كەز كەلگەن ەكولوگيالىق ماسەلە دەر كەزىندە شەشىمىن تاپپاسا, ەرتەڭ-اق حالىقتى الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق تۇرعىدان تىعىرىققا تىرەيتىنى داۋسىز. وعان جەر-جاھاندا دا, ءوز ەلىمىزدە دە مىسالدار جەتەرلىك. ماسەلەن, قالدىق سۋ پروبلەماسى وڭتۇستىك ءوڭىر تۇرعىندارىن ۇدايى تولعاندىرادى. ونى جامبىلدىق الەۋمەت تە تالاي رەت كوتەرگەن بولاتىن. اتالعان ماسەلەنى عىلىمي تۇرعىدان شەشۋگە قادام جاسالعانىن ەستىپ قۋاندىق. جامبىلدىق عالىمنىڭ جاھاندىق جوباسىنان ءبىرشاما ەل ءۇمىت كۇتىپ وتىر.
جامبىلدىقتار ءوندىرىس ورىندارىنان شىعاتىن زياندى زاتتاردىڭ زاردابىن شەگىپ وتىرعانى بەلگىلى. ءبىر جاعىنان حيميا ونەركاسىبى وركەندەگەن ءوڭىر بولعان سوڭ, مۇنداي ماسەلەنىڭ بولۋى زاڭدىلىق تا سەكىلدى. ال وبلىستاعى قالدىق سۋدى بيولوگيالىق تازارتۋدان وتكىزۋ كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە ەكەنى راس. ونىڭ زاردابىن تارتىپ وتىرعان تاراز قالاسى ماڭىنداعى اۋىلداردىڭ تۇرعىندارى جانايقايىن جايىپ سالۋدان باس تارتقان ەمەس. بىلتىر م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتى حيميا جانە حيميالىق تەحنولوگيا كافەدراسىنىڭ قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسورى, PhD مارجان قالماحانوۆانىڭ «قازاقستانداعى قالالىق تازارتۋ قۇرىلىستارىنىڭ اعىندى سۋلارىنداعى قاۋىپ تۋدىراتىن لاستاۋشى زاتتاردى انىقتاۋ جانە تازارتۋ» تاقىرىبىنداعى جوباسى بايقاۋ ناتيجەسى بويىنشا ۇزدىك دەپ تانىلعاندا, ءۇمىت وتى تۇتانعانداي كورىنگەن. جامبىلدىق عالىم ۇسىنعان جوبا ماماندار تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولىپ, 38 مىڭ دوللار كولەمىندە گرانت ۇتىپ العان-دى. ەندى وسى قاراجات جوبا اياسىنداعى جۇمىستارعا جان ءبىتىرۋ ماقساتىندا جۇمسالماق. ول قازىر جوبانى وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزىپ جاتىر. عالىم زەرتحانالىق زەرتتەۋلەردى قولعا الۋ ءۇشىن ناۋرىز ايىندا پورتۋگالياعا اتتانباق.
«تاراز حالقى تۇرمىستىق جاعدايدا قولداناتىن سۋ قالدىعىنىڭ ءبارى جامبىل اۋدانىنداعى اسا اۋىلىنىڭ سىرتىنداعى القاپقا قۇيىلادى. شايىندى سۋ تالاي جىلدان بەرى ءوڭىردىڭ ەكولوگيالىق پروبلەماسىنا اينالعانى بەلگىلى. ونىڭ قورشاعان ورتاعا زيان كەلتىرىپ وتىرعانىن تۇرعىندار دا بىلەدى. كوكتەم شىعا اۋىل ماڭىنا بارا قالساڭىز, قولقانى قاباتىن يىسكە شىداۋ مۇمكىن ەمەس. جالپى, قالدىق سۋ بىرنەشە سۇزگىدەن ءوتىپ, زالالسىزداندىرىلعان سوڭ جەرگە ءسىڭۋى كەرەك. تابيعاتتاعى سۋدىڭ اينالىمى ۇزدىكسىز جۇرەتىن ۇدەرىس ەكەنى بەلگىلى. تۇرمىستىق نەمەسە وندىرىستىك جاعدايدا پايدالانعان سۋ بولسا دا, ول قايتا جەرگە سىڭەدى. ونىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى كۇن ەنەرگياسىنىڭ اسەرىنەن بۋعا اينالسا دا, جاڭبىر, قارعا اينالىپ, قايتا جەرگە تۇسەدى. ال قالدىق سۋمەن بىرگە اعىپ شىققان زياندى زاتتار توپىراقتا قالادى. شايىندى سۋ قۇيىلاتىن ءسۇزۋ الاڭىنىڭ ماڭىندا ەگىستىك القاپتارى بار. تۋرا سوعان جاقىن جەرگە كوكتەمدە پياز ەگەدى. ەندى ماسەلەنىڭ قانداي ماسشتابتى قامتىپ وتىرعانىن ويلاي بەرىڭىز. جۇرگىزىپ جاتقان زەرتتەۋلەر, قولعا العان جوبا تولىقتاي اياقتالعاندا, وسى پروبلەمانى شەشۋدىڭ جولىن ۇسىناتىن بولامىز», دەيدى عالىم.
