مەملەكەتتىك تۇرعىداعى ىرگەلى زەرتتەۋلەردىڭ ءبىرشاما بولىگى الماتىداعى ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى مەن عىلىمي ورتالىقتارىندا جۇرگىزىلەتىنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسىمەن ۋنيۆەرسيتەتكە بىلتىر زەرتتەۋ ۋنيۆەرسيتەتى مارتەبەسى بەرىلدى. مۇنىڭ ءبارى جەتەكشى جوعارى وقۋ ورنىنا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنى ءسوزسىز. بۇل رەتتە ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى دارىلىك وسىمدىكتەردى عىلىمي زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ اتقارىپ وتىرعان جۇمىسى اۋقىمدى. ءبىز اتالعان ورتالىقتىڭ ديرەكتورى جانار جەڭىسقىزىمەن اڭگىمەلەسكەن ەدىك.
ەلىمىزدە وسەتىن وسىنداي ميكروبقا, قابىنۋعا, تۇماۋ ۆيرۋسىنا قارسى, وكپەنى قۋاتتايتىن, يممۋنيتەتتى نىعايتاتىن دارىلىك جانە ازىقتىق وسىمدىكتەردەن كوروناۆيرۋستىڭ الدىن الۋ جانە ەمدەۋگە قولدانىلاتىن تابيعي بەلسەندى قوسپا جاساۋ تۋرالى عىلىمي جوبا دايىندادىق
– جانار جەڭىسقىزى, قازىر ورتالىقتا ەن دالامىزدىڭ ەرەن بايلىعى بولعان قانداي دارىلىك شوپتەر زەرتتەلىپ جاتىر؟
– ءبىزدىڭ باعىت – ەلىمىزدە وسەتىن دارىلىك جانە ازىقتىق وسىمدىكتەردى زەرتتەۋ. ورتالىق عالىمدارى بۇل جۇمىستارمەن 20 جىلدان بەرى اينالىسىپ كەلەدى. زەرتتەۋلەر ناتيجەسىندە تۇماۋ مەن باۋىر اۋرۋلارىنان ساقتايتىن جانە يممۋنيتەتتى كوتەرەتىن بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار جانە قانداعى قانت دەڭگەيىن تومەندەتەتىن, قان قىسىمىن رەتتەيتىن, اسقازان-ىشەك جۇيەسىنىڭ جۇمىسىن جاقسارتاتىن, يممۋنيتەتتى نىعايتاتىن فيتو-شايلار ازىرلەندى. قازىرگى ۋاقىتتا وسى ونىمدەر ورتالىقتىڭ شاعىن وندىرىسىندە ءوندىرىلىپ جاتىر.
قازىر ورتالىقتا جۋساندى زەرتتەپ جاتىرمىز. وسى زەرتتەۋلەر بويىنشا حالىقارالىق عىلىمي ماقالالار دا جاريالادىق. ەلىمىزدە جۋساننىڭ 81-دەن استام ءتۇرى وسەدى. ونىڭ 19 ءتۇرى – ەندەميك. ءبىر وسىمدىكتىڭ ءوزىن تولىق زەرتتەۋ ءۇشىن كەم دەگەندە 2-3 جىل ۋاقىت قاجەت. قازىرگى تاڭدا ورتالىقتىڭ عىلىمي قىزمەتكەرلەرى زەرتتەپ جاتقان وسىمدىكتەر – الماتى وبلىسى مەن شىعىس قازاقستاننىڭ توڭىرەگىندەگى جۋسان تۇرلەرى.
ءبىز زەرتتەيتىن وسىمدىكتەردىڭ ىشىندە جەمىستەر دە بار. الماتى المانىڭ وتانى بولعاندىقتان, بەس-التى ءتۇرىن, مىسالى, «گولدەن دەليشەس», «قىزىل كرەپسون», «اپورت», «امەريكانكا», ودان بولەك وزبەك الماسىنىڭ ءبىر ءتۇرىن زەرتتەدىك. تالعار مەن قاسكەلەڭ ايماعىنداعى الما باقتارىنىڭ ارقايسىسىنان الىپ, ءبىر-بىرىمەن سالىستىردىق. ولاردىڭ قۇرامىنداعى بيولوگيالىق بەلسەندى قوسىلىستاردى زەرتتەپ, قاتەرلى ىسىككە قارسى بەلسەندىلىگى بار ەكەنىن انىقتادىق. زەرتتەۋلەر ءارى قاراي جالعاسىن تابۋى كەرەك.
