«جەڭىلگەن ۇلت ءاردايىم جەڭگەن حالىقتىڭ مىنەز-قۇلقىن, ءومىر سالتىن الادى, ءتۇر-سيپاتىنا ۇقساعىسى كەلەدى, سولارعا ەرەدى». بۇل – ورتاعاسىرلىق بەلگىلى تاريحشى, فيلوسوف, شىعىس ويشىلى يبن حالدۋننىڭ ايتىپ كەتكەن ايگىلى پىكىرى.
قوعامتانۋ ءىلىمىن زەرتتەگەن عالىمنىڭ اتاق-داڭقى يبن سينا, ءال-فارابي, باسقا دا يسلام وقىمىستىلارىنىڭ دارەجەسىنەن ءبىر مىسقال دا كەم ەمەس. دەگەنمەن بۇگىنگى تاڭدا يبن حالدۋننىڭ ءومىر جولىن, ەڭبەكتەرىن كوپشىلىك ءالى تولىق تانىپ-بىلمەيدى. عالىمنىڭ ارتىندا قالدىرعان مول عىلىمي مۇراسى وسى كۇنگە دەيىن شىعىسپەن بىرگە ەۋروپا ويشىلدارىنىڭ اراسىندا زەرتتەلىپ, زەردەلەنىپ كەلەدى.
يبن حالدۋننىڭ شىن اتى – ابۋ زەيد ابدۋراحمان يبن مۋحامماد ءال حادرامي. تاريحشى 1332 جىلى تۋنيس ەلىندە دۇنيەگە كەلگەن. اكەسى كەزىندە مەملەكەتتىڭ ساياسي قىزمەتىندە ەڭبەك ەتكەن. كەيىن مانسابىن تاستاپ, اعارتۋشىلىقپەن اينالىسقان. يبن حالدۋن الدىمەن اكەسىنىڭ قولىندا ءبىلىم الادى, سودان سوڭ تۋنيستەگى زايتۋنيا ءبىلىم ورداسىندا وقيدى. فيلوسوفتىڭ ءومىر سۇرگەن ۋاقىتى يسلام الەمىندە وتە اۋىر كەزەڭدەرگە تۇسپا-تۇس كەلدى. اراب دالاسىنداعى ءبىراز قالا شىعىستان كەلگەن بيلەۋشى ءامىر تەمىر اسكەرىنىڭ ويرانداۋىمەن كۇلگە ورانىپ جاتسا, ەۋروپالىقتار دا قاراپ جاتپاي, سولتۇستىك افريكاعا العاشقى ەكونوميكالىق ەسكپانسياسىن جۇرگىزە باستايدى. جۇزدەگەن جىل بويى مۇسىلماندار بيلىك قۇرعان اندالۋسيا – يسپانيا جەرى قايتادان حريستيانداردىڭ قولىنا وتەدى. بۇدان بولەك مۇسىلمان مەملەكەتتەرىنىڭ اراسىنداعى بيلىك ءۇشىن ءوزارا تالاس-تارتىس تا ەلدىڭ ساياسي ومىرىندەگى جاعدايدى ودان سايىن ۋشىقتىرا ءتۇستى. سونىمەن بىرگە بۇكىل اتىراپتى جايلاعان وبا اۋرۋى قانشاما جىل بويى دىنگە, ناسىلگە قاراماستان, ەۋروپا مەن مۇسىلمان حالىقتارىن قىناداي قىرىپ جاتتى.
