اڭگىمەنى بىردەن وقيعادان وربىتەيىك. ونى تورعاي وڭىرىندە جاۋاپتى قىزمەت ىستەگەن ءبىر اعامىزدان ەستىپ ەدىم. ءوزى شىعىس قازاقستاننىڭ تۋماسى بولسا دا, وسى ولكەگە سىڭگەن ازامات.
«وتكەن عاسىرداعى 80-جىلدارى ءبىر سوۆحوزعا پارتيا ۇيىمىنىڭ حاتشىسى بولىپ باردىم. قايماعى بۇزىلماعان قازاقى اۋىل. ەسكى سوزگە جۇيرىك قاريالاردىڭ دا قاتارى مول. سول جىلى سوۆحوزدىڭ ءبىراز جىلقىسى كەم بولىپ, ول جىلقىشىلاردىڭ موينىنا ءىلىندى. ەندى جوعالعان مالدىڭ ورنىن تولتىرۋ قاجەت. ايتپەسە, ۇلكەن قىلمىس سانالادى. سودان سوۆحوز ديرەكتورى, كەڭەس توراعاسى, زووتەحنيك سەكىلدى اۋىل اكتيۆتەرى جينالىپ, ەلدەن كومەك سۇراپ كورەيىك دەدىك. سوۆحوزدا ءتورت بولىمشە بار, سونى تورتەۋمىز ءبولىپ الدىق. ماعان ەكىنشى بولىمشە بۇيىردى. بۇل جەرگە ەل ەرتەدەن قونىستانعان. تابيعاتى دا كوركەم, مالعا جايلى قونىس. بولىمشەدە وتىز شاقتى ءۇي بار. كوبى – مالشىلار, قاراپايىم جۇمىسشىلار. اۋەلى ات باسىن اۋىلدىڭ جاسى ۇلكەنى امىركەن اقساقالدىڭ ۇيىنە تىرەدىك. قاسىمدا بولىمشە زووتەحنيگى بار. ەكەۋمىز كەلگەننەن كەيىن قاريا كەمپىرىنە قازان كوتەرتتى. جايلانىپ وتىرىپ ەت جەپ, شاي ىشتىك. سۇڭعىلا قارت قوي, جاي كەلمەگەنىمىزدى سەزدى: «ال ەندى قانداي بۇيىمتاي ايتاسىڭدار», دەدى بىزگە سالماق تاستاي سويلەپ. سوسىن شارۋامىزدىڭ نەگىزگى جاي-جاپسارىن ايتىپ بەردىم. اقساقال ۇزاق ويلانىپ وتىردى دا:
– سوندا ءبىز قانشا باس بەرۋىمىز كەرەك, – دەدى.
– ون بەس شاقتى, – دەدىم.
– جاقسى. مەن ۇلكەن ۇلىم ەكەۋمىز تاي-ق ۇلىنى بار بەس جىلقى بەرەمىن. سىزايدىڭ ۇيىندە جىلقى جوق, ءبىر تايىنشا الىڭدار, سابىرجاننان دا ءبىر جىلقى اتايىن, كەڭەستەن ءبىر قاشار جاز, قىسقاسى, ەكى-ءۇش كۇن ىشىندە ايتقان مالدىڭ باسىن جيناپ قويۋعا ۋادە بەرەيىن, – دەپ ءبىر اۋىز سوزىمەن جۇرتقا قىسىلىپ ايتۋعا ۇيالعان ماسەلەمىزدى ءۇن-ءتۇنسىز شەشىپ بەردى. بۇل قاريانىڭ سوزىنە اۋىلدا ەشكىم قارسى كەلمەيدى. ءبارى سىيلايدى. ايتقانىڭ ەكى ەتپەيدى. سوندا امىركەن اقساقالدىڭ ىرىلىگىنە تاڭعالدىم», دەدى ول تامسانىپ.
