وتكەن جىلى ءوڭىر ديقاندارى ءتاپ-ءتاۋىر ءونىم جينادى. الدىڭعى جىلى قۇرعاقشىلىقتىڭ سالدارىنان گەكتار بەرەكەسى كوڭىل كونشىتپەگەن. جىل سايىن اۋىل شارۋاشىلىعى ەڭبەككەرلەرى ەڭبەگىنىڭ وتەلۋى كۇننىڭ قاباعىنا بايلانىستى بولىپ قالدى. تىعىرىقتان شىعار جول – قۋاڭشىلىققا توتەپ بەرەتىن تۇقىم سەبۋ.
بىلتىر ءدان تامىرلانا باستاعان كەزدە مول ىلعال ءتۇسىپ, ءۇمىت وتىن لاۋلاتقان. ءبىر وكىنىشتىسى, بارلىق اۋداندا بىردەي ەمەس. ىلعالعا بايلانىستى ەگىن دە الا-قۇلا شىقتى. ءدال وسى ۋاقىتتا ىلعالدىڭ دا پايداسىنان زيانى كوپ بولۋى ىقتيمال. تات اۋرۋى باس كوتەرەدى. وتكەن جىلى وڭىردە 11,6 ميلليمەتردەن 68,2 ميلليمەترگە دەيىن جاڭبىر جاۋدى. مامانداردىڭ ەسەپتەۋىنە قاراعاندا, بۇرناعى جىلداعىدان 57,4 ميلليمەتر كوپ. گەكتار بەرەكەسى ورتاشا ەسەپپەن 11,7 تسەنتنەردەن اينالدى. قارا توپىراقتى, ورماندى القاپتارداعى ەگىن ءتۇسىمى جاقسى بولعانىمەن, دالالىق اۋدانداردا ءسال كەمشىن.
كوكتەمگى ەگىس جاقىنداعان سايىن ديقان قاۋىمنىڭ كوڭىلى كۇپتى. قاي تۇقىمدى ەككەن دۇرىس؟ وسىنداي قىسىلتاياڭ كەزدە ا.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىندا جازدىق جۇمساق بيدايدىڭ «تايماس» اتتى جاڭا سورتى شىعارىلعاندىعىن الاقايلاي ايتىپ, جاھانعا جار سالساق, ارتىقتىعى بولماس-اۋ. بۇل – ەڭ الدىمەن وتاندىق عىلىمنىڭ جەتىستىگى.
«جاڭا سۇرىپتىڭ «تايماس» اتالۋىنىڭ وزىندىك ءمانى بار, – دەيدى ورتالىقتاعى زەرتحانا مەڭگەرۋشىسى ەلجاس قايىرجانوۆ, – ۇجىم بولىپ اقىلداسا كەلە, قۋاڭشىلىققا ءتوزىمدى, ساباعى قۇلامايتىن مىقتى, قوڭىر تات اۋرۋىنا بوي بەرە قويمايتىن قۋاتتى تۇقىمدى وسىلاي اتاعاندى ءجون كوردىك. ءبىزدىڭ ۇجىمنىڭ ۇزاق جىلعى ەڭبەگىنىڭ جەمىسى».
ورتالىق عالىمدارىنىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, ءاربىر سۇرىپتىڭ ءومىرى انالىق جانە اتالىقتى بۋدانداستىرۋ ناتيجەسىندە دۇنيەگە كەلگەن نەبارى بىرنەشە داننەن باستالادى ەكەن. ءارى قاراي تيىمدىلىگى دالەلدەنسە, ايرىقشا مىقتىلىعى كوزگە ۇرىپ تۇرسا, سايىن دالانىڭ كوركىن كەلتىرەتىن سالتاناتتى عۇمىرى, يگىلىكتى, ىرىستى جولى باستالماق. گيبريدتەۋ ارقىلى الىنعان ءداندى الدىمەن سەلەكتسيا تالىمباقتارىندا كوبەيتەدى. ۇلان-عايىر ءىستىڭ العاشقى اۋقىمدى كەزەڭى مۇنىمەن دە بىتپەيدى. ونىمدىلىگى جوعارى, مەيلىنشە ساپالى, استىقتى القاپتاردا سوڭعى ۋاقىتتاردا ءجيى كەزدەسەتىن, ءارتۇرلى اۋرۋعا توزىمدىلەرىن ەلەۋىشتەن وتكىزىپ, بارىنشا مۇقيات تاڭداپ الادى. مىنە, وسىلايشا ءبىر-بىرىنە ساباقتاسىپ جاتاتىن, جوپشەڭدى ادامنىڭ ءتوزىمىن تاۋىساتىن ءۇردىس ون جىلعا دەيىن ۇلاسادى. ابدەن كوز جەتىپ, عىلىمي ساراپتامادان وتكەننەن كەيىن كەڭ اۋماققا ەگىلىپ, ستاندارتتاۋ جۇرگىزىلەدى. بۇل جۇمىستى ورتالىق عالىمدارى اۋدانداستىرۋ دەپ اتايدى ەكەن. جاڭا تۇقىم ءتۇسىمىنىڭ مەيلىنشە كوبەيگەنى بالتالاسا بۇزىلمايتىن دالەلمەن بەكىتىلگەن جاعدايدا جاڭا بيداي ءتۇرى سۇرىپتىق سىناقتان وتكىزىلۋگە ۇسىنىلماق.
