جانار-جاعارماي تاپشىلىعى. ونى جويۋدىڭ جولى قانداي؟

جالپى, بيىل قاڭتاردا 494,1 مىڭ توننا بەنزين ءوندىرىلىپتى (بىلتىرعى قاڭتاردان 20,6 پايىزعا كوپ). ديزەل وتىنىنىڭ قاڭتارداعى ءوندىرىس كولەمى – 421,8 مىڭ, تيىسىنشە بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 13 پايىزعا جوعارى. سوعان قاراماستان وڭتۇستىك فەرمەرلەرى ديزەل تاپشىلىعىنا ۇشىراپ وتىر. بۇعان سەبەپتى ءسىرا, جوعارىدا ايتىلعان پروبلەمالار قاتارىنان تابۋعا بولاتىن شىعار...

جاقىن كورشىلەرىمىزبەن سالىستىرعاندا جانار-جاعارماي باعاسىنىڭ تومەن ەكەنى راس. بىزدە ديزەل ليترىنە 260 تەڭگەدەن ساتىلسا, ونىڭ باعاسى رەسەيدە – 367, وزبەكستاندا – 544, قىرعىزستاندا – 408 تەڭگە. مۇناي سەرۆيستىك كومپانيالار وداعىنىڭ باسشىسى راشيد جاقسىلىقوۆتىڭ ايتۋىنشا, بۇل جەردە ءبىز ەسكەرمەي قالاتىن ءبىر ماسەلە بار.

«كورشىلەرىمىز – وزبەكستان دا, قىرعىزستان دا ەگىنمەن اينالىسادى. بىزبەن ءبىر مەزگىلدە ەگىن ەككەننەن كەيىن, ولارعا دا جانار-جاعارماي مىندەتتى تۇردە قاجەت. ەككەن ونىمىنەن كوبىرەك پايدا كورۋ ءۇشىن ولار ارزان جانار-جاعارماي الۋ ماقساتىندا بىزگە قاراي كەلەدى», دەيدى راشيد جاقسىلىقوۆ.

ءسويتىپ, ءبىزدىڭ وتىن زاڭسىز جولمەن, ارزان باعادا شەتەل اسا باستايدى. Energy Monitor تەلەگرام-كانالىنىڭ اۆتورى نۇرلان جۇماعۇلوۆتىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەت ديزەل باعاسىن شەتەلدىك ترانسپورت ءۇشىن – 450 تەڭگە, جەرگىلىكتى ازاماتتار ءۇشىن 230-260 تەڭگە ەتىپ بەكىتىپ قويدى. ءبىر قاراعاندا انىق تا تۇسىنىكتى كورىنەتىن مۇنداي ءتارتىپ نارىقتا تاپشىلىق تۋدىرىپ جاتىر.

«جول بويىنداعى جانارماي بەكەتىندە ديزەل وتىنىن 230 تەڭگەدەن نەمەسە 450 تەڭگەدەن ساتاتىن مۇمكىندىك بار. ول ارينە, شەتەلدىك ترانسپورتقا قۇيادى. كەيبىر بەكەتتەردەگى وپەراتورلاردا اۋىر تەحنيكا تەحپاسپورتىنىڭ 20-30 كوشىرمەسى بولادى. شەتەلدىك ترانسپورت كەلگەن كەزدە ونى قۇددى جەرگىلىكتى ترانسپورت ەسەبىندە قابىلدايدى دا, ليترىنە 300 تەڭگەدەن قۇيىپ جىبەرەدى. ال قالعاندارىنا «تەك تالون بويىنشا قۇيامىز» دەي سالادى. شەتەلدىك كولىكتەردىڭ جۇرگىزۋشىلەرىندە وسىنداي «كومەكتەسكىش» ادامداردىڭ ءنومىرى بولادى. ول سول ادامعا قوڭىراۋ شالىپ, ديزەل وتىنىنا تالون بار ما, جوق پا دەپ انىقتايدى, ال «كومەكتەسكىش» قاي بەكەتكە بارۋ كەرەكتىگىن ايتادى. ەگەر بەكەت وپەراتورى كۇنىنە ءار ليتردەن جوق دەگەندە 100 تەڭگە الىپ وتىرسا, وندا كۇنىنە 10 مىڭ ليتردەن ميلليون تەڭگە پايدا كورەدى», دەيدى ساراپشى.