– شيپالى وسىمدىكتەردىڭ ەمدىك قاسيەتىن ساقتاۋ ءۇشىن ونى جيناۋدىڭ مەزگىلى, ماۋسىمى, شارتتارى بار ەمەس پە؟ دارىلىك وسىمدىكتەردى قاي وڭىرلەردەن, قالاي جيناپ الاسىزدار؟
– دارىلىك وسىمدىكتەردى جيناۋ ونىڭ بولىكتەرىندەگى بىزگە قاجەت بيولوگيالىق بەلسەندى قوسىلىستاردىڭ مولشەرى ەڭ جوعارى كەزەڭدە جينالادى. مىسالى, كەيبىر وسىمدىكتەر ەرتە كوكتەمدە, ال كەيبىرى جاز ايلارىندا, ەندى ءبىر ەمدىك وسىمدىكتەردىڭ تامىرى مەن جەمىستەرى كۇز ايلارىندا جينالادى. دارىلىك وسىمدىكتەر بويىنشا ەكسپەديتسيا جاسالاتىن وڭىرلەر – تۇركىستان وبلىسى, الماتى وبلىسى, شىعىس قازاقستان وبلىسى.
– وسىمدىكتەر زەرتحاناعا تۇسكەن سوڭ زەرتتەۋ ۇدەرىسى قالاي جالعاسادى؟
– ءبىز ەڭ الدىمەن دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ جالپى سىعىندىسىن الىپ, كەيىن ءارتۇرلى ەرىتكىشتەرمەن ءبولۋ ارقىلى پوليارلى, پوليارسىز قوسىلىستارىن تولىق زەرتتەپ جانە بيولوگيالىق بەلسەندىلىكتەرىن انىقتايمىز. ءارتۇرلى دارىلىك وسىمدىكتەردىڭ بولىكتەرى (جاپىراعى, ساباعى, گۇلدەرى, تامىرى مەن جەمىستەرى) كوسمەتيكالىق ونىمدەر, تاماق جانە فارماتسەۆتيكا ءوندىرىسى, بيولوگيالىق بەلسەندى قوسپالار دايىنداۋدا كەڭىنەن پايدالانىلادى. زەرتتەۋ بارىسىندا ءبىزدىڭ ورتالىقتىڭ ماماندارى وسىنداي ءارتۇرلى باعىتتى تولىعىمەن قاراستىرادى.
ۋنيۆەرسيتەتتە وسىمدىكتەردى زەرتتەۋگە باكالاۆر, ماگيستر جانە دوكتورانتتار اتسالىسادى. ورتالىقتا جۋساندى فۋندامەنتالدى زەرتتەۋ بويىنشا قامتيتىن عىلىمي جوبالار بار. ودان بولەك, تەرى اۋرۋلارىنا ەم بولاتىن دارىلىك وسىمدىكتەر باعىتىندا زەرتتەۋ جاساپ جاتىرمىز. وسى جوبا اياسىندا اۋستراليانىڭ گريففيس ۋنيۆەرسيتەتىمەن بىرگە جۇمىس ىستەيمىز. ويتكەنى وزىمىزدە وسىمدىكتىڭ تەرى اۋرۋلارىنا بايلانىستى بەلسەندىلىگىن انىقتاۋ مۇمكىندىگى جوق, شەتەلدە عانا انىقتالادى.
