باتىس قازاقستان وبلىسىندا مايلى داقىل ەگۋمەن اينالىساتىن ديقاندار الاڭداپ وتىر. جاقىندا «اتامەكەن» كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ جەرگىلىكتى كەڭسەسىندە جينالعان فەرمەرلەر بيىل جىل باسىندا ۇكىمەت شەشىمىمەن كۇنباعىس ەكسپورتىنا سالىنعان كەدەن سالىعى وتاندىق كاسىپكەرلەردى تۇرالاتىپ كەتەتىنىن ايتىپ, مۇڭىن شاقتى.
ماسەلەنىڭ ءمان-جايى مىنادان شىققان: ەلىمىزدە 2023 جىلعى 20 قاڭتاردان باستاپ كۇنباعىس ءدانىن شەتەلگە شىعارىپ ساتقان كەزدە قوسىمشا كەدەن سالىعى سالىناتىن ەرەجە بەكىتىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەمەر-ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى – ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ءمينيسترى سەرىك جۇمانعاريننىڭ بۇيرىعىمەن كۇنباعىس ەكسپورتىنىڭ ءار تونناسىنا 20% نەمەسە 100 ەۋرو مولشەرىندە باج قولدانىلاتىن بولدى. بۇل, ارينە, ەلىمىزدە مايلى داقىل تاپشىلىعىن بولدىرماس ءۇشىن جاسالعان ارەكەت بولاتىن. الايدا بۇل شارا ترەيدەر كومپانيالار ءۇشىن ءدان باعاسىن بىردەن قىمباتتاتىپ, جەرگىلىكتى فەرمەرلەر تاۋارىن ساتا الماي قالدى. ونىڭ ۇستىنە سوڭعى كەزدەگى وقيعالارعا وراي رەسەي فەدەراتسياسى تاراپىنان كەلگەن يمپورت تا باتىسقازاقستاندىق ديقانداردىڭ سورىنا شىعىپ تۇر: ء«بىز رەسەيلىكتەرمەن باسەكەگە تۇسە المايمىز. جاعداي وسىلاي بولا بەرسە, بانكروت بولاتىن كۇنىمىز الىس ەمەس», دەيدى ولار.
باتىس قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى ۇسىنعان مالىمەتكە قاراعاندا, 2022 جىلى قازاقستاندا 3 ملن توننا مايلى داقىل وندىرىلگەن. بۇل 2021 جىلعى كورسەتكىشتەن (2,4 ملن ت) 25%-عا جوعارى. سونىڭ ىشىندە كۇنباعىس كولەمى دە ونىڭ الدىنداعى جىلمەن سالىستىرعاندا 30%-عا ءوسىپ, 1,3 ملن توننا ءونىم جينالعان ەكەن.
ال باتىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا 145 مىڭ توننا مايلى داقىل تۇقىم جينالدى, ونىڭ ىشىندە كۇنباعىستىڭ كولەمى – 56,4 مىڭ توننا بولىپتى. بۇل – جالپى ەلىمىز بويىنشا جينالعان ءداننىڭ 4,3% پايىزى عانا. بۇگىندە وبلىستاعى استىق قابىلداۋ كاسىپورىندارىندا 23,6 مىڭ توننا كۇنباعىس ءدانى ساقتاۋلى.
سالىستىرا قاراعاندا بۇل ازعانتاي عانا سياقتى بولعانىمەن, مايلى داقىل وسىرەتىن شارۋاشىلىقتار وسى از ءداننىڭ ءوزىن لايىقتى ساتا الماي الەك.
فەرمەرلەر جەرگىلىكتى ەلەۆاتورلار قازىر 3-سىنىپتى استىقتىڭ ءار تونناسىن – 85 مىڭ تەڭگەدەن, 5-سىنىپتى 67 مىڭ تەڭگەدەن قابىلداپ جاتقانىن ايتادى. بىلتىر عانا استىقتىڭ تونناسى 120-160 مىڭ تەڭگە تۇراتىن. باعانىڭ مۇنشالىق قۇلدىراۋى ديقان قاۋىمىن قارىزعا باتىرىپ وتىر. 2022 جىلى كۇنباعىس ءدانىنىڭ تونناسى 240-260 مىڭ تەڭگە بولسا, قازىر باعا 30-35 پايىزعا قۇلدىراپ, 170 مىڭ تەڭگەنىڭ اينالاسىندا عانا. بىلتىر ماقسارى ءدانى 180-200 مىڭ تەڭگە بولسا, بيىلعى باعا 85 مىڭ تەڭگەدەن اسپاي قويدى. مۇنىڭ ءبىر سەبەبى – ىرگەدەگى رەسەيدەن ءداندى داقىل اعىلىپ جاتىر. گەوساياسي جاعدايلارعا بايلانىستى رەسەيگە سالىنعان ەكونوميكالىق سانكتسيالار ەجەلدەن قالىپتاسقان اراسالماقتى بۇزىپ كەتكەن. رەسەي استىعى بۇرىنعىداي ەۋروپا ەلدەرىنە ساتىلماي قالدى. قيىن جاعدايدان شىعۋ ءۇشىن سولتۇستىك كورشىمىز قازاقستانعا جاپپاي بەت بۇردى. وڭىرلىك كاسىپكەرلەر پالاتاسىنىڭ وكىلدەرى ءداندى داقىل باعاسى الداعى ۋاقىتتا ءالى دە ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەنىن ايتادى.