ونىڭ ايتۋىنشا, ارزان ديزەلدى ەلدە ساقتاپ وتىرۋ مۇمكىن ەمەس. سوندىقتان ونىڭ شەكارا اسۋىنا توسقاۋىل قويۋ قيىنعا تۇسەدى.

«قالاي بولعاندا دا وتىن جوعارى باعاسى بار ايماققا كەتەدى, بۇل – زاڭ­دىلىق. ارزان ديزەل ەسەبىنەن زاڭسىز جولدى قالىپتاستىرعان تۇلعالارعا كومەكتەسىپ وتىرمىز. شەكارانى جاۋىپ تاستاۋ تاعى مۇمكىن ەمەس. قىرعىزستان, وزبەكستان, قىتايدان شەتەلدىك ترانسپورت كەلىپ جاتىر. ولاردا ديزەل باعاسى قىمبات. وڭتۇستىكتە نە بولىپ جاتقانىن قاراڭىز. وزبەك, قىرعىز ەلدەرىندە ءبىزدىڭ ديزەلدى بەس ليترلىك پلاستيك قۇتى مەن كانيسترلەرگە قۇيىپ, جول جيەگىندە ساتىپ تۇر. ويتكەنى ول جاقتا ونىڭ باعاسى كەم دەگەندە 60 پايىزعا قىمبات», دەيدى مۇناي-گاز سالاسىنىڭ ساراپشىسى.

ەكونوميست الماس چۋكين تاۋار باعا­سى جۇمسالعان شىعىنعا ساي قالىپ­تاسۋعا ءتيىس دەپ سانايدى, تيىسىنشە ەلدەگى ارزان جانار-جاعار ماي باعاسىن سىنعا الادى:

«بىلتىر 5 ملن توننا بەنزين, 5,3 ملن توننا ديزەل وتىنىن وندىردىك. ءسويتىپ 5 ملن توننادان ارتىق بەنزين مەن 5,8 ملن توننا ديزەل تۇتىندىق. تاپشىلىقتى رەسەي جانە بەلارۋس يمپورتىمەن جاپتىق. بىراق ءبىزدىڭ جانار-جاعار مايدىڭ وزبەكستان, قىرعىزستان, رەسەيگە كەتىپ جاتقانى انىق نارسە. قانشا ەكەنىن ەشكىم تاپ باسىپ ايتا المايدى. جول ۇستىندە فلياجكامەن ساتىپ تۇرعانداردى كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى. الايدا بۇدان كورشى ەلدەردىڭ بيۋدجەتى دە زيان شەگەدى, ويتكەنى كونتراباندالىق بەنزيننەن نە اكتسيز, نە سالىق تولەنبەيدى».

سونداي-اق ەكونوميست ءبىزدىڭ بيۋد­جەت­تىڭ دە وراسان زور شىعىنعا باتىپ جاتقانىن ايتادى.

«مۇناي ونىمدەرىنىڭ 20 پايىزى كولەڭكەلى ەكسپورتقا جىبەرىلدى دەلىك. بۇل – 1 ملن توننا بەنزين جانە 1 ملن توننا ديزەل وتىنى. مۇنايمەن ەسەپتەگەندە 2 ملن توننا بولىپ قالادى. سوندا بيۋدجەتكە 725 ملن دوللار تۇسپەي قالىپ وتىر. بۇل – ەلوردانىڭ بيۋدجەتىنەن ءسال-ءپال كوپ. نەمەسە بۇعان 150 مەكتەپ, نە بولماسا 300 شاقىرىمدىق جاڭا جول سالۋعا بولار ەدى. ەگەر ءبىز باعانى كورشى ەلدەرمەن تەڭەستىرسەك, وندا بەنزين مەن ديزەلدى ەكسپورتقا دا شىعارۋعا بولادى ءارى ەلدە ەشقانداي تاپشىلىق ورناماس ەدى», دەپ جازادى الماس چۋكين جەلىدەگى جەكە پاراقشاسىندا.

