ناعىز ەڭبەك ادامى قاي زاماندا دا قادىرلى عوي. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ اقجايىق اۋدانىندا ابىرويىن ادال ەڭبەكتەن تاپقان, اينالاسىنا ۇلگى بولعان اعا ۇرپاق وكىلدەرىن ۇمىتپاي, ۇلىقتاپ وتىراتىن جاقسى ءداستۇر بار.
وزدەرىن بەيرەسمي شارالاردا «جۇبان ەلىنەنبىز» دەپ تانىستىراتىن اقجايىقتىقتار جەرلەس قالامگەر جۇبان مولداعاليەۆ پەن ساعىنعالي سەيىتوۆتى ەرەكشە قۇرمەت تۇتادى. اۋدان ورتالىعىندا جۇبان اتىندا ونەر مەن مادەنيەت ورتالىعى, ال ساعىنعالي اتىنداعى كىتاپحانا جۇمىس ىستەپ تۇر.
وتكەن جىلى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى ەسەن وراقباەۆتىڭ 100 جىلدىعى اۋداندا دالا قىزىقتارىمەن, ات بايگەسىمەن, «ەرلىكتىڭ وشپەس داڭقى» اتتى مەرەكەلىك كونتسەرتپەن اتالىپ ءوتتى. سوعىس جانە ەڭبەك ارداگەرى, مايدانگەر جۋرناليست بيسەن جۇماعاليەۆتىڭ دە عاسىرلىق تويى «الاشقا تانىلعان ارداقتى ۇل» اتتى تانىمدىق كونفەرەنتسيامەن ورنەكتەلدى. ۇزاق جىل قارجى سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن اقجايىق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ەلدەس نۇرجانوۆتىڭ قۇرمەتىنە ءوزى قىزمەت اتقارعان اۋداندىق قازىناشىلىق باسقارماسىنىڭ عيماراتىنا مەموريالدىق تاقتا ورناتىلدى. مۇنىڭ ءبارى قاراپايىم ەڭبەك ادامىنا دەگەن شىنايى قۇرمەت قوي.
ارينە, بۇگىندە كوزى ءتىرى, ارامىزدا جۇرگەن ارداگەرلەر دە اۋداننىڭ ساياسي-مادەني ومىرىنەن سىرت قالعان ەمەس. كۇنى كەشە عانا وتكەن العىس ايتۋ كۇنىندە «شۋاق» ايەلدەر قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ باستاماسىمەن اۋدان ورتالىعىنداعى تىل جانە ەڭبەك ارداگەرلەرىنە قۇرمەت كورسەتىلدى. بۇل وسى وڭىردە داستۇرگە اينالعان, ابدەن قالىپتاسقان, جۇيەگە تۇسكەن جۇمىس.
ء«بىزدى «ەڭبەك ارداگەرى» دەپ ءاردايىم تورگە شىعارادى, قۇرمەتتەن كەندە ەمەسپىز. دەگەنمەن ءبىز كوزىن كورگەن, ءتالىمىن العان اعا ۇرپاقتىڭ ونەگەسى بولەك ەدى-اۋ, شىركىن! سول كىسىلەردىڭ ەڭبەگى ۇمىتىلىپ بارا جاتقانىنا قىنجىلامىن. مىسالى, مەن جەر باسىپ, ءتىرى جۇرگەنىم ءۇشىن مۇحامبەتقالي حايرۋللين دەگەن ادامعا قارىزدارمىن. عاجاپ ادام ەدى, مارقۇم. ال ول كىسىنىڭ اتىندا قازىر اۋىلدا ەڭ بولماسا كوشە دە جوق», دەدى اقجايىق اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى, ەڭبەك ارداگەرى ناسىپقالي قايىرقوموۆ اقساقال.
ناسىپقالي اعانىڭ اڭگىمەسىنە قۇلاق ءتۇرىپ, ءمان-جايدى بىلگەن ەدىك. اقساقال سوناۋ 1952 جىلى قۇم نارىندا سىناق پوليگونى اشىلىپ, وردا مەن جاڭاقالا اۋداندارىنان ەرىكسىز كوشىرىلگەن حح عاسىردىڭ اقتابان شۇبىرىندىسىن ەسكە الدى. سول جىلدارى چاپاەۆ اۋدانى ء«بىرىنشى ماي» ۇجىمشارىنىڭ توراعاسى بولىپ تۇرعان مۇحامبەتقالي حايرۋللين جاڭاقالانىڭ №12 اۋىلىنداعى «العاباس» ۇجىمشارىن وڭتۇستىك قازاقستانعا كوشىرمەي, ءوز بەدەلىن سالىپ ءجۇرىپ, ەلدە الىپ قالىپتى. «تۋعان ناعاشىم جەتىساي اۋدانىنا اۋدارىلعان حالىقتىڭ ىشىندە ەدى. جاڭا جەرگە ۇيرەنىسە الماي, ەل, اسىرەسە بالالار جاپپاي اۋىرعان. ناعاشىم ءۇش بالاسىنان تۇگەل ايىرىلىپ, ەلگە سىباي-سىلتاڭ كەلدى. ال ەلدە قالعان ءبىز جەتىم بالا, جەسىر ايەل بولساق تا امان قالدىق», دەيدى اكەسى مايداندا قازا تاۋىپ, قارشادايىنان قارا جۇمىستا شىڭدالعان قاريا.
اڭگىمەگە وزەك بولىپ وتىرعان مۇحامبەتقالي حايرۋللين دە باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ جاڭاقالا اۋدانىنا قاراستى №11 اۋىلدا 1913 جىلى تۋعان ەكەن. اناسىنان بۇعاناسى قاتپاي ايىرىلعان ول بالا كەزىنەن-اق تۇرمىس قيىندىعىن تارتادى. 4 كلاسس قانا ءبىلىم الادى. 17 جاسىنان چاپاەۆ اۋدانىنىڭ «جاڭاتالاپ» ۇجىمشارىمەن ەڭبەك ەتكەن. 1933-1934 جىلدارى ەگىس بريگاديرى, 1934-1938 جىلدارى چاپاەۆ اۋداندىق بيدايىق, بەلاعاش اۋىلدىق كەڭەستەرىندە توراعا بولعان. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا مايدانعا الىنىپ, وق-ءدارىنىڭ دە ءيىسىن كورىپتى. ەلگە جاراقات الىپ ورالعان سوڭ «يگىلىك», ء«بىرىنشى ماي», «لەنين» ۇجىمشارلارىندا توراعا, «العاباس» كەڭشارىندا ديرەكتوردىڭ ورىنباسارى, وكتيابر اۋىلدىق كەڭەسىندە توراعا قىزمەتتەرىن اتقارعان.
ەلگە سىيلى, ەڭبەككە قابىلەتتى مۇحامبەتقالي ۇنەمى قيىن ىسكە, شارۋاسى شاتقاياقتاپ قالعان ۇجىمشار-كەڭشارلارعا جولدانىپتى. اتپال ازامات ء«بىرىنشى ماي» ۇجىمشارىن 17 جىل باسقارعان. سوعىستان كەيىنگى جۇدەۋ جىلدار عوي. توراعانىڭ كۇشىمەن, حالىقتىڭ ەڭبەگىمەن ۇجىمشار 1950 جىلى-اق ماسكەۋدەگى بۇكىلوداقتىق اۋىل شارۋاشىلىعى جەتىستىكتەرى كورمەسىنىڭ تورىنەن كورىنگەن ەكەن. كورمەگە اپارىلعان ەدىلباي قويدىڭ سالماعى 90-95 كەلى تارتىپتى. 1951 جىلى شارۋاشىلىق سيىر سۋارۋ, ساۋ, قىستا ازىقتاندىرۋ ءىسىن وبلىستا العاش بولىپ مەحانيكالاندىرسا, 1952 جىلدىڭ قورىتىندىسىندا ۇجىمشار «ميلليونەر» اتانعان.
وسى تۇستا مۇحامبەتقالي ءحايرۋلليننىڭ قاراپايىمدىعى مەن كىشىپەيىلدىگىن كورسەتكەن تاڭعاجايىپ وقيعا بولعان. ۇجىمشاردىڭ كوپ جىلعى جەتىستىگى ءۇشىن توراعاعا سۋ جاڭا «پوبەدا» اۆتوكولىگى سىيعا تارتىلادى عوي. سول كەزدە مۇحامبەتقالي حايرۋللين كولىك باعاسىن ەسەپتەتىپ, ءدال سول قارجىعا ۇجىمشار ورتالىعىنان 10 ءۇي سالعىزادى. ول ۇيلەرگە ەڭبەكقور قاۋىمدى كىرگىزەدى. ءوزى سول جەردە 17 جىل باسشى بولا ءجۇرىپ, ەسكىرگەن توقال تامدا تۇرعان ەكەن. اتاعى ماسكەۋگە دەيىن جەتكەن ارداگەر توراعانىڭ بۇل ءىسى بايىرعى تۇرعىندار اراسىندا ءالى كۇنگە اڭىز بوپ ايتىلادى.
ىرىلىگى ىسىنەن, ادامدىعى ادىلدىگىنەن كورىنىپ تۇراتىن ارداقتى ازاماتتى حالىق وتە جاقسى كورگەن. اتىن اتاماي, مۇقاس دەپ قۇرمەتتەگەن. العاباس اۋىلىندا تۇرعان ەڭبەك ارداگەرى ساعىنگەرەي قۇباشەۆتىڭ مىناداي ەستەلىگى بار:
«مۇقاس تاڭعى 5-تە مالشى, بريگادالاردى ارالاپ, ساعات 9-دا ماماندارىن جيناپ, ءىستىڭ كەم-كەتىگىن ايتىپ وتىراتىن. شارۋاشىلىقتى سالت اتپەن ارالايتىن, ونىڭ قاي ۋاقىتتا, قاي جاقتان كەلىپ قالعانىن بىلمەي قالاتىنبىز. قىستىڭ اياز, بوراندى كۇندەرى اتشانامەن جۇرەتىن. سوعىستان كەيىنگى قيىن جىلدارى مۇقاستىڭ باستاماسىمەن قاراعاي, سارىكول, بەساۋىل قىستاقتارىندا سالىنعان مەحانيكالاندىرىلعان سيىر قورالارىنىڭ ءبىرىن شارۋا قوجالىقتارى ءالى پايدالانىپ وتىر. اعامىزدىڭ حالىققا جاساعان جاقسىلىعىن, ەڭبەگىن ايتىپ جەتكىزۋ قيىن. ادامگەرشىلىك قۇندىلىقتار كەرى ىسىرىلعان بۇگىنگىدەي زاماندا مۇقاس سياقتى ءبىرتۋار ازاماتتىڭ نار تۇلعاسىن, ءمارت مىنەزى مەن وزگەگە ۇقسامايتىن بولمىس-ءبىتىمىن اڭسايدى ەكەنسىڭ...».
ارينە, مۇحامبەتقالي ءحايرۋلليننىڭ ەرەن ەڭبەگى ەلەۋسىز قالماعان. ءار جىلدارى وكتيابر رەۆوليۋتسياسى, «قۇرمەت بەلگىسى», ەڭبەك قىزىل تۋ وردەندەرىمەن ناگرادتالىپ, بىرنەشە دۇركىن اۋداندىق, وبلىستىق كەڭەس دەپۋتاتى بولعان. ارداگەر ازامات 1978 جىلى 65 جاسىندا ومىردەن ءوتىپتى.
ء«بىز, مۇحامبەتقالي اعايدىڭ كوزىن كورگەن, ءتالىمىن العاندار, بۇگىندە از قالدىق. ۇلاعاتتى جاننىڭ ەسىمىن ءوزى ەڭبەك ەتكەن اۋىلدىڭ بىرىندەگى كوشەگە بەرۋ جونىندە كوپتەن بەرى ۇسىنىس ايتىپ كەلەمىز. بۇعان اۋدان باسشىلارى, ءتيىستى مەكەمەلەر دە قارسى ەمەس. بىراق قازىرگى ونوماستيكا ەرەجە تالابىنىڭ ءبىرى ول تۇلعانىڭ ەڭبەك جولىن, ونەگەسىن جاڭعىرتىپ, ەلدىڭ ەسىنە تۇسىرەتىن ماقالا جاريالانۋى كەرەك ەكەن. ەل گازەتىنىڭ ءتىلشىسى رەتىندە سىزگە وسى شارۋا امانات», دەپ ەدى اقجايىقتىق قاريالار. تاريحقا ءسال بويلاپ, تاعىلىمدى تۇلعا جايىندا وسى جولداردى قاعازعا تۇسىرگەن سەبەبىمىز دە سول ەدى.
باتىس قازاقستان وبلىسى