– قازىر قازاقستاندىق كۇنباعىستى شەتەلگە ساتۋ ءۇشىن ءار تونناسىنا 100 ەۋرو كولەمىندە ەكسپورت سالىعىن مەملەكەتكە تولەۋىمىز كەرەك. قازىرگى قىسىلتاياڭ كەزدە ءبىز قيىننان جول تاۋىپ, نارىق الاڭىن كەڭەيتە ءتۇسۋىمىز كەرەك ەدى. كەرىسىنشە جاساپ, ءوز قولىمىزدى ءوزىمىز بايلاپ تاستادىق. مەملەكەت ەلىمىزدە وسىمدىك مايى, ۇن, ت.ب. كۇندەلىكتى قاجەت ازىق-ت ۇلىك باعاسىن وسىرمەۋ ءۇشىن وسىنداي ارەكەتكە بارعانىن تۇسىنەمىز. بىراق وسىعان سايكەس فەرمەرلەرگە دە قولداۋ كەرەك قوي. مىسالى, ءبىز ءتۇرلى تىڭايتقىش, گەربيتسيدتەر باعاسى مەن تولەيتىن ليزينگ قارجىسىن قوسقاندا, ءبىر توننا ءونىمنىڭ وزىندىك قۇنى 140 مىڭ تەڭگەگە جەتىپ قالاتىنىن ەسەپتەپ وتىرمىز. ەندى سول شىعىننىڭ ورنىن جاۋىپ, ۇستىنەن پايدا تابۋ ءۇشىن ءونىمدى قىمباتقا ساتۋىمىز قاجەت. بىلتىر مايلى داقىلدىڭ شىعىمى گەكتارىنا – 8 تسەنتنەردەن, ءداندى داقىل 10 تسەنتنەردەن كەلدى. بيىل سينوپتيكتەر باتىس قازاقستاندا قۋاڭشىلىق بولادى دەپ بولجاپ وتىر. سولاي بولىپ ەگىن شىقپاي قالسا, ءار توننا ءداننىڭ وزىندىك قۇنى ەكى ەسە ارتىپ, 280 مىڭ تەڭگەگە دە جەتۋى مۇمكىن. شەتەلدىك تۇقىمعا, گەربيتسيدكە بەرىلەتىن سۋبسيديا ماردىمسىز. 10-15% شىعىندى عانا جابا الادى. وسىدان 6-7 جىل بۇرىن ورالدىق ديقاندار تۇقىمدى شىعىس قازاقستاننان الاتىن. قولدانىپ جۇرگەن تەحنيكاسى دا ەسكى ەدى. ول كەزدە 1 گەكتار القاپتى وڭدەۋ قۇنى 18-20 مىڭ تەڭگە اينالاسىندا بولدى. ال قازىر بۇل باعا 7 ەسە ءوستى. ويتكەنى ءبىز شەتەلدىك تەحنيكالاردى, زاماناۋي تەحنولوگيانى نەسيەگە الا باستادىق. ءدال قازىر ءبىزدىڭ موينىمىزدا 400 ملن تەڭگەنىڭ نەسيەسى بار. بۇعان پايىزدىق ۇستەمەسىن قوسىڭىز, – دەيدى تەرەكتى اۋدانىنداعى «شولان» شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى ۇلىقپان مۇحامەدياروۆ.
باتىس قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دەنيس وماشەۆتىڭ ايتۋىنشا, ەكسپورت سالىعىن ەنگىزەر الدىندا ۇكىمەتتە ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا قۇرىلىپ, ماسەلە جان-جاقتى تالقىلانعان. اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى «اتامەكەن» ۇك پالاتاسىمەن بىرگە ءار وڭىردە قالعان كۇنباعىس ءدانىنىڭ كولەمىن ەسەپتەگەن. وسى دەرەككە قاراعاندا باتىس قازاقستان وبلىسىندا قازىر ساتۋعا دايىن 15,5 مىڭ توننا كۇنباعىس ءدانى بار.