باعانى كوتەرۋدىڭ پايداسى مۇنىمەن دە بىتپەيدى. ساراپشىنىڭ سوزىنشە, جانار-جاعارماي قۇنىنىڭ كورشى ەلدەرمەن تەڭەستىرىلۋى مۇنايشىلاردىڭ بارلاۋ جانە وندىرۋگە دەگەن ىقىلاسىن دا ارتتىرادى, سونىمەن قاتار بۇدان ءارى قاراي بۇل ىستەن ەشبىر ءمان تاپپاعان بەنزين كونترابانداسىمەن اينالىسقان جەمقورلىقتىڭ دا تۇبىرىنە بالتا شابىلار ەدى. بۇدان كەيىن بەكەتتەردەگى زاڭسىز سحەمالاردىڭ دا جولى كەسىلەرى كۇمانسىز.

جاقىندا عانا بەنزين جانە ديزەلدى وتىننىڭ كوتەرمە باعاسىن بەكىتۋ بويىنشا بۇيرىق جوباسى اشىق ۇكىمەت پورتالىندا جاريالاندى.

«قوسىلعان قۇن سالىعىن ەسكەرە وتىرىپ, مىناداي مولشەردە باعالاردى مەملەكەتتىك رەتتەۋ بەلگىلەنگەن ستاتسيو­نار­لىق اۆتوجانارماي قۇيۋ ستانسالارى ءۇشىن مۇناي ونىمدەرىن كوتەرمە ساۋدادا وتكىزۋگە شەكتى باعالار بەلگىلەنسىن:

1) اي-80 ماركالى بەنزين – تونناسىنا 93 161 تەڭگە;

2) اي-92 جانە اي-93 ماركالى بەنزين – تونناسىنا 193 649 تەڭگە;

3) ديزەل وتىنى (جازعى, ماۋسىم­ارالىق) – تونناسىنا 236 156 تەڭگە», دەلىنگەن بۇيرىق ماتىنىندە.

اقپان ايىندا ديزەل وتىنى ليترىنە ورتاشا ەسەپپەن 241 تەڭگەدەن ساتىلدى. وڭىرلىك بولىنىستە قىمبات باعا – اقتوبە, كوكشەتاۋ, قوستاناي, وسكەمەن, سەمەي جانە پەتروپاۆل قالالارىندا تىركەلگەن. ول قالالاردا – ءليترى 260 تەڭگە ماڭايىندا. وزگە وڭىرلەردە باعا 230-240 تەڭگە ارالىعىندا قۇبىلادى. جالپى, بيىل قاڭتاردا 494,1 مىڭ توننا بەنزين ءوندىرىلىپتى (بىلتىرعى قاڭتاردان 20,6 پايىزعا كوپ). ديزەل وتىنىنىڭ قاڭتارداعى ءوندىرىس كولەمى – 421,8 مىڭ, تيىسىنشە بىلتىرعى كورسەتكىشتەن 13 پايىزعا جوعارى. سوعان قاراماستان وڭتۇستىك فەرمەرلەرى ديزەل تاپشىلىعىنا ۇشىراپ وتىر. بۇعان سەبەپتى ءسىرا, جوعارىدا ايتىلعان پروبلەمالار قاتارىنان تابۋعا بولاتىن شىعار...

قازىر وڭتۇستىك شارۋالارى بەكەت بىت­كەندى ارالاپ, سۇيىق وتىن تاپپاي سەندەلىپ ءجۇر. ايماقتاعى جانارماي قاۋىمداستىعىنىڭ توراعاسى قايىپبەك قامباروۆتىڭ ايتۋىنشا, ماسەلە شىمكەنتتەگى مۇناي وڭدەيتىن زاۋىت جوندەۋگە جابىلعان سوڭ باستالعان. تۋرا ەگىس ماۋسىمى باستالار كەزدە ەسىگىن تارس جاپقان زاۋىت 15 ساۋىردە عانا جۇمىسقا كىرىسپەك. شىمكەنت قالاسى ەنەرگەتيكا جانە ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باس مامانى ءىلياس ەسجانوۆ ون كۇنگە قورىمىز جەتەدى, ودان كەيىن جاعداي وڭالادى دەپ شارۋالاردى سابىرعا شاقىرىپ وتىر.