كەيىنگى جىلدارى كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇرسا دا ناتيجە بەرمەي تۇرعان ءبىر سالا بولسا, ول – جەڭىل ونەركاسىپ. جاقىندا وسى سالاداعى تۇيتكىلدى ماسەلەلەر الماتىدا وتكەن وتاندىق جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ جالپى كونگرەسىندە تالقىلاندى.
«2022 جىلى ءوندىرىس كولەمى 88 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, ءوسىم 11,7 پايىزعا كوتەرىلدى. سولاي بولا تۇرا يمپورت ەكسپورتتان 26 ەسە كوپ. ىشكى نارىقتاعى وتاندىق ۇلەس – نەبارى 10 پايىز. دەسە دە كەيبىر ونىمدەر بويىنشا ءوندىرىس كولەمىندە ءوسۋ بار. مىسالى, دايىن توقىما بۇيىمداردىڭ ۇلەسى – 6,5 ەسە, توسەك-ورىن جابدىعىنىڭ ءوندىرىسى – 11 ەسە, توقىما ماتادان جاسالاتىن سىرت كيىمنىڭ ءوندىرىسى – 4 ەسە, توقىما بايپاقتاردىڭ ءوندىرىسى – 6,2 ەسە, تەرى ءوندىرىسى 2,5 ەسە وسكەن»
جيھاز جانە اعاش وڭدەۋ كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى قانات يبراەۆ سالا ءۇشىن ءنومىرى ءبىرىنشى پروبلەما – يمپورتقا تاۋەلدىلىك ەكەنىن ايتادى. جيھاز ونەركاسىبىنىڭ نەگىزگى شيكىزاتى – قايتا وڭدەلگەن اعاشتان جاسالعان تاقتاي ماتەريالدارى, لاميناتتالعان ماتەريالدار, كەيبىر جاعدايدا تۇتاس اعاش. ءبىزدىڭ ەلدە تاقتا ماتەريالىنىڭ مەنشىكتى ءوندىرىسى جوق, سوندىقتان جيھاز كاسىپورىندارى نەگىزىنەن رەسەي فەدەراتسياسى مەن بەلارۋستەن كەلگەن يمپورتتى پايدالانادى.
2022 جىلدىڭ I توقسانىندا عانا ەلىمىز 63,5 ميلليون دوللاردان استام سوماعا قۇرىلىس تاقتالارىن يمپورتتاعان. ەاەو اياسىنداعى بىرلەسكەن ەكونوميكالىق قىزمەت بۇل تاۋەكەلدى تەڭەستىرەدى دەگەن پىكىر بار.
«سانكتسيالارعا بايلانىستى رەسەي اعاش ەكسپورتىن شەكتەدى. بۇل قازاقستاننىڭ رف-مەن شەكتەسەتىن ايماقتارىنداعى اعاش وڭدەۋ كاسىپورىندارىنىڭ بانكروتقا ۇشىراۋىنا اكەلىپ سوقتى. ءبىز «جايلى مەكتەپ» جوباسىن جۇزەگە اسىرار كەزدە «پاندەميا» ستسەناريى قايتالانا ما دەپ قاۋىپتەنىپ وتىرمىز. بۇل ماسەلەنى شەشۋگە بيزنەس تاراپىنان دا, ۇكىمەت تاراپىنان دا بىرنەشە رەت تالپىنىس جاسالدى. بىزگە شيكىزاتتى تەرەڭ وڭدەۋدەن باستاپ, دايىن ءونىم شىعارۋعا دەيىنگى تسيكل مەن تىزبەكتى قۇرۋ باعدارلاماسى ازىرلەنىپ, وعان ۇكىمەت قولداۋ كورسەتۋى ءتيىس», دەيدى ق. يبراەۆ.
جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارى قاۋىمداستىعىنىڭ پرەزيدەنتى ناتاليا اقشاباەۆانىڭ ايتۋىنشا, سالانىڭ دامۋىنا وزبەكستان, قىرعىزستان جانە بەلارۋس ەلدەرىنىڭ جەڭىل ونەركاسىبى كەدەرگى كەلتىرىپ وتىر. بۇل ەلدەردە تىگىن ءوندىرىسى سالاسىندا وزىق تەحنولوگيالاردىڭ قارقىندى دامۋى سالانىڭ وركەندەۋىنە جول اشقان. بايانداماشى ايتىپ وتكەندەي, ءبىزدىڭ ەلدە شيكىزات دامىماعان. بۇل سەگمەنتتە دە يمپورتقا يەك ارتۋ باسىمداۋ. سوعان قاراماستان سالانىڭ ءىشىنارا بولسا دا العا جىلجۋىن جانكەشتىلىك دەپ باعالاۋعا بولادى. شيكىزاتتى باسقا ەلدەردەن الۋعا بايلانىستى قيىندىقتار بار. مىسالى, سەمەيلىك تىگىنشىلەر يىرىلگەن ءجىپتى بەلارۋس مەملەكەتىنەن ساتىپ الادى, ال بەلارۋس قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگىنەن ءجۇن ساتىپ الىپ, ودان يىرىلگەن ءجىپ وندىرەدى. بايانداماشى ەاەو جانە دسۇ پروبلەمالارىنا دا باسا نازار اۋداردى. ونىڭ ايتۋىنشا, حالىقارالىق ۇيىمدارعا كىرگەن قازاقستان وتاندىق ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ مۇددەسىن قورعاي العان جوق.
ماحامبەت اساباەۆ – ون جىلدان بەرى قۇرىلىسقا ارنالعان قولعاپ شىعارۋمەن اينالىسىپ جۇرگەن ساناۋلى عانا كاسىپكەردىڭ ءبىرى. ول بىزبەن اڭگىمەسىندە ىشكى نارىقتاعى ۇلەس ءۇشىن كۇرەس «تار جول, تايعاق كەشۋمەن» بىردەي ەكەنىن ايتادى. مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ 2021 جىلى قىركۇيەكتە 2025 جىلعا دەيىن 1000 مەكتەپ سالۋ تۋرالى تاپسىرما بەرگەن ەدى. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, كوزىن تاپساق, وسى جوبا شەڭبەرىندە قۇرىلىس سالاسىنداعى وتاندىق ونىمدەردىڭ ۇلەسىن كوبەيتۋگە, سونىمەن ءبىر مەزگىلدە وتاندىق جيھاز يندۋسترياسىنا دا سەرپىن بەرۋگە بولادى.
«2025 جىلعا دەيىن 3 جىلدان از ۋاقىت قالدى. سول 1000 مەكتەپكە قاجەتتى وقۋشى پارتالارىنان باستاپ – كابينەتتەرگە دەيىن وتاندىق جيھازبەن جابدىقتاۋدى مىندەتتەسەك, وتاندىق جيھاز قۇراستىرۋ سالاسى داميدى», دەيدى م.اساباەۆ.
ساراپشىلار تاۋار قۇرامىنداعى شيكىزاتتىڭ 90 پايىزى ەلدە شىعارىلسا عانا وتاندىق تاۋار بولىپ تانىلادى دەيدى. «قاراپايىم زاتتار ەكونوميكاسى» باعدارلاماسى شەڭبەرىندە دايىندالعان تاۋارلاردى قازاقستاندىق ءونىم دەپ تانۋدىڭ ءوزى كۇردەلى ۇدەرىس ەكەنىن ساراپشىلاردىڭ ءبارى ايتادى.
«قزە باعدارلاماسىنىڭ بىرنەشە كەزەڭگە ءبولىنىپ قاراستىرىلعانىن, ۇزاقمەرزىمدى قامتىعانى دۇرىس. قارجىلاندىرىلعان جوبالاردىڭ وق بويى وزىق شىققاندارى كەزەڭ-كەزەڭىمەن قارجىلاندىرىلسا, كاسىپكەر بيزنەس-جوسپارىن ءارتاراپتاندىرادى, تاۋار شيكىزاتىن ءوزى دايىنداۋعا مۇمكىندىك الادى», دەيدى ول.
«QazTextileIndustry» باسشىسى گۇلميرا ۋاحيتوۆانىڭ ايتۋىنشا باسەكە جاعدايىندا ءتيىمدى ارەكەت ەتۋ ءۇشىن سالالىق كاسىپورىندار بىرىگۋى كەرەك.
«بۇگىن ءبىز قول قوياتىن قۇجاتتار ىنتىماقتاستىقتى دامىتۋعا باعىتتالعان. جيىنعا قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىپ كاسىپورىندارىنىڭ 70 پايىزى قاتىسىپ وتىر. سول سەبەپتى مۇددەمىزدى قورعاۋ ءۇشىن ورتاق ۇستانىمعا كەلۋىمىز وتە ماڭىزدى», دەپ اتاپ ءوتتى.