م.قالماحانوۆانىڭ ايتۋىنشا, جوبا قاتارداعى كوپ باستامانىڭ ءبىرى ەمەس. ويتكەنى بۇل ماسەلەنى ءتورت بىردەي وقۋ ورنىنىڭ عالىمدارى جۇدىرىقتاي جۇمىلىپ زەردەلەپ جاتىر. ناقتىراق ايتار بولساق, اقش-تاعى نەبراسكا, پورتۋگالياداعى براگانسا پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتتەرى مەن ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق جانە تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عالىمدارى بىرلەسىپ ىسكە كىرىسكەن حالىقارالىق جوبانىڭ حالىققا پايداسى كوپ بولماق.
اتاپ وتەرلىك جايت, ءار ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى قولعا العان جۇمىستاردىڭ ءوز ساتىلارى بار. ماسەلەن, جامبىلدىق عالىم وتكەن جىلى اقش-قا ايالداپ, مۇحيتتىڭ ارعى بەتىندە زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. ول كەزدە اسا اۋىلىنان جانە الماتى قالاسىنان اپارعان سۋدىڭ قۇرامىنداعى زاتتارعا ايرىقشا نازار اۋدارىلعان. انىقتاۋ جۇمىستارى اياقتالعاننان كەيىن ارنايى ماتەريال ازىرلەگەن. قاجەتتى رەاكتسيالاردى جۇرگىزگەن. ەندى جۇرگىزىلگەن رەاكتسيالار ىشىنەن ەڭ ءتاۋىر ەكى ۇلگىنى پورتۋگالياعا اپارماق نيەتى بار.
«جۋىردا جولعا شىعامىن. ءبىر اي بويى براگانسا پوليتەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتىندە زەرتحانالىق جۇمىستار جۇرگىزەمىن. ساۋىردە ەلگە ورالىپ, دۋلاتي ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ زەرتحاناسىندا زەرتتەۋ جۇمىستارىن جالعاستىرۋعا بەكىنىپ وتىرمىن. مەن ورالعانشا پورتۋگاليادان تاپسىرىس بەرگەن زەرتحانالىق قۇرىلعىلار قالاعا جەتكىزىلمەك. ءسويتىپ, قولعا العان جۇمىستاردى ۇزدىكسىز جالعاستىرۋعا تولىق مۇمكىندىك تۋماق. جوعارىدا ايتقانىمداي, ەكسپەريمەنت نەگىزىنەن ەكى وشاققا جۇرگىزىلىپ جاتىر. سىناماعا الماتى جانە جامبىل وبلىسىنداعى قالدىق سۋلاردى الىپ وتىرمىز. شايىندى سۋلار اعىپ باراتىن تۇندىرعىش توعاندارعا ارنايى پوزيس – پوليورگانيكالىق قوندىرعىنى ءۇش مارتە جىبەرىپ, سۋدىڭ قۇرامىنداعى زاتتاردى انىقتادىق. العان ناتيجەنى اقش-قا جىبەردىك. ول جاقتان ءتيىستى ناتيجەلەر كەلدى. كوڭىل كونشىتەرلىكتەي ەمەس. قالالىق تازارتۋ قۇرىلىستارىنىڭ اعىندى سۋلارى سۇزگىدەن وتكەندە تەك 30 پايىزى عانا تازالانىپ شىعادى ەكەن. ال شايىندى سۋ قۇرامىنداعى زياندى زاتتار زالالسىزداندىرىلماعان كۇيى جەرگە ءسىڭىپ جاتىر. ونى ءبىز قايتا تۇتىنىپ وتىرمىز. قالدىق سۋلاردى ءسۇزۋ الاڭدارىنداعى پروبلەمانىڭ قانداي دەڭگەيدە ەكەنى انىقتالدى. ەندىگى ماقسات – سولارعا دۇرىس فيلتر جاساۋ. ول مەمبرانا ءفيلترى دەپ اتالادى. مۇنداي سۇزگىلەر تەك پوليمەر زاتتاردان جاسالادى. ال پوليمەرلەر وتە قىمبات. سوندىقتان وعان ءوزىمىز جاساعان ورگانيكالىق ادسوربەنتتەردى ارالاستىرىپ كورمەكپىز. تابيعي زاتتاردى پايدالانامىز. بىرنەشە تاجىريبەدەن كەيىن ماقتا, قاراقۇمىق, ورىك سۇيەگىنىڭ قابىعىنان الىنعان بەلسەندىرىلگەن كومىرتەكتەر جاقسى ناتيجە بەرگەنىن كوردىك», دەيدى م.قالماحانوۆا.