– ءسىزدىڭ جەتەكشىلىگىڭىزبەن ەلىمىزدە وسەتىن دارىلىك وسىمدىكتەردەن العاش رەت تابيعي تۇنبا ازىرلەنگەنىن ەستىدىك. بۇل جوبا قالاي جۇزەگە استى؟
– بۇرىن زەرتتەۋ ءۇشىن وسىمدىكتەردى جيناپ, كەپتىرىپ, ۇساقتاپ, 10-20 كيلودان شەتەلگە الىپ كەتەتىنبىز. ويتكەنى وسىمدىك ەكستراكتىن الۋعا مۇمكىندىك بولمادى. ال قازىر گرانتتار مەن ۋنيۆەرسيتەت قولداۋىنىڭ ناتيجەسىندە روتورلى بۋلاندىرعىش جانە شوپتەردەن ەكستراكت الاتىن ارناۋلى ىدىستار بار. سونىمەن بىرگە زەرتحانامىزدا ءارتۇرلى حروموتوگرافيالىق ادىستەر ارقىلى وسىمدىكتەگى بيولوگيالىق بەلسەندى قوسىلىستاردى وقشاۋلايمىز.
ورتالىقتا وسىمدىكتەردى وڭدەپ, ونىڭ قۇرامىن انىقتاۋ جۇمىستارى ۇنەمى جالعاسادى. مىسالى, جوعارى ەففەكتيۆتى سۇيىقتىق حروموتوگرافياسى (HPLC) ارقىلى بيولوگيالىق بەلسەندى قوسىلىستاردى ساراپتاۋ جانە پرەپاراتيۆتى بولۋگە بولادى. بىزدەگى وسىنداي ەكى قۇرىلعىنىڭ ءبىرى وڭتۇستىك كورەيادا, ءبىرى جاپونيادا جاسالعان.
ءبىز ازىرلەگەن تابيعي تۇنبا بويىنشا جوبا دايىندالىپ, عىلىم جانە جوعارى ءبىلىم مينيسترلىگىنىڭ 2021-2023 جىلدارعا ارنالعان گرانتتىق قارجىلاندىرۋ كونكۋرسىنا ۇسىنىلىپ, جوبا قابىلداندى. جوبا اياسىندا ازىرلەنگەن تۇنبا زەرتتەلىپ جاتىر.
– كوروناۆيرۋسقا قارسى تۇنبا قالاي ازىرلەندى؟
– 2003 جىلدان باستاپ SARS-CoV دەگەن ۆيرۋس قىتايدا گونكونگتە تاراعانى بەلگىلى. سودان بەرى الەمدىك عالىمدار ەمدىك وسىمدىكتەردىڭ كوروناۆيرۋسقا قارسى قاسيەتتەرىن زەرتتەي باستادى. ناتيجەسىندە, كوپتەگەن دارىلىك وسىمدىكتىڭ ۆيرۋسقا قارسى قاسيەتى بار ەكەنى, اسەر ەتۋ مەحانيزمدەرى ءارتۇرلى بولاتىنى انىقتالعان. ەلىمىزدە وسەتىن وسىنداي ميكروبقا, قابىنۋعا, تۇماۋ ۆيرۋسىنا قارسى, وكپەنى قۋاتتايتىن, يممۋنيتەتتى نىعايتاتىن دارىلىك جانە ازىقتىق وسىمدىكتەردەن كوروناۆيرۋستىڭ الدىن الۋ جانە ەمدەۋگە قولدانىلاتىن تابيعي بەلسەندى قوسپا جاساۋ تۋرالى عىلىمي جوبا دايىندادىق. سول جوبامىز 2020 جىلى عىلىم قورى جاريالاعان «ستوپ كوروناۆيرۋس» بايقاۋىندا فينالعا شىقتى.
– وسى تۇنبانىڭ قۇرامى مەن قاسيەتىنە توقتالساڭىز...