ەكىنشى ءبىر وقيعانى جۋرناليست انار تولەۋحاننىڭ «موگيكاننىڭ سوڭعى تۇياقتارى» دەگەن ماقالاسىنان وقىدىم. وقىعان ساتتە جان-دۇنيەم توڭكەرىلىپ ءتۇستى. 1916 جىلعى تورعايداعى ۇلت-ازاتتىق كوتەرىلىسىنەن سوڭ 1917 جىلى اقتاردىڭ قولىنان 17 بولشەۆيك قازا تابادى. سول جولى حاكىمبەك توكيندى ۇستاپ بەرگەن ادام كەيىن قولعا ءتۇسىپ انىقتالعاندا حاكىمبەكتىڭ ىنىسىنە: «مىنا اعاڭدى ۇستاپ بەرگەن قۇنىكەردىڭ جازاسىن ءوزىڭ ايت», دەپ تورعاي اقساقالدارى ەرىك بەرەدى. كەيىن توكەنىڭ قامبارى اتانعان سول كەزدەگى جاس جىگىت قامبار: «بۇل كىسىگە اعا كەرەك بولماعان سوڭ ۇستاپ بەرگەن شىعار, ال ماعان اعا كەرەك» دەپ ايتقاندا, ۇكىم ەستيمىز دەپ ىشتەن تىنىپ وتىرعان جۇرت: «ارۋاق, ارۋاق» دەپ جىلاپ قويا بەرىپتى», دەيدى.
بۇل ەكى اڭگىمە جۇرتتان ەستىگەنىمىز بولسا, ەندى كورگەنىمىزدى ايتايىق. بىلتىر بەلگىلى قوعام قايراتكەرى قۋات ەسىمحانوۆ ومىردەن وزدى. ايتۋلى تۇلعانىڭ تۇرقى عانا ەمەس, ءسوزى دە, ءىسى دە ءىرى ەدى. قۋات اعا تۋرالى ايتقاندا وسىدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن بولعان ءبىر وقيعا ويىما ورالادى. وندا ول كىسى – «تەمىرجول سۋ» اق-نىڭ پرەزيدەنتى, مەن «قازاقستان تەمىرجولشىسى» گازەتىندە ىستەيمىن. بىردە اتالعان كومپانيانىڭ ء«مولدىر بۇلاق» باعدارلاماسى اياسىندا اتقارىلعان جۇمىستاردى جازۋ ءۇشىن قۋات اعامەن پاۆلودار وبلىسىنا ىسساپارعا باردىم. جولاي اۋىز سۋ تارتىلعان تەمىرجولشىلار ورنالاسقان اۋىلدار مەن ەكىباستۇز قالاسىنا توقتاپ, ىمىرت جابىلا پاۆلودارعا تابان تىرەدىك. كومپانيا باسشىسى سول جەردە «پاۆلودار سۋ» مەكەمەسىنىڭ ماماندارىمەن كەزدەسىپ, جيىن وتكىزدى. جيىن الدىندا مەكەمە عيماراتىن ارالاپ كەلە جاتىپ, زالداعى تاقتادا ورىسشا جازىلىپ ءىلىنىپ تۇرعان اقپاراتتى كورىپ, توقتادى. سودان قاسىندا ەرىپ جۇرگەن بولىمشە ديرەكتورىنا: «مىنا اقپارات تەك رەسمي تىلدە جازىلىپ, ءىلىنىپتى. مەملەكەتتىك تىلدەگى نۇسقاسى قايدا؟», دەپ ەدى, ول كۇمىلجىپ, نە ايتارىن بىلمەدى. «مەملەكەتتىك ءتىل – قازاق ءتىلى, سوندىقتان تەز ارادا دايىنداپ, ىلىڭدەر» دەدى ءبىر اۋىز سوزبەن. مەكەمە باسشىسى وزگە ۇلت وكىلى ەكەن, ءاپ-ساتتە جۇگىرىپ كەتتى. سول مەزەتتە ابزال اعانىڭ ىرىلىگى كوز الدىمدا بيىكتەپ سالا بەردى.
وسى ءۇش وقيعانى مىسالعا الىپ, حالقىمىزدىڭ ىرىلىك مىنەزىن كورسەتكىم كەلدى. قازىر جاھاندانۋدىڭ اسەرى مە, الدە كوپ مادەنيەتتىڭ توعىسۋىنان با, وسى تەكتى مىنەزىمىزدەن ايىرىلىپ بارا جاتقان سەكىلدى كورىنەمىز. ىرىلىك – ەكىنىڭ ءبىرىنىڭ قولىنان كەلمەيدى. توقسانىنشى جىلداردىڭ سوڭىندا «قازاقستان» تەلەارناسىندا ءبىر تانىمدىق باعدارلاما بولدى. تاقىرىبى دا وزگەشە. «ادام ىزدەپ ءجۇرمىن». سول سەكىلدى مەن دە ادامداردىڭ بويىنان ىرىلىك ىزدەيمىن.
قايداسىڭ سەن, ىرىلىك؟