ء«دال قازىرگى جاعدايدا جەرگىلىكتى فەرمەرلەر مەملەكەتتىك قولداۋعا ءزارۋ» دەيدى كاسىپكەرلەر. ويتكەنى باتىسقازاقستاندىق قامبالار رەسەيدەن كەلگەن ارزان دانگە تولىپ قالعان.
– ءبىزدىڭ ەلەۆاتورلار جەرگىلىكتى فەرمەرلەر ءۇشىن كوتەرىڭكى باعا قويىپ, ءوز كاسىپكەرلەرىمىزدى نەگە قولداماسقا؟ قازىر ولار استىقتىڭ كەبەگىن 70 مىڭ تەڭگەگە ساتادى, ال تازا ءداندى 85 مىڭ تەڭگەدەن قابىلدايدى. وسى ماسەلەنى مەملەكەت رەتتەۋى كەرەك قوي, – دەيدى سىرىمدىق فەرمەر كەيپىن تولەگەنوۆ.
«ورال» نەسيە سەرىكتەستىگىنىڭ جەتەكشىسى ايبەك قاجمۇحامبەتوۆ وڭىردە مايلى داقىل وسىرەتىن 47 شارۋاشىلىقتىڭ باسشىسى وسى جىلدىڭ باسىندا ەل پرەزيدەنتىنە ۇجىمدىق حات جازىپ, كۇنباعىس ءدانىن وتكىزۋ ماسەلەسى قيىنداعانىن مالىمدەگەن ەكەن. ول حات ءتيىستى مينيسترلىككە جولدانعان. بىراق تۇشىمدى جاۋاپ بولماعان.
– مەملەكەت باسشىسى پايدالانىلماي جاتقان اۋىل شارۋاشىلىعى القاپتارىن فەرمەرلەرگە بەرۋ كەرەك دەپ ءجيى ايتادى. بىراق ءدال قازىرگى جاعدايدا ءبىزدىڭ ول جەردى يگەرىپ كەتەتىن ءحالىمىز جوق. ويتكەنى ءونىمدى ساتۋعا شەكتەۋ قويىلدى. قازىر 15,5 مىڭ توننا كۇنباعىس ءدانى قويمادا جاتىر. ترەيدەرلەر قىمباتسىنىپ المايدى. ال ازيا ەلدەرى مەن قىتايدىڭ نارىعىن قازىر رەسەيلىك فەرمەرلەر جاۋلاپ بارادى. كۇنباعىستىڭ قازاقستاندىق ەكسپورتى ازايىپ كەتتى, – دەيدى ايبەك قاجمۇحامبەتوۆ.
مىنە, كوكتەمگى ەگىس ناۋقانى دا كەلىپ قالدى. ال قازاقستاندىق ديقاندار وتكەن جىلدىڭ ءونىمىن وتكىزە الماي پۇشايمان بولىپ تۇر. باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى جەرگىلىكتى ماي زاۋىتى جاڭا وراققا دەيىن وزىنە قاجەت بولاتىن شيكىزات قورىن الدەقاشان جيناپ العان. زاۋىت جىلىنا 51 مىڭ توننا ماي شىعارادى. بۇل وبلىس تۇتىنۋشىلارىنا تولىق جەتەدى. سوندىقتان قالعان ءداننىڭ بارار جەرى – ەكسپورت قانا. الايدا كەدەن سالىعىنىڭ كەسىرىنەن ءدان باعاسى قىمباتتاپ, الۋشىعا قاجەت بولماي تۇر.
ء«بىز ۇكىمەتتەن كۇنباعىس ەكسپورتىنا سالىنعان كەدەن سالىعىن الىپ تاستاۋدى سۇرايمىز. بۇل تەك باتىس قازاقستان وبلىسىنداعى احۋال ەمەس. ەلىمىزدىڭ 8 وبلىسىندا وسىنداي قيىن جاعداي بولىپ تۇر. جاقىندا كوكتەمگى ەگىسكە كىرىسۋىمىز كەرەك. ال قارجىنى قايدان الامىز؟ كوپجىلدىق تاجىريبەسى بار شارۋاشىلىقتار بىردەڭە ەتەر-اۋ. وسى سالاعا جاڭادان كىرىسكەن كاسىپكەرلەردىڭ جاعدايى وتە قيىن. ەگەر پايدا بولماسا, جاڭا اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكاسىن قالاي ساتىپ الامىز؟ «دجون دير 430» كومباينى 115 ملن تەڭگە تۇرادى. ونى ليزينگكە الۋ ءۇشىن الدىن الا 26 ملن تەڭگە جارنا تولەۋ كەرەك», دەيدى ا.قاجمۇحامبەتوۆ.
