دراماتۋرگتەر شىعارماسى ساحناعا جول تارتقاننان باستاپ, باسقالارعا تاۋەلدى بولىپ قالادى. رەجيسسەردەن تارتىپ, اكتەرلەرگە دەيىن ءبارى پەساعا وزگەرىس ەنگىزگىسى كەلەدى. ولار ەنگىزگەن بوياۋدى, كوڭىل كۇيدى, ەموتسيانى, اتموسفەرانى, ءبارىن-ءبارىن قابىلداۋعا كونەسىڭ, كونۋگە ءماجبۇرسىڭ. كەيبىر دراماتۋرگتەر ساحنادان ءوز شىعارماسىن ءوزى تانىماي قالادى دەسەدى. ونداي دراما كەز كەلگەن جەرىنەن قىسقارتا بەرسە, مازمۇنى وزگەرمەيتىن بوستەكى رومان سەكىلدى. ناعىز دراما قول باتپاستاي تىعىز بولۋى كەرەك.
قولجازبا كۇيىندە وقىعاندىقتان با, اۋەلگى اڭدىعانىم دا سول بولدى. وزگەرتتى, وزگەرتەدى, وزگەرتپەۋى مۇمكىن ەمەس. سوندا ولار نەنى وزگەرتۋى مۇمكىن؟ جانىنان, جۇرەگىنەن سۋىرىپ جازعان ءسوز-سويلەم, مونولوگ, ديالوگتەرى ورنىندا سەكىلدى. جەتپەي تۇرعان ءسوزدى جەتكىزىپ جىبەرەتىن سەركە قوجامقۇلوۆتاردىڭ زامانى وتكەن. بىراق ءار سوزگە استار بەرگەن مۇنداي درامانى كوپتەن كورمەدىك.
جالپى, يدەيا دەگەندى اسا ۇناتا قويمايتىندار بار. قازىر ومىردە عانا ەمەس, ونەردە دە حاوس ۇستەمدىك قۇرعىسى كەلەدى. الايدا ول يدەياعا تەمىردەي بەرىك ادام. مىنە, سول يدەياسىن دا وزگەرتپەي الىپ شىعىپتى.
كەڭەس زامانىندا قالامگەرلەرگە دايىن يدەيانى تىقپالايتىن. ەندى يدەياسىز شىعارما موداعا اينالعان زامان بولىپ تۇر. ولار بەينە تۋى جوق اسكەر سياقتى. قازىر ساحناعا كوبىنەسە يدەياسى جوق شىندىقتار قويىلا باستادى. مۇنداي جاعدايدا اۆتور ەلدەن ەرەك يدەياعا بەرىلىپ كەتسە, ويلانىپ قالۋىمىز زاڭدى.
بىراق ول ءبىر عانا دەتالدى يدەياعا اينالدىرۋ ارقىلى, ەسكى مەن جاڭانىڭ اراسىنا التىن كوپىر سالىپتى. نەبىر ۇلى جەڭىستەر وسى ءبىر عانا دەتالدىڭ كولەڭكەسىندە قالعاندا, اۆتوردىڭ شەبەرلىگىنە ەرىكسىز ءتانتى بولاسىڭ. بۇل جەردە دەتال يدەيادان بۇرىن, ميسسيالىق جۇك ارقالاپ تۇرعانىن دا ەسكەرۋىمىز كەرەك شىعار.
ءارى-بەرىدەن سوڭ ميسسيا يدەيادان دا وتىمدىلەۋ كەلەدى. سوندىقتان بۇل شىعارمادا «اسكەر قولباسشىسىز قالدى» دەۋگە ەش بولمايدى. دراماتۋرگ پەسا تىزگىنىن قولىنا مىقتاپ ۇستاعان.
ونى ەندى وزگەرتۋ ەش مۇمكىن ەمەس. بۇكىل شىعارما «بارماق» دەتالىنە باعىنىپ تۇر. بارماقتى ساۋساققا اۋىستىرساڭ دا, شىعارما كۇيرەپ قالۋى مۇمكىن.
