“كەۋدەڭدە شىبىن جانىڭ بولسا ەگەر, جوعالتپا جەر بەتىنەن قازاق اتىن!”

ءحVىى عاسىردىڭ سوڭعى شيرەگى مەن ءXVىىى عاسىردىڭ ءبىرىنشى جار­تىسىندا قازاق حالقى تاعدىرىنىڭ قىل ۇستىندە تۇرعان اۋىر كەزەڭىندە اسكەرباسى, قازاق حاندىعىنىڭ بىزگە جەتكەن تۇڭعىش مەملەكەتتىك زاڭدار جيناعى “جەتى جارعىنىڭ” اۆتور­لارىنىڭ ءبىرى, قيىن ۋاقىتتا كورشى مەملەكەتتەرمەن ديپلوما­تيالىق قاتىناس جۇرگىزگەن مەملە-كەت قاي­راتكەرى, تاريحتا “اقتابان شۇبى­رىندى” جىلدار دەپ اتالىپ, ۇل­تى­مىزدىڭ اۋىر دا ازالى كەزەڭىن جىر­لايتىن “ەلىم-اي” جىرىنىڭ اۆ­تورى بولعان, قازاق ۇلتىنىڭ, حان­دىعىنىڭ, قازاق ءتىلىنىڭ قا­لىپ­تاسۋ تاريحى جايلى جازىپ كەت­كەن عۇ­لاما قوجابەرگەن جىراۋ ەكەنى سوڭ­عى كەزدە ايتىلىپ تا, جازىلىپ تا ءجۇر (“قوجابەرگەن جىراۋ”. قۇ­راستىرۋشىلار: س.جۇ-ماباەۆ, ق.بي­عو­جين. الماتى, “جاس ۋلان ي ك” باسپا ءۇيى. 2007 ج. ء“از تاۋكەگە قىز­مەت قىپ, جازدىم “جەتى جار­عىنى” بەكەت تۇرعاراەۆ. “ەگەمەن قازاق­ستان”, 17.10.2009 ج.) بايتاق جاتقان جەرىمىزدى, بىتى­­راي قونعان ەلىمىزدى عاسىرلار بويى قورعاپ كەلگەن ەل باستاعان كو­سەم­دە­رىمىز, ءسوز باستاعان شەشەن­دە­رىمىز, “ەگەۋلى نايزا قولعا العان” باتىر­لا­رىمىز از بولعان جوق. تاۋەلسىز­دىك تۋى جەلبىرەگەننەن بەرى وسى ءبىرتۋار الىپتارىمىزدى حالقىمەن قايتا قاۋىشتىرعان يگىلىكتى شارا­لاردىڭ اتقارىلىپ جاتقانى راس. ءحVىىى عاسىرداعى قازاق ادەبيە­تىنىڭ ەڭ كورنەكتى وكىلى بۇقار جىراۋدىڭ قوجابەرگەن جىراۋدى ۇستاز تۇتقانىن, وسيەت ايت دەپ سۇراساڭ بۇقار دەگەن اعاڭنان ۇلگى الىڭدار, بالالار, قوجابەرگەن باباڭنان, – دەپ جىرىنا قوسقانىن دا ەسكە الۋ كەرەك. 2000 جىلدىڭ 19-20 جەلتوق­سا­نىندا قىزىلجار قالاسىندا وتكەن قر ۇلتتىق عىلىم اكادەميا­سىنىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسى مەن “قوجا­بەرگەن جىراۋدىڭ قازاق تاريحىن­داعى ورنى مەن ءرولى” دەگەن تاقى­رىپقا ارنالعان عىلىمي-تەوريالىق كونفەرەن­تسياسى جىراۋدى جۇرتشى­لىققا تانىتۋداعى العاشقى قادام بولعان. وسى كونفەرەنتسيادا اكا­دەميك ماناش قوزىباەۆ قوجا­بەرگەن جىراۋدىڭ ءومىرى مەن شىعار­ماشىلىعى تۋرالى “داۋىلپاز بابا – قوجابەرگەن” اتتى بايانداما جاساعان. بۇل بايانداما قوجابەرگەن جىراۋدىڭ قازاق تاريحىنداعى الاتىن ورنىن انىقتاعان تۇڭعىش عىلىمي ەڭبەك بولاتىن. وكىنىشكە وراي, اكادەميكتىڭ بۇل ەڭبەگى كە­زىندە جۇرتشىلىققا تاراماي قالدى. سوندىقتان عىلىمي اينالىمعا تۇسپەي كەلەدى. وسىنى ەسكەرىپ قو­جابەرگەن جايلى ويىمىزدى اتاقتى تاريحشى ماناش قوزىباەۆتىڭ سوزىمەن جالعاستىرايىق, دەرەك قى­لايىق. “ەندەشە قوجابەرگەن جى­راۋ – باتىر, قولباسشى, ەل تاع­دىرىن ويلاعان رەفورماتور, ستراتەگ, – مەملەكەت قايراتكەرى. قوجابەرگەن بابامىز وسىمەن قاتار اتاقتى اق­ىن, جىراۋ ەدى. ول تەك قانا ءبىر “ەلىم-ايدا” عانا ءبىر عاسىردىڭ سىرىن, مۇڭىن اشتى. ول – تەك جىراۋ عانا ەمەس, زاماننىڭ ۇلى شەجىرەشىسى”, – دەپ باعالاسا قوجا­بەرگەن بابانى, ونىڭ “ەلىم-اي” داستانى تۋرالى: “ەلىم-اي” – ۇل­تى­مىزدا “يليادا” مەن “وديسسەيا” سىندى ەپيكالىق ومىرشەڭ تر­ا­­گەديا”, – دەدى. وسى ەڭبەگىندە ماناش قوزىباەۆ قوجابەرگەن جىراۋدىڭ قازاق تاريحىنداعى الاتىن ورنى تۋرالى بىلاي دەپ جازدى: “قوجابەرگەن ەسىمى ءاز-تاۋكە حان, ابىلاي حان, ءابىلحايىر حان, بۇقار جىراۋ, تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي سياقتى ۇلتىمىزدىڭ ۇلىلارىنىڭ قاتارىندا وتان تاريحىندا حاتتالادى”. اتاقتى تاريحشىمىزدىڭ بۇل ەڭبەكتى جازعانىنا ون جىلداي بو­لىپ قالعان ەكەن. الايدا, سودان بەرى ۇكىمەت نازارىنان تىس قالىپ, بابا­مىزدىڭ ەسىمىن رەسپۋبليكالىق ءدا­رە­جەدە ۇلىقتاۋ ءىسى قولعا الىن­باي كەلەدى. راس, جەرلەستەرى قول قۋسىرىپ وتىرعان جوق, وبلىستىق دەڭگەيدە ەسىمىن ەل ەسىندە قالدىرۋ شارالارى ءجۇرىپ جاتىر دەۋگە بولادى. قابىرى باسىنا كەسەنە تۇرعىزىلدى, مەك­تەپكە, كىندىك قانى تامعان جەردەگى اۋدان ورتالىعىنىڭ كوشەسىنە ەسىمى بەرىلدى. جىراۋدىڭ تاڭدامالى شىعارمالارىنىڭ جيناعى شىعا­رىلدى. قازاقستان رەسپۋبليكا­سىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن زاڭگەرى, – قۇرمەتتى سۋدياسى, ۇلتجاندى ازامات بەكەت تۇرعاراەۆتىڭ باستاماشى­لى­عىمەن “جەتى جارعى جانە قو­جا­بەرگەن جىراۋ” قوعامدىق قايىرىم­دىلىق قورى قۇرىلدى. قور الداعى ۋاقىتتا وبلىس ورتا­لىعىندا جى­راۋدىڭ ەسكەرتكىشىن ورناتۋ, شىعارمالارىن باسپادان شىعارۋ ءىسىن قاراستىرۋدا. جىراۋدىڭ قازاق تاريحىنداعى ورنىن ءوزىنىڭ ء“ۇش بي” اتتى ولەڭىنەن بايقاۋعا بولادى. ءۇش جۇزدە بولسا دا ولار باستى كىسى, قازىبەك, تولە, ايتەكە مەنەن كىشى. سولارعا جول كورسەتكەن ۇستاز ەدىم, ساردار دەپ قۇرمەتتەيتىن ۇلكەن-كىشى. جەڭىس جوق سوعىستاردا شاباندارعا, جاعداي