«پويما ماي كومبيناتى» جشس ديرەكتورى اقىلبەك سارمالاەۆتىڭ ايتۋىنشا, كاسىپورىن 10 مىڭ توننا شيكىزات ساتىپ الىپ قويعان. ول تامىز ايىنا دەيىن جەتەدى. ۇكىمەت قاۋلىسىمەن وسىمدىك مايىن بولشەك ساۋدادا ساتۋ ءۇشىن دە كەدەندىك سالىق ەنگىزىلگەن ەكەن. بىلتىرعى قىركۇيەك ايىنان بەرى جەرگىلىكتى ماي باعاسى 100 تەڭگەگە ارزانداعان. «دايىن ءونىمنىڭ باعاسىن ارزانداتۋدىڭ مەحانيزمدەرى كوپ قوي. ۇكىمەتىمىز سول مۇمكىندىكتەردى ەسكەرسە دەيمىز. ەلىمىزدەگى ءار ادامنىڭ تۇتىنۋشىلىق مولشەرى, ءونىمدى وتكىزۋ كولەمى, ءبارى ەسەپتەلۋگە ءتيىس. قازىر رەسەيدەن كەلىپ جاتقان وسىمدىك مايى وتە كوپ. ورىستار قىتاي نارىعىن, ورتالىق ازيانى جاۋلاي باستادى. ءبىز ولارمەن باسەكەلەس بولا الماي وتىرمىز. سوندىقتان وتاندىق كاسىپورىندار مەملەكەتتەن قولداۋ كۇتەدى», دەيدى اقىلبەك سارمالاەۆ.
ورالدىق فەرمەرلەردىڭ جانايقايى ايتىلعان وسى جيىننان كەيىن باتىس قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىلارى استاناعا بارىپ, ءپروفيلدى مينيسترلىك باسشىلارىمەن جۇزدەسىپ قايتقان. باتىس قازاقستان وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى باسشىسىنىڭ ورىنباسارى دەنيس وماشەۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى ماسەلەگە وراي ۆەدومستۆوارالىق كوميسسيا وتىرىسى الداعى بىرەر اپتا ىشىندە قايتادان ءوتۋى كەرەك.
2023 جىلى باتىس قازاقستان وبلىسىندا 446,0 مىڭ گا القاپقا تۇقىم سەبىلمەك. ونىڭ ىشىندە ءداندى داقىلدار – 238,4 مىڭ گا, مايلى داقىلدار – 163,5 مىڭ گا, مال ازىعى – 34,5 مىڭ گا, كارتوپ – 4,2 مىڭ گا, باقشا داقىلدارى 5,4 مىڭ گا بولادى دەپ جوسپارلانعان.
– جىل سايىن كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا 11-11,5 مىڭ توننا ديزەل وتىنى بولىنەتىن. بيىل ەگىستىك القاپ كولەمى ارتقان سوڭ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنە 13,5 مىڭ توننا ديزەلدىك جانارمايعا تاپسىرىس بەرىپ قويدىق. مۇنىڭ 6,5 مىڭ تونناسى كوكتەمگى ەگىس ناۋقانىنا, 7,0 مىڭ تونناسى مال ازىعىن دايىنداۋعا جۇمسالادى. قازىر اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنان 6,5 مىڭ توننا سوليار مايىن ناۋرىز-ماۋسىم ايلارىنا ءبولىپ-ءبولىپ الۋعا كەلىسىم جاسالدى. ال مال ازىعىن دايىنداۋعا قاجەتتى 7 مىڭ توننا ديزەل وتىنىن ءبولۋ ماسەلەسى اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىندە قارالىپ جاتىر, – دەيدى دەنيس مولداعالي ۇلى.
ايتا كەتەيىك, اتىراۋ مۇناي وڭدەۋ زاۋىتىنان ارزان جانارمايدى ورالعا جەتكىزۋ «NEFTEK Operating» جشس-نا جۇكتەلگەن. قازىر ورال قالاسىنداعى مۇناي بازاسىندا ديزەل وتىنىنىڭ 1 ءليترى – 211 تەڭگەدەن, ال جانارماي قۇيۋ ستانسالارىندا 215 تەڭگەدەن ساتىلۋدا.
بيىل باتىس قازاقستان وبلىسىندا قار از, كوكتەم ەرتە شىقتى. بۇل ديقاندار ءۇشىن قوسىمشا جۇمىس بولعالى تۇر: توپىراق ەرتە قۇرعاپ كەتسە, قوسالقى اگروتەحنيكالىق ءىس-شارالاردى اتقارۋعا تۋرا كەلەدى. ول تاعى دا قارجىعا تىرەلەدى. سوندىقتان باتىسقازاقستاندىق فەرمەرلەر استانا جاقتان وڭ حابار كۇتىپ, ەلەڭدەپ وتىر.
باتىس قازاقستان وبلىسى