قىزىق قىلعاندا, اۆتور باستاپقىدا بارماقتىڭ ورنىنا «شىناشاق» دەپ العانىن بىلەتىن ەدىك. ول جازعاندارىنا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن ازەلگى ءبىر داستۇرمەن قولجازباسىن قوعامدا پىكىرى ءوتىمدى ادامدارعا اينالا وقىتىپ شىعادى. سولاردىڭ ماڭدايىن قۋشيتپاي, كەڭ ويلايتىن بىرەۋى: ء«بىزدىڭ ەلدە بارماق باتىر دەگەن بولعان. شىناشاق ۇتىمدى دەتال بولعانمەن, اسا ويناماي تۇر. سوندىقتان شىناشاقتى «بارماققا» وزگەرتىڭىزشى» دەپ پىكىر قوسىپتى. اۆتور ءوزى دە قوڭىلتاقسىپ جۇرگەن بولۋى كەرەك, قالاي وزگەرتتى, سولاي تىنىسى اشىلىپ سالا بەردى. قاس قىلعانداي, دۇركىرەپ وتكەن تۇساۋكەسەردەن كەيىن ءبىر جۋرناليست بارماقتى «ساۋساق» دەپ جازىپ جىبەرگەندە, بۇكىل شىعارماسىنىڭ كۇل-پارشاسى شىققانداي قاتتى قاپا بولدى.
شىنىندا دا قازاق ءۇشىن بارماق پەن تىرناقتىڭ ميفولوگيالىق تا, ميستيكالىق تا ماعىناسى بار. سوندىقتان «شىناشاقتاي» دەپ بەينەلەپ قانا ايتقانى بولماسا, «بارماقتاي» دەگەن ءسوز تۇلعاسىنا كوبىرەك سالماق سالادى. سونىڭ بارىنەن دە ءجيى ايتىلاتىنى «بارماقتاي باق» بولسا كەرەك.
اسىلىندە ءبىز ۇلى دالانىڭ تاريحىن بىرەۋدىڭ كوڭىلىنە كەلەتىندەي الاسارتىپ ايتامىز. ايتپەسە جارتى الەمدى جاۋلاعان شىڭعىس حاننىڭ جورىقتارى – قۇرلىقتاعى «قۇدايلاردىڭ سوعىسى» ىسپەتتى ەمەس پە؟ بۇل دالادا وديسسەيلەر سياقتى قايىقپەن جورىققا شىعاتىن مۇحيتتار بولعان جوق. ولار سوعىسقا قايىققا ءمىنىپ اتتانسا, ءبىز تۇلپارعا ءمىنىپ اتتانعانبىز. ايىرماسى سول-اق شىعار.
وسى ارادا «قۇدايلىق كومەديا» بار دا, قۇدايلىق تراگەديا نەگە جوق؟» دەگەن سۇراق تۋادى. تراگيكومەديا جانرىندا تراگەديا مەن كومەديا ەكەۋىنىڭ كومەدياسى باسىم بولىپ كەتەتىنىن كورىپ ءجۇرمىز. كوبىنە قايعى مەن كومەديا ەلەمەنتتەرى قاتار ءورىلىپ, اياعى باقىتتى اياقتالادى.
ال دۋلات اعامىز «بورتە» دراماسىندا تراگەديالىق تاقىرىپتان ليروتراگەديا جاساپ شىققانىن بايقادىق. بۇل الەمدىك دراماتۋرگيادا سيرەك كەزدەسەتىن قۇبىلىس.
دراماتۋرگ بۇل جەردە «بارماق» يدەياسىنا قايدان كەلدى؟ ونى, بالكىم, تاعى دا وسى ءسوزدىڭ وزىنەن ىزدەۋ كەرەك شىعار. ومىردە بەينەلى, وبرازدى سوزدەر جالعىز بولمايدى. ادەتتە ونىڭ اق پەن قارا دەگەن سەكىلدى ءانتونيمى بولادى. «بارماقتاي باقتان» باسقا, «بارماق شايناپ قالۋ» دەگەن بار. «بارماق شايناپ قالۋ» ۇلكەن وكىنىش, ۇلى وكىنىش. سونىمەن بىرگە «تىرناقتاي قيانات جاساماعان» دەگەن دە تىركەس بار. «تىرناقتايدى» ايتقاندا, ويىڭدا «بارماقتاي» دەگەن ءسوز تۇرادى. «بارماقتاي پالە ىستەسەڭ» دەگەن سياقتى ءبىر تىركەس ۇمىتىلىپ كەتۋى ابدەن مۇمكىن. دەمەك, قازاق ءۇشىن «تىرناقتاي» – مينيمۋم دە, بالكىم, «بارماقتاي» – ماكسيمۋم شىعار. وسىدان-اق دراماداعى باستى دەتال – «بارماقتىڭ» سالماعىن بىلە بەرىڭىز.