عالىمنىڭ پىكىرىنە دەن قويساق, بۇگىندە انتيبيوتيكتەر ساتىپ الىپ, ادسوربەنت كاتاليزاتور جاساۋ جۇمىستارىن قولعا الىنعان. ارادا از ۋاقىت وتكەندە ونى تاجىريبە جۇزىندە زەردەلەپ كورمەك. جاقسى ناتيجە كورسەتكەننەن كەيىن ءفيلتردىڭ ىشىنە سالاتىن مەمبرانا جاساۋدى قولعا الماق نيەتى بار. ول جۇمىستى پورتۋگاليادا رەتتەۋدى كوزدەپ وتىر. ويتكەنى ناۋرىز ايىندا سول جاقتا زەرتحانالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن جۇرگىزەتىنىن جوعارىدا ايتتىق.
«پورتۋگالياعا ەكى ماتەريال الىپ كەتەمىن. ءبىرى – تابيعي توپىراق, ەكىنشىسى – قالدىقتاردان جاسالعان بەلسەندىرىلگەن كومىرتەگى. سولارمەن ءفيلتردىڭ مودەلىن جاسايمىز. ونىڭ ءبارىن پورتۋگاليادا جۇرگەندە رەتتەۋگە تىرىسامىن. ەلگە كەلگەن سوڭ زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءارى قاراي جالعاستىرامىن. ءبىراز ۋاقىت بۇرىن سۇيىق حراموتوگرافقا تاپسىرىس بەرگەنمىن, ونى پورتۋگاليادان الدىق, جۋىردا سالىپ جىبەردى. ءبىز ءبىرىنشى كەزەكتە مەمبرانا ءفيلترىنىڭ پايداسىن عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەۋىمىز كەرەك. قازىر وسى باعىتتا جۇمىس جۇرگىزىپ جاتىرمىز. ناقتىراق ايتساق, حالىقارالىق جوبانىڭ ءبىرىنشى كەزەڭىندە عىلىمي دايەكتەمەلەردى تاجىريبەلىك زەرتتەۋلەر ارقىلى تيىمدىلىگىن كورسەتۋىمىز قاجەت. سودان كەيىن وعان پاتەنت الىپ, وندىرىسكە ەنگىزۋ ءۇشىن وسى باعىتتا جۇرگىزىلەتىن قارجىلىق كونكۋرستارعا ۇسىنامىز. وسى كەزەڭدەردەن وتكەننەن كەيىن ونى تۇندىرعىش الاڭدارعا قويا الامىز. بۇل جوبا 2022-2024 جىلدارعا ارنالعان. قازىر 8 ايىن ارتقا قالدىردىق. العاشقى قاعاز جۇزىندەگى تەوريالىق دالەلدەمەلەر جاساعان جوبا بويىنشا ەسەپ بەردىك. ءتيىستى رەسىمدەۋ جۇمىستارىن اتقاردىق. ەندىگى مىندەت – تاجىريبەلەر, زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋ. قارجىلاندىرۋ جاعىنان ماسەلە جوق. بۇگىنگى تاڭدا العاشقى جارتىجىلدىققا بەلگىلەنگەن قارجىنىڭ 50 پايىزى ءتۇستى