بايانداماشى ايتىپ وتكەندەي, كوممەرتسيالىق ساتىپ الۋ نارىعى ارقاشان يمپورتتاۋشىلار مەن وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن اشىق, ال رەتتەلەتىن ساتىپ الۋ نارىعى تەك وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن اشىق. ەرەكشەلىك – رەتتەلەتىن ساتىپ الۋلاردا وتاندىق كومپانيالاردىڭ كەز كەلگەن تاۋار ءتۇرىن جەتكىزۋ مۇمكىندىگىنىڭ جوقتىعى. قازاقستاندا يمپورتتىق ءونىمنىڭ 99 پايىزى كوممەرتسيالىق نارىققا جانە رەتتەلەتىن ساتىپ الۋ نارىعىنا جەتكىزىلەدى.
«قازاقستاننىڭ جەڭىل ونەركاسىپتەگى قازىرگى ينۆەستيتسيالىق ساياساتى بارلىق سالالاردا يمپورتتىق ونىمدەردىڭ باسىم بولۋىنا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. وتاندىق وندىرۋشىلەر ءۇشىن رەتتەلەتىن ساتىپ الۋلار بويىنشا كەلىسىمشارت الۋ ءۇشىن كۇردەلى جاعدايلار جاسالدى. بۇل وندىرىسكە ينۆەستيتسيانىڭ جەتىسپەۋشىلىگىنە, يمپورتتىڭ باسىم بولۋىنا جول اشتى. وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردى قولدايتىن مەملەكەتتىك ساياسات كەرەك. شەنەۋنىكتەردىڭ كىناسىنەن بىزدە ءالى كۇنگە دەيىن تەرەڭ وڭدەپ, دايىن ءونىمدى شىعارۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسى جوق. شەتەلدەن ارزان جەتكىزۋ ءۇشىن قازاقستاندىق كومپانيالاردى كەمسىتۋ بار», دەپ ءسوزىن تۇيىندەدى گ.ۋاحيتوۆا.
يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگى جەڭىل ونەركاسىپ دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى ايجان ءادىلوۆا جەڭىل ونەركاسىپ نارىعىنداعى يمپورت جانە ەكسپورت ماسەلەسىنە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا, نارىقتىڭ قارجى اينالىمى – 1 ترلن تەڭگە.
«2022 جىلى ءوندىرىس كولەمى 88 ملرد تەڭگەگە جەتىپ, ءوسىم 11,7 پايىزعا كوتەرىلدى. سولاي بولا تۇرا يمپورت ەكسپورتتان 26 ەسە كوپ. ىشكى نارىقتاعى وتاندىق ۇلەس – نەبارى 10 پايىز. دەسە دە كەيبىر ونىمدەر بويىنشا ءوندىرىس كولەمىندە ءوسۋ بار. مىسالى, دايىن توقىما بۇيىمداردىڭ ۇلەسى – 6,5 ەسە, توسەك-ورىن جابدىعىنىڭ ءوندىرىسى – 11 ەسە, توقىما ماتادان جاسالاتىن سىرت كيىمنىڭ ءوندىرىسى – 4 ەسە, توقىما بايپاقتاردىڭ ءوندىرىسى – 6,2 ەسە, تەرى ءوندىرىسى 2,5 ەسە وسكەن», دەدى شەنەۋنىك. ونىڭ سوزىنشە, سالاداعى جۇيەلى پروبلەمالاردى شەشۋ ءۇشىن ەكى جول كارتاسى ازىرلەنگەن.
«Azala» كومپانيالار توبىنىڭ باقىلاۋ كەڭەسىنىڭ توراعاسى باۋىرجان جامالوۆ سالانى دامىتۋعا قاتىستى قولدانىستاعى بارلىق باعدارلامالاردى قايتا قاراۋدى ۇسىندى. ونىڭ ايتۋىنشا, مەملەكەتتىك ساتىپ الۋ ارقىلى ءونىم ساتىپ الاتىن اۋرۋحانالار مەن مەكتەپتەرگە ارنالعان ماتا ساپاسىنا قاتىستى مەملەكەتتىك ستاندارتتار جوق. سونداي-اق ءبىز وندىرەتىن توسەك-ورىن جابدىقتارىن «قازاقستان تەمىرجولى» ساتىپ المايدى, ال «رەسەي تەمىرجولى» ساتىپ الادى دەدى.
«Qazaqstanda Jasalgan» ەكونوميكالىق ۇلتشىلدىق قوزعالىسىنىڭ جەتەكشىسى ايبەك بارىسوۆتىڭ ايتۋىنشا, وتاندىق وندىرۋشىلەرگە ايتارلىقتاي كوڭىل بولىنبەيدى. كەز كەلگەن سالاداعى ءونىم وندىرۋشىلەردىڭ تاۋقىمەتى بىردەي.