قازىر شىعارماشىلىق ينستينكت وياناتىن ۋاقىت. ويتكەنى قوعامدا جاڭارۋ, جاڭعىرۋ ۇدەرىستەرى ءجۇرىپ جاتىر. وسى شىعارماشىلىق ينستينكت وعان بۇل درامانى دەر كەزىندە جازدىرتىپ وتىر.
بۇگىندە الەم بويىنشا ادام قىرعىنى العا شىقتى. اڭ-قۇس, جان-جانۋار, تابيعات پروبلەماسى ەكىنشى قاتارعا ىسىرىلدى. كەڭ دالامىزداعى كيىك قىرعىنىنا الاڭداپ جۇرگەن ءبىز دە ابدىراپ قالدىق.
شىنىندا دا مىنا سوعىستىڭ ءتۇرى جامان. كەشە عانا ءبىر كەڭىستىكتە ءومىر سۇرگەن ەكى حالىق قانقاساپ جاساپ جاتىر. دراماتۋرگ سيرياداعى قىرعىندى مەڭزەدىم دەسە, سەنبەس ەدىك. ال رەسەي مەن ۋكراينا اراسىنداعى سوعىستىڭ بۇل شىعارمانىڭ يدەياسىنا قاتىسى بولماۋى مۇمكىن ەمەس.
ەۋرازيا كەڭىستىگىندەگى تۇراقسىزدىقتى بزەجينسكيلەر وتكەن عاسىردىڭ اياعىندا بولجاعان. سوندا و زاماندا قۇلان, بۇ زاماندا كيىك قىرىلعان ۇلى دالاعا بەلگى سوعىلىپ تا قالىپ ەدى. بزەجينسكيلەر نە كەرەك, كەڭىستىكتەن جاڭىلماعانمەن, كارتاداعى نۇكتەدەن جاڭىلىپتى. ەندى مىنە, ەل-جەرىمىز امان بولعانمەن, مىنا قىرعىندى ءبىز دە ەتپەن, تەرىمەن سەزىنگەندەي حالدەمىز.
دراماتۋرگ ۇلى تۇران دالاسىنداعى جويقىن شابۋىلدار تۋرالى دراماسىن وسى قارساڭدا جازعانىنا ءمان بەرگەن ءجون. دۇنيەدەگى ەڭ ۇلكەن قاسىرەت باۋىرلاس حالىقتار مەن ەنشىلەس ەلدەردىڭ اراسىنداعى قىرعىن بولسا, اۆتور سونى سوعىستاعى قورعانسىز ايەلدەردىڭ كوزىمەن بەرىپ وتىر.
شىعارماشىلىق ينستينكت دەگەننەن شىعادى. الەمدە بولجانباعان سوعىس بولماعان. مەيلى ول الەمدى باسقارعان قۇپيا كۇشتەردىڭ ءىسى شىعار. قاي كەزدە, قاي جەردە قاقتىعىس بولاتىنىن بولجاعان ساياساتشىلاردىڭ ولارمەن قاتىسى بار ما, جوق پا, بىلمەيمىز. الايدا شىعارماشىلىق ادامدارى الداعى قاتەردى بىلگەندەي وقشاۋ-وقشاۋ دۇنيەلەر جازا باستايتىنىن جوققا شىعارۋعا بولمايدى.
سوعىس جاقىنداعاندا كىتاپتار ورتەلىپ, تالانتتار قۋدالاۋعا تۇسەتىنى بەكەر ەمەس. ونداي وقيعالار تاريحتا تالاي قايتالانعان. بۇل جولى دا سوعىسقا قارسى بولعان ونەر ادامدارىن ەسەككە تەرىس مىنگىزىپ جىبەرگەنىن كورىپ جاتىرمىز.