ەڭ باستىسى, جاڭا سۇرىپ قوڭىر تات اۋرۋىنا ءتوزىمدى ەكەن. سوڭعى جىلدارى وڭىردەگى ديقانداردىڭ العا باسقان قادامىن كەرى كەتىرىپ تۇرعان دا وسى قوڭىر تات. تات اۋرۋلارى, اسىرەسە, بيداي ونىمدىلىگىن تەجەيتىن بيولوگيالىق فاكتور ساناتىندا. عالىم شەرماحان شاپالوۆتىڭ وسى باعىتتاعى تاباندى زەرتتەۋلەرىن وي ەلەگىنەن وتكىزسەڭىز, كوپتەگەن جايعا قانىق بولار ەدىڭىز. ەلىمىزدەگى ەگىستىك القاپتارىنىڭ تۇگەلگە جۋىعىندا بيدايدىڭ تات اۋرۋىنىڭ بەلگىسى بار. اسىرەسە كوكشەتاۋ مەن قورعالجىننىڭ كەڭ كوسىلگەن سايىن دالاسىنداعى استىقتى القاپتاردا ءجيى كەزدەسەدى. سەبەپ, كەي جىلدارى ىلعال شامادان كوپ تۇسەدى. وسى اۋرۋدىڭ سالدارىنان وسىمدىك بويى, ساباعىنىڭ جۋاندىعى ءارى ماساعى قىسقارادى. ماساقتاعى ءداننىڭ سانى مەن سالماعى بۇرىسە جەڭىلدەپ, كىشىرەيە بەرەدى. عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە قاراعاندا, تات اۋرۋى باس كوتەرگەن جىلدارى جازدىق بيدايدىڭ ءونىمى 80 پايىزعا دەيىن كەميدى ەكەن. ماساقتانۋ كەزىندە 30 پايىزعا دەيىن ازايادى. بىزدەگى ەگىنشىلىكتىڭ ەڭسە كوتەرتپەي تۇرعان تۇسى دا وسى تات اۋرۋىنا بايلانىستى بولۋى عاجاپ ەمەس. 80 پايىزعا دەيىن كەمىگەن كەزدە ساپالى استىقتىڭ ۇلەسى دە تىم-تىم ازايىپ كەتپەيدى ەمەس پە؟!
بۇل ماسەلە جالعىز ءبىزدىڭ ەلگە قاتىستى ەمەس. بۇل تاراپتاعى بار كەمشىلىكتى تارازى باسىنا تارتار بولساڭىز, بيدايعا دەگەن قاۋىپ-قاتەردىڭ جالپاق الەمدە قاۋلاپ تۇرعاندىعىن بايقار ەدىڭىز. تۇقىم ماسەلەسى تورتكۇل دۇنيەنى تولعاندىرىپ وتىر دەسەك تە ارتىقتىعى جوق. ءار جىل سايىن الەمدە تات اۋرۋى سالدارىنان بيدايدىڭ ءونىم ساپاسى 10 پايىزدان 20 پايىزعا دەيىن كەميدى ەكەن. ال ءبىزدىڭ ەلدە اۋرۋ ەتەك جايعان القاپتارداعى ءونىم كولەمى 50 پايىزعا دەيىن قىسقارادى. مىنە, سوندىقتان تات اۋرۋىنا توتەپ بەرەتىن تۇقىم كەرەك-اق. بۇل ورايدا ءىرى اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارى بولماسا, قولى قىسقا شاعىن شارۋاشىلىقتارداعى جاعداي تىپتەن مۇشكىل. اينالىپ كەلگەندە اۋرۋعا ءتوزىمدى سۇرىپتاردى شىعارۋ جانە ونى ەگىسكە ەنگىزۋ باستى پروبلەمالاردىڭ بىرىنە اينالعالى قاشان. ورتالىق عالىمدارىنىڭ تۇجىرىمداۋىنشا, فيتوسانيتارلىق جاعدايدىڭ ناشارلاۋى, اۋرۋدىڭ دامۋىنا كليماتتىڭ قولايلى بولۋى ءارى ءتوزىمسىز سۇرىپتاردى مولشەرسىز كوپ ەگۋ تات اۋرۋىنىڭ جايىلىپ كەتۋىنە سەبەپشى بولىپ وتىر. 2021 جىلى سولتۇستىكتە ەگىلگەن پاتەنتى بار استىق سۇرىپتارىن تارازىعا تارتىپ, ەكشەپ قاراساق, وتاندىق سۇرىپتار كوبىرەك كادەگە اسىپ جاتقاندىعىن كورەمىز. ونىڭ ىشىندە ا.باراەۆ اتىنداعى استىق شارۋاشىلىعى عىلىمي-وندىرىستىك ورتالىعىنىڭ 6 سۇرپى بار. ال جاڭادان شىعارىلعان «تايماس» سۇرپى ءىرى ءداندى, شيكى جەلىمتەگى – 32,3-34,5 پايىز, اققۋىزى 15 پايىزدان استام. تاجىريبەدەن وتكىزىلگەن كەزدە سۇرىپتىڭ ءتۇسىمى وتە جوعارى بولعان. ايتالىق, گەكتار بەرەكەسى 38,5 تسەنتنەردەن اينالعان. انشەيىندە 8-10 تسەنتنەردەن ءونىم السا, بوركىن اسپانعا اتىپ قۋاناتىن ءبىزدىڭ ءوڭىر ءۇشىن تاپتىرماس تاماشا تۇقىم ەمەس پە؟
