5-1,7 پايىز دەڭگەيىندە قالادى. دەگەنمەن بولجامنىڭ ناشارلاۋ تاۋەكەلى دە ساقتالادى: ول – وڭىردەگى ەكونو­ميكالىق ءوسىمنىڭ كۇتىل­گەننەن تومەن دەڭگەي­دە بولىپ قالۋى, مىسالى, جاھان­دىق ەكونو­ميكالىق پەرسپەكتيۆانىڭ قولاي­سىز بولا باستاۋى نەمەسە گەوساياسي تاۋەكەل­دەردىڭ كۇرت ارتۋى. تولەم قابىلەتى شەكتەۋلى قارىز الۋشىلار سەگمەنتىندە نەسيە بەرۋ كورسەت­كىشىنىڭ وسە ءتۇسۋى دە اكتيۆتەر سا­پاسى­نىڭ جاقسارۋىن ايتارلىقتاي تەجەي­دى», دەلىنگەن حالىقارالىق اگەنتتىك بولجامىندا.

ماكروەكونوميكالىق كورسەتكىشتەرگە دە توقتالعان S&P قازاقستان ءىجو-ءسى 2023 جىلى شامامەن 4 پايىزعا وسەدى, ال الداعى ءۇش جىلدا ەكونوميكالىق ءوسىم جىلىنا 4 پايىزدان ءسال تومەن بولادى دەپ بولجايدى. بۇل بولجامدى قولدايتىن نەگىزگى فاكتور – ەلدە مۇناي ءوندىرىسىنىڭ ارتۋىنا الىپ كەلەتىن تەڭىز كەن ورنىنىڭ كەڭەيۋى.

2023 جىلعى 1 قاڭتارداعى جاعداي بويىنشا بانك اكتيۆتەرىنىڭ ءىجو-دەگى ۇلەسى 46,2 پايىزدى قۇرادى. اگەنتتىكتىڭ حابارلاۋىنشا, ءبىر جىلدا 31,6 ترلن تەڭگەگە (21,5 پايىزعا) دەيىن ۇلعايعان كليەنتتەردىڭ سالىمدارى بانكتەردى قورلاندىرۋدىڭ نەگىزگى كوزى بولىپ قالا بەرەدى. ىقتيمال تاۋەكەلدەردى وتەۋ ءۇشىن بانكتەر بويىنشا كاپيتالدىڭ جالپى كولەمى 5,2 ترلن تەڭگەنى نەمەسە 15,3 پايىزدى قۇرايدى. جۇيەلىك دەڭگەيدە كاپيتالدىڭ جەتكىلىكتىلىك كوەففيتسيەنتى – 21,7 پايىز. بۇل ەڭ تومەنگى نورماتيۆتىك تالاپتاردان 2 ەسە ارتىق.