بىراق بۇل سوعىس, جەر بەتىندەگى جالعىز سوعىس پا؟ دۇنيەنى تۇتاس الىپ قاراعاندا, سوعىس بولماعان كۇن بار ما ءوزى؟ الەمدە جالپى سوعىس اتاۋلىعا قارسىلىق يدەياسى شىندىقپەن استاسا ما؟
درامانى قولجازبا كۇيىندە وقي سالىپ, «ماقساتىڭىز نە؟» دەگەن سۇراق قويدىق. سوندا جوعارىداعى سوقتالداي ساۋالداردىڭ جاۋابىن ەستىگىمىز كەلگەن بولۋى كەرەك. الايدا ول: «بورتەنى ءوز توپىراعىنا اكەلگىم كەلدى» دەپ قاراپايىم عانا جاۋاپ بەردى. اعامىزدىڭ جاسىنا قاراساق, مۇنىسى ومىردە ءبىر اتقاراتىن ۇلكەن پارىز سەكىلدى.
اڭىز ادامداردىڭ تەگى مەن تايپاسىن انىقتاپ جازۋ قاي زاماندا دا ۇقىپتىلىق پەن مادەنيەتتىلىكتىڭ بەلگىسى بولعان. وسى تۇرعىدان كەلگەندە بورتەنى تۋعان توپىراعىنا اكەلۋ يدەياسى ريتۋالدىق ماقساتقا جاتادى. سوندىقتان اۆتوردىڭ ءومىر-تىرشىلىكتە سونداي ويى بولسا بولعان دا شىعار, بىراق ول تاپ بۇگىن شىعارمانىڭ يدەياسى بولۋى مۇمكىن ەمەس. شىندىعىندا وسى جاسىندا ونىڭ قولىنا قالام الدىرعان شىعارماشىلىق ينستينكت ەكەنى, قازىرگى قانقاساپ سوعىستىڭ اياسىندا بۇرىنعىدان دا ايقىندالا ءتۇسىپ وتىر.
مەنىڭشە, بۇل شىعارما اۋىل اراسىنىڭ دۇنيەسى ەمەس. الەمگە قانداي ۇلت, نەندەي ەل ەكەنىمىزدى كورسەتەتىن شىعارما. تاريح ساحناسىندا اتقارعان رولىمىزگە قاراي, ارقالاعان اماناتىمىز بارىن دا بىلدىرەتىن تۋىندى.
ۇلى جورىقتاردان اقىرەت كيىزگە ورالعان تالاي ءمايىت جەتكەن بولار. قىرعىن سوعىستاردان مىرىش تابىتقا سالىنعان تالاي مۇردە كەلگەن شىعار. بىراق سولار ءبىزدىڭ دالامىزداعىداي بارماقتى اكەپ جەرلەگەن وقيعانى كوردى مە ەكەن؟
مۇنى ايتىپ وتىرعانىمىز, اۆتور ويدان شىعارماعان, قولدان جاساماعان. ۇلى دالادا ەجەلدەن كەلە جاتقان بادەل جەرلەۋ سالتى بار. سوندا باشپايىن اكەپ كومبەپتى, بارماعىن اكەپ كومىپتى دەسەدى.
وسى ارادا ءبىر ەسكەرە كەتەتىن جايت, «اقساق قۇلان. جوشى حان» كۇيى تۋرالى بەتىن قالقىپ قانا ايتاتىن سياقتىمىز. كۇيدىڭ مازمۇنى جوشى حاننىڭ ءولىمىن ەستىرتۋ ءۇشىن تۋعان دەگەن اڭىزدىڭ استارى باسقا سەكىلدى. ول تىلمەن ايتىپ جەتكىزە المايتىن نارسەنى كۇيمەن جەتكىزۋگە بولادى دەگەن ويدى بەرىپ تۇرعان ءتارىزدى.
جوشىنىڭ تاعدىرى وسىنداي ۇلكەن اڭىزداردىڭ تاساسىندا قالىپ بارا جاتقان بولۋى كەرەك. اۆتور شىندىقتى اڭىزدان ارشىپ الىپ, بولعان وقيعانى جاڭا مازمۇندا العا شىعارادى. بۇل ۇستانىم «اقساق قۇلان» كۇيى ودان دا بۇرىن بولعان دەگەن فولكلورشى عالىمداردىڭ تۇجىرىمىنا سايكەس كەلەدى.