اتالعان سۇرىپتى عالىمدار مەن مەكەمە قىزمەتكەرلەرى ءبىر جەڭنەن قول, ءبىر جاعادان باس شىعارىپ, ازىرلەپ شىققان. اۆتورلار قاتارىندا بيداي سەلەكتسياسى ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ءادىلحان بابكەنوۆ, اعا عىلىمي قىزمەتكەر تاتيانا شەلاەۆا, جۇمساق بيداي سەلەكتسياسى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ەلجاس قايىرجانوۆ, استىق ساپاسىن انىقتاۋ زەرتحاناسىنىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى سۆەتلانا داشكەۆيچ, مارال وتەباەۆ, وسىمدىكتەر يممۋنيتەتى زەرتحاناسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى ساندۋعاش بابكەنوۆالار بار.
اۋىل شارۋاشىلىعى داقىلدارىن سۇرىپتىق سىناۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك كوميسسيا سىناعىنىڭ ناتيجەلەرى تولىمدى. جاڭا سۇرىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسى سەلەكتسيالىق جەتىستىكتەرىنىڭ مەملەكەتتىك تىزىلىمىنە ەنگىزىلگەن. ەندىگىسى ناقتى توپىراقتى, كليماتتى ايماقتارعا ەگۋ.
تاعى ءبىر تاراتىپ ايتا كەتەتىن دۇنيە, «تايماس» تۇقىمى ورتاشا ءپىسىپ جەتىلەتىن سۇرىپتىڭ ساناتىندا. ساباعى قىسقا. ورتاشا ۇزىندىعى 60-70 سانتيمەتر توڭىرەگىندە. عالىمداردىڭ تۇسىندىرۋىنە قاراعاندا, بيداي ساباعى قىسقا بولعاندىقتان, بوي سالىپ ءوسۋ فۋنكتسياسى وزگەرىپ, ساباقتىڭ بويىنداعى بيولوگيالىق ماتەريال استىق تۇسىمدىلىگىنە جۇمسالادى ەكەن.
اتالعان ورتالىقتا مەملەكەتتىك سۇرىپتى سىناۋعا جىل سايىن ۇمتىلىس جاسالادى. قازىر «تاتيانا», ء«ال-فارابي», «قاسقارباەۆ قۇرمەتىنە» دەپ اتالاتىن سۇرىپتار سىناقتان وتكىزىلىپ جاتىر. تۇقىم اتاۋلارى تۋرالى ءبىر اۋىز ءسوز ايتا كەتسەك, ارتىقتىعى بولماس. ماسەلەن, «قاسقارباەۆ قۇرمەتىنە» دەپ اتالاتىن سۇرىپ وسى مەكەمەدە ۇزاق جىل بويى تابان اۋدارماي ەڭبەك ەتكەن جەكسەنباي قاسقارباەۆتىڭ قۇرمەتىنە اتالعان. عالىمنىڭ باسشىلىعىمەن اۋىل شارۋاشىلىعى ءداندى داقىلدارىنىڭ 49 سۇرپى دايىندالىپتى. ونىڭ ىشىندە 13 ءتۇرلى جازدىق جۇمساق بيداي سۇرپى بار.
جوعارىدا ءبىز جان-جاقتى قاسيەتىن تاراتىپ ايتۋعا تىرىسقان «تايماس» جاڭا جازدىق بيداي سۇرپى ەگىننەن يگىلىگىنىڭ ەنشىسىن الىپ وتىرعان ديقان قاۋىم ءۇشىن تاماشا ولجا بولعالى تۇر. ەڭ باستىسى, بەرەكەنى كەتىرىپ تۇرعان تات اۋرۋىنا توتەپ بەرەدى ەكەن, قۋاڭشىلىققا قىڭبايدى, كۇزگى جەلدەن قيسايا قۇلاپ, جەر باۋىرلاپ جاتىپ المايدى. جەر ەمشەگىن ەمگەن ەڭبەكشىلەردىڭ دە تىلەگەنى وسى ەمەس پە؟!
اقمولا وبلىسى,
شورتاندى اۋدانى