«بارلىق قيىندىقتار ءبىزدى قولداۋعا ءتيىس تاراپتان – بارلىق دەڭگەيدەگى بيلىك وكىلدەرىنەن تۋىنداپ وتىر. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا بىردە-ءبىر مينيستر ءوزى قابىلداعان شەشىمدەر ءۇشىن, ويران بولعان ادامداردىڭ ءومىرى ءۇشىن, كۇيرەگەن وندىرىستەر مەن ەكونوميكانىڭ سالالارى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك العان جوق», دەدى ول.
ساراپشىلار وسىعان دەيىن دامىعان ەلدەردە اسكەري-وندىرىستىك تەحنولوگيالار كەشەنى ىشكى نارىقتان تاپسىرىستار الۋ ارقىلى بيزنەستىڭ, سول ارقىلى ەكونوميكانىڭ دامۋىنا جول اشاتىنىن ءجيى ايتاتىن. ءبىزدىڭ ەلدە دە سىرت كوزگە سولاي بولىپ كورىنەرى اقيقات. قازىرگى ۋاقىتتا ىشكى ىستەر ورگاندارى مەن ۇلتتىق ۇلان ءۇشىن كيىم-كەشەك ساتىپ الۋ «قورعانىس ونەركاسىبى جانە مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسى تۋرالى» زاڭى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلۋدا. بىراق وسىنىڭ وزىندە وتاندىق بيزنەستى شەكتەيتىن كەدەرگىلەر بايقالىپ قالىپتى. ا.بارىسوۆ ايتىپ وتكەندەي, 2020 جىلى قورعانىس مينيسترلىگىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن كيىم-كەشەك زاتتارىن جەتكىزۋ ءۇشىن 28 كاسىپورىنمەن 9 760 167 210 تەڭگەگە شارت جاسالعان. الايدا سولاردىڭ ىشىندە 6 كومپانيا وسى سەگمەنتتىڭ كيىم-كەشەك نارىعىن مونوپوليالاپ العانى بەلگىلى بولدى. قىسقاسى, كەلىسىمشارتتاردىڭ جالپى سوماسىنىڭ 53 پايىزى نەمەسە 5,1 ملرد تەڭگەسى (9,7 ملرد تەڭگە) تاڭداۋلى التىلىققا تيەسىلى بولىپ شىققان. 21 كاسىپورىن قالعان 47 پايىزعا نەمەسە 4 613 654 970 تەڭگەگە يە. ساراپشى ايتىپ وتكەندەي, مەملەكەتتىك قورعانىس تاپسىرىسى سالاسىنداعى زاڭنامانىڭ قولدانىستاعى نورمالارىندا باسەكەلەستىكتى شەكتەيتىن جانە ادال وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ قاتىسۋىنا كەدەرگى كەلتىرەتىن شەكتەۋلەر مەن كەدەرگىلەر بار.
ء«بىر عانا اسكەري جاۋىنگەرلىك دوڭعالاقتى كولىكتەردى قۇراستىرىپ, دايىنداپ شىعۋدا تاجىريبەمىز بار. ءتىپتى ءورت ءسوندىرۋ ماشينالارى سەگمەنتىندە دە ءبىراز تاجىريبە جيناقتاپ قالدىق. زياتكەرلىك مەنشىك قۇقى دا وزىمىزگە تيەسىلى. ءتىپتى, اۋە كەڭىستىگىن قورعايتىن جۇيەلەرمەن ءوز-ءوزىمىزدى قامتاماسىز ەتۋگە دە مۇمكىندىك بار. بىراق سوعان قاراماستان سالا «جوعارىداعىلاردىڭ ءىلتيپاتىنا» يە بولا الماي وتىر. ءبىزدىڭ سالانىڭ دامۋى مەملەكەت ءۇشىن №1 ستراتەگيالىق باعىت بولۋى كەرەك. وسى ۋاقىتقا دەيىن ۇندەمەي كەلدىك. اسكەري قورعانىس سالاسى ۇلتتىق ەكونوميكامەن ينتەگراتسيالانعانى دۇرىس بولادى. سالاداعى اسكەري فورمادان باستاپ اياقكيىمگە دەيىن ءوز ەلىمىزدە دايىندالعانى ماڭىزدى. بۇل شوب-تىڭ جاڭا تىنىسىن اشادى», دەيدى ايبەك بارىسوۆ.
الماتى