يسلام وركەنيەتىنىڭ وسىلايشا كۇنى باتىپ بارا جاتقانىن كورۋ عالىمنىڭ جۇرەگىنە وڭاي تيمەدى. نەلىكتەن وركەنيەتتەر بيىكتەپ, تومەندەيدى؟ نە سەبەپتى سول مادەنيەتتى قالىپتاستىرعان حالىقتى باسقالار كەلىپ الماستىرادى دەگەن ساۋالدىڭ توڭىرەگىندە وي قوزعاتىپ, ءوزىنىڭ ايگىلى ء«ال-مۋقادديما» ەڭبەگىن جازىپ شىعادى. تاريحشىنىڭ پايىمىنشا, مەملەكەتتەر دە ادام سەكىلدى ءومىر سۇرەدى: ءتاي-ءتاي باسىپ العاشقى قادامىن جاسايدى, سوسىن ءوسىپ-وركەندەيدى, ناعىز بولىپ-تولىسقان كەمەرىنە جەتەدى. كەيىن قارتايىپ, شاۋ تارتادى. وسى ۇدەرىس باستان-اياق جۇرگەنشە بىرنەشە ۇرپاق الماسادى. بيىك مادەنيەت پەن وركەنيەت تۋدىرعان مامىراجاي زامان, قيساپسىز بايلىق پەن راقات ءومىر – مەملەكەت عۇمىرىنىڭ اياقتالا باستاعانىنىڭ بەلگىسى, ياكي قۇلدىراۋدىڭ باسى. ماسەلەن, كەز كەلگەن يمپەريانى قۇراتىن اش-جالاڭاش, دالادا ءومىر سۇرگەن ءتۇزدىڭ قاراپايىم ادامدارى. اشقۇرساق ولاردىڭ بويىندا قايناعان كۇش, كوزدەرىندە لاۋلاعان وت بولادى. وزدەرىنىڭ ارمانداعان مەملەكەتىنىڭ ساياسي جۇيەسىنە قول جەتكىزۋ ءۇشىن جانە كەلەر ۇرپاعىنىڭ قامىنا بولا بارلىق نارسەگە قۇربان بولۋعا دايىن تۇرادى. ءتىپتى ءومىرىن قيۋدان دا قورىقپايدى. الايدا ۋاقىت وتە كەلە بەلگىلى ءبىر دارەجەدە بايلىق پەن باقىتقا كەنەلگەن سول حالىقتىڭ ۇرپاعى جالقاۋلانىپ, اتا-بابالارى سەكىلدى جارقىن كەلەشەك ءۇشىن باستارىن بايگەگە تىگۋدەن جاسقاناتىن بولادى. ەسەسىنە اقشا مەن بوس ۋاقىت مۇنداي قوعامدى رۋحاني جاعىنان ازدىرىپ-توزدىرا باستايدى. ابدەن تويىنىپ, سەمىرگەندىكتىڭ سالدارىنان ءتىپتى سوعىسۋعا دا, وزدەرىن قورعاۋعا دا شامالارى كەلمەي قالادى. مىنە, وسىنداي ساتتە ولاردان كۇشتىرەك, الدىرەك, راقات ومىرگە جان-تانىمەن ۇمتىلعان باسقا ۇرپاق نەمەسە ۇلت ساياسي جۇيەنى كۇيرەتەدى. وسىلايشا, يمپەريانىڭ عۇمىرى ءتامامدالىپ, ورتەڭگە شىققان جاس وسكىندەي جاڭا مەملەكەت ءوسىپ شىعادى.
سونىمەن بىرگە يبن حالدۋن بيلەۋشىلەر, امىرلەر تۋرالى دا كوپ نارسە ايتادى. ونىڭ ويىنشا بيلىككە ماستانعان, اتاق-داڭقا كومىلگەن, قازىناعا مالىنعان بيلەۋشى مەملەكەتتى قۇردىمعا سۇيرەيدى. ءبىر عاجابى, يبن حالدۋن ءوزىنىڭ ەڭبەگىن سىرتتاي باقىلاۋشى رەتىندە جازباعان. ول ءوزىنىڭ عىلىمي تۇجىرىمدالامارىن ناقتى ءوزىنىڭ ومىرىندەگى تاجىريبەدەن وتكىزىپ بارىپ بەكىتكەن. تاريحشىنىڭ ءومىر جولىنا ۇڭىلسەك, ماروككو سۇلتاناتىندا جوعارى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارعان, اندالۋسيا امىرلىكتەرىندە ەلشى بولىپ جۇمىس ىستەگەن, ودان كاير قالاسىندا مىسىر پاتشاسى سەيفۋددين بارقۇقتىڭ امىرىمەن قازى بولعان. تاريحي دەرەكتەر بويىنشا 1400 جىلى يبن حالدۋن جەر قايىسقان قولىمەن جارتى الەمدى جاۋلاپ العان ءامىر تەمىرمەن داماسكىدە جولىعىپ, ءامىرشى ودان سولتۇستىك افريكا ايماعى جايىندا جان-جاقتى بايانداپ بەرۋىن تالاپ ەتىپتى.
شىمكەنت