ء«بىرىنشى دايىنداعان رەتسەپتە تەك ازىقتىق وسىمدىكتەردى قولداندىق. سوندىقتان ۋلىلىعىنا دا الاڭدامايمىن. بارلىعىنىڭ دالەلدەنگەن عىلىمي نەگىزى بار, دوزاسى ستاندارتتى. بالالار قابىلداسا دا بولادى. كەيىن جوتەل مەن دەمىكپەگە دەپ ارنايى سۇرانىس ارتا باستاعان سوڭ, ەكىنشى رەتسەپتى دايىندادىق. مۇندا دارىلىك وسىمدىكتەر دە قولدانىلدى. وكپەنى قۋاتتايتىن, قاقىرىق تۇسىرەتىن, قاندى سۇيىلتاتىن, قانداعى مايلاردى ازايتاتىن, قان اينالىمىن جاقسارتاتىن, كۇش-قۋات بەرىپ, ۇيقىنى تەڭشەيتىن قاسيەتى بار وسىمدىكتەردى قوستىق. وسى قوسپانىڭ ۋلىلىعى Nazarbayev University عالىمدارىمەن بىرگە زەرتتەلىپ, ناتيجەسىندە, تۇنبانىڭ ستاندارتتى دوزادا ۋلىلىق كورسەتپەيتىندىگى دالەلدەندى. سونىمەن قاتار Nazarbayev University-دە جۇرگىزىلگەن سىناق ناتيجەسى بۇل دارىلىك تۇنبا باۋىر جاسۋشالارىنىڭ جاڭارۋىنا اسەر ەتەتىنىن كورسەتتى. تۇنبانىڭ قوسىمشا وڭ قاسيەتىنە توقتالساق, كوكتەم-جاز مەزگىلدەرىندە بولاتىن ماۋسىمدىق اللەرگياسى بار ادامدارعا كومەكتەسىپ, اۋرۋ بەلگىلەرىن ايقىن تۇردە جەڭىلدەتەدى.
دارىلىك قوسپانىڭ قۇرامىندا جالبىز, قىزىلميا وسىمدىكتەرى, قالامپىر جانە تۇيمەداق شوپتەرى مەن پايدالى وسىمدىكتەر بار. بۇل ءدارىنى اۋرۋ دەڭگەيىنە قاراي قولدانادى. جاستار نەمەسە يممۋنيتەتى جوعارى جاندارعا قىسقا ۋاقىتتا (3-5 كۇن) جاقسى كومەكتەسەدى, ال جاسى ۇلكەن نەمەسە سوزىلمالى اۋرۋى بار ادام ءبىرشاما ۋاقىت (5-10 كۇن) قابىلداۋى قاجەت.
– قاي كەزدە دە دۇنيەگە عىلىمي جاڭالىق اكەلۋ وڭاي بولماعان. الايدا ەسكىنى ىعىستىرىپ, جاڭاسىن قولدانىسقا ەنگىزۋ ودان دا قيىن. جوبانى كوممەرتسيالاندىرۋ باعىتىندا قانداي جۇمىستار اتقارىلىپ جاتىر؟
– جۋىردا ۋنيۆەرسيتەت جانىنداعى ورتالىق بازادا وسىمدىك شيكىزاتى نەگىزىندە يننوۆاتسيالىق ءونىم ازىرلەيتىن شاعىن ءوندىرىس اشىلدى. سونىمەن قاتار وسى تابيعي قوسپانىڭ كوۆيدكە بەلسەندىلىگىن تەرەڭ زەرتتەۋ ماقساتىندا ميسسيسيپي ۋنيۆەرسيتەتىنە ارنايى باردىم. ناتيجەسىندە, قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى بازاسىندا دايىندالعان بيولوگيالىق ءونىمىمىز اقش ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زاماناۋي زەرتحانالارىندا جان-جاقتى تالدانىپ, وزگە سىرقاتتارعا دا ەمدىك اسەرى بارى انىقتالادى. سونىمەن بىرگە ءبىز دايىنداعان تابيعي تۇنبالاردى نارىققا شىعارۋ ءۇشىن بيىل QazInnovations جانە عىلىم قورى جاريالايتىن كوممەرتسيالاندىرۋ كونكۋرسىنا قاتىسۋدى جوسپارلاپ وتىرمىز.
اڭگىمەلەسكەن
ايناش ەسالي,
«Egemen Qazaqstan»
الماتى