بۇدان شىعاتىن قورىتىندى, ءبىز ادام قولىمەن جاسالعان قاسىرەتتەردى جۇرە-بارا ميفكە اينالدىرىپ جىبەرەدى ەكەنبىز.
ودان ادامنىڭ سەزىمگە بەرىلگەنى بولماسا, قايعى-قاسىرەتتىڭ سالماعىن سەزىنۋى قيىن. دراماتۋرگتىڭ ۇتقان جەرى دە سول, جوشى ءولىمىنىڭ اڭىزىن ەت پەن سۇيەكتەن جارالعان پەندەنىڭ تراگەدياسى رەتىندە كورسەتىپ وتىر. قالىڭ ءنوپىر قۇلاندار تاپتاپ وتكەن جوشىنىڭ بولات تۇياقتاردان ءبىر بارماعى عانا «امان» قالعان.
اۆتور بارماق دەتالىن بورتەنىڭ قايعىسىن كورسەتۋ ءۇشىن عانا الىپ وتىرعان جوق. ادەتتە بىردەن جوعارى دەڭگەيدە باستالعان شىعارمانى اياعىنا دەيىن سولاي الىپ شىقپاساڭ, بەل ورتاسىنا جەتپەي ارقاۋى بوساپ سالا بەرەدى. سوندىقتان حالىق ۇعىمىندا ۇلكەن وقيعاعا اينالعان «اقساق قۇلان» اڭىزىنا پارا-پار ساحنا ويلاپ تاپپاسا, بۇل تۋىندىنى جازۋداعى ماقسات تا ايقىندالماس ەدى.
مىنە, وسى ارادا دراماتۋرگتىڭ ءوز جانىنان قوسقان تاعى ءبىر جاڭالىعى ەسكى اڭىزدى قالاي ەكىنشى پلانعا ىسىرىپ تاستاعانىن بايقاماي دا قالاسىز. شىندىعىندا جوشىنىڭ دەنەسىن قالىڭ ءنوپىر قۇلان تاپتاپ وتسە دە, ول اڭىز بولعاندىقتان اسا ءبىر قايعى تۋدىرا قويمايدى. الايدا جوشىنىڭ ءبۇت دەنەسىنەن تۇك قالماي, بارماق قانا تابىلعاندا اڭىز ومىرگە جاقىنداپ, بويىڭ ەرىكسىز تىتىركەنەدى. سونداي ىشكى دايىندىقتان وتكەن كورەرمەن, بارماعى جوق ءسابيدى كوتەرىپ شىققان انانى كورگەندە سەلت ەتپەي وتىرا الماس-تى. بىراق ول جوشى ەمەس, جوشىنىڭ ەلەسى دە ەمەس.
«بورتە: جەتىم بالا, جەسىر قاتىن, شاشىلعان ولىك! ءبارى ءبىر مەن ءۇشىن ەكەن! بۇل تىم قاتىگەزدىك قوي, تەمۋچين!
تەمۋچين: كۇڭىرەنبە, بورتە! سوعىس اياۋشىلىقتان تۇرمايدى.
بورتە: انا ايەلدىڭ قولىنداعى بالانىڭ باس بارماعى جوق. ات باسىپ كەتكەن بە, قان ۇيىپ قاپتى. ول ءبىر ساتكە مەنىڭ بالام بولىپ ەلەستەدى. سونان سوڭ كوزىمنەن جاس پارلاپ كەتتى. مەن قازىر... مەن... جەرىكپىن...».
ءسوز جوق, كەرەمەت تابىلىپ, ساتىمەن شەندەستىرىلگەن قوس سىزىقتىڭ قيىلىسۋى. تەرمينگە تەلىپ ايتقاندا وبرازدى پاراللەل دەۋگە دە بولادى, سيمۆولدىق پاراللەل دەۋگە دە كەلەدى. قاڭسىپ شولدەپ كەلگەن ادام قۇدىقتاعى سۋدان ءوز بەينەسىن كورىپ, ىشەر-ىشپەسىن بىلمەي داعدارعانداي حال كەشتىرەدى. دراماتۋرگتىڭ ويى مەن ميى تۇپكى ايتار يدەياعا قالاي جۇمىلعانى, قالا بەردى مىناۋ حاوس جايلاعان الەمدە قانداي ميسسيا اتقارعىسى كەلگەنى ءبارى وسى قيىلىستان ايقىن كورىنىس تابادى.
«ايشان: جولاما ماعان, قانىشەردىڭ قاتىنى! مىنا ادامداردىڭ قىرىلىپ جاتقانىنا سەن كىنالىسىڭ!
تەمۋچين: ولار قىرىلسا وزدەرى كىنالى. ولار مەنى ءولتىرىپ, ايەلىمدى تارتىپ الماق بولىپ ورداما شابۋىل جاسادى. مەن قۇتىلىپ ەدىم, ايەلىمدى بايلاپ اكەتتى.
ايشان: بايلاپ اكەتسە, بايلاپ اكەتكەن جاۋلارىڭمەن ايقاس, تىنىش جاتقان ەلدە نەڭ بار؟
تەمۋچين: ولار ەجەلگى جاۋىمىز مەركىتتەر عوي.
ايشان: مەركىت بولسا, ولار دا ادام بالاسى ەدى عوي. سەنىڭ كەسىرىڭنەن ءتىرى جەتىم قالعان مىنا بالانى وزىڭە تاپسىرامىن. ءولىپ قالعان اناسىنىڭ ەمشەگىن ەمىپ جاتقان جەرىنەن تاۋىپ الدىم.
(ايشان بالانى بورتەنىڭ قولىنا تاپسىرا بەردى دە, قايتا تارتىپ الدى).
ايشان: جوق سەندەردىڭ قاندى قولدارىڭا پەرىشتە بالانى ۇستاتۋعا بولمايدى. ءوزىم اسىرايمىن!»...
الەمدە گۋمانيستىك يدەيا – ەڭ بيىك يدەيا ەكەنىنە بۇدان ارتىق قانداي مىسال كەرەك. سپەكتاكلدى كورگەننەن كەيىن ادەتتەگىدەي ءبارى ۇمىتىلادى, بىراق ورنى سىزداپ اۋىرعان بارماق ۇمىتىلمايدى. ونى سەزىنۋ ءۇشىن فانتوم-دەرتتىڭ ءانتونيمىن ءبىلۋىمىز كەرەك, ال ول دەرتتىڭ اتاۋى نە بۇعان دەيىن ايتىلماعان, نە ەسكە قايتىپ تۇسپەستەي بولىپ ۇمىتىلعان. سەبەبى قانشا قايعى ارقالاسا دا بورتە قانىشەردىڭ قاسىندا, قوينىندا, ىشىندە, تىسىندا. ونىڭ انا رەتىندەگى ادامي بەينەسى ءوز بويىنان, بارماقسىز بالانى قۇشاقتاعان ايشان بولىپ ءبولىنىپ كەتىپ بارادى. مىناۋ يدەياسىز شىندىقتار جايلاعان الەمدە اندا-ساندا عانا وسىنداي ارنايى امانات ارقالاعان تەكتى تۋىندىلار تۋىن كوتەرەدى. ونەر سونىسىمەن اسقاق, ءومىر سونىسىمەن ىستىق.
ءبىزدىڭ ەندىگى ماقسات وسى شىعارمانى الەم ساحناسىنا الىپ شىعۋ بولۋعا ءتيىس. «ات اينالىپ, قازىعىن تابادى» دەمەكشى, كوركەم تۋىندى دا ءتۇبى اينالىپ, يدەياسىن تابادى. «اقىماق الەم العان با, اقىننىڭ ءتىلىن ءبىر رەت» دەپ جۇماتاي جاقىپباەۆ ايتپاقشى, ءبىز دە وسى تۋىندى ارقىلى الەمگە ءوز ءۇنىمىزدى تانىتىپ جاتساق نەسى ايىپ؟! ال وعان دۋلات يسابەكوۆتىڭ سەكسەننىڭ سەڭگىرىندە جازعان «بورتە» دراماسى ابدەن لايىق دەر ەدىك.