جوق تاعات قىلىپ امالدارعا. جەڭىسكە جەتۋ ءۇشىن قايرات قىلىپ, ات قويدىم, عاسكەر باستاپ قامالدارعا. ءمالىم عوي, ەلگە عاسكەر باسقارعانىم, بولدىم دەپ ورداباسى ماستانبادىم. مىلتىعى كوپ بولسا دا كاپىر جاۋدىڭ, قالماقتىڭ عاسكەرىنەن جاسقانبادىم. باسقارىپ ءۇش ءجۇز قولىن جيىرما بەس جىل ورنىمدى بوگەنبايعا بەردىم بيىل. ەش ساردار جارلىعىمدى ءمۇلت قىلعان جوق كەزىندە ۇزاق سوعىس كۇندەر قيىن. جىراۋدىڭ وسى ءتورت شۋماق ولە­­­­ڭىنەن ونىڭ ءوزى تۋرالى كوپ ءمالى­مەت الۋعا بولادى. جىراۋدىڭ ءۇش بيدەن جاسى ۇلكەن, ولارعا ۇستاز بول­ع­انىن, 25 جىل ورداباسى بو­لىپ, ءوزىنىڭ ورنىنا شاكىرتى بوگەن­بايدى ساي­لاتقانىن بايقاۋعا بولادى. جىراۋدىڭ بۇل ولەڭ شۋماق­تارىن بۇقار جىراۋ ءوزىنىڭ “عادىل ەر” اتتى تولعاۋىندا انىقتاي, تولىقتىرا تۇسەدى. ءۇزىندى كەلتىرەيىك: كوشەبە كەرەي اعاسى, تولىباي سىنشى بالاسى, قول باستاعان قوجەكەڭ ءۇش ءجۇزدىڭ بولدى-اۋ داناسى. قوجابەرگەن عادىل ەر, قادىرىن بىلگەن قالىڭ ەل. بوگەنبايداي باتىرعا بيلىگىن بەرگەن ارداگەر. قوجەكەمە بوگەنباي شاكىرت بولعان جان ەدى. سايلاتقان ونى ۇستازىم قارادان شىققان حان ەدى. * * * بوگەنبايدىڭ شاكىرتى قاراكەرەي قابانباي. قوجەكەڭنەن باتا الدى, قاتارىنان قالا الماي, – دەپ جىرلاعان ەكەن بۇقار جىراۋ. قوس جىراۋدىڭ جوعارىداعى ولەڭ شۋماقتارى تومەندەگىدەي ويعا جەتەلەيدى. قازاقتىڭ اتاقتى ءۇش ءبيى: تولە بي, قازىبەك بي, ايتەكە بي, قازاق باتىرلارى: بوگەنباي مەن قابانباي رۋحتارىنا باعىشتاپ ەسكەرتكىش ورناتىپ جاتقاندا ولار­دىڭ ۇستازى قوجابەرگەن جىراۋدى ۇمىت قالدىرۋىمىز ءجون بولماس. الدىمىزدا تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ جيىرما جىلدىعى كەلەدى. سۇرانىپ تۇرعان ۋاقىت. ەلىمىزدىڭ ورتالىعى استانانىڭ كورنەكتى جەرىندە جىرىما قۇلاعىڭ سال, ازاماتىم, ۇناسا مەنىڭ ايتقان ناسيحاتىم. كەۋدەڭدە شىبىن جانىڭ بولسا ەگەر, جوعالتپا جەر بەتىنەن قازاق اتىن, – دەپ تۇرعان قوجابەرگەن جىراۋ­­دىڭ ەسكەرتكىشى سالىنسا, تاريحي ادىلدىك بولار ەدى, قازاق ۇلتىنىڭ رۋحى بيىكتەي تۇسەر ەدى. ەگەر مەم­لەكەت تاراپىنان ءمۇم­كىندىك بول­ما­سا, سولتۇستىك قا­زاقستان وبلىسىنىڭ جۇرتشىلىعى وسى ءىستى قولعا الۋعا دايىن ەكەن­دىگىن ايتۋىمىز كەرەك. پەتروپاۆل قالاسىنىڭ تۇرعىندارى اتىنان: جۇماباەۆ, ق.مۇقانوۆ, ت.سۇگىرباەۆ, و.قالي, ز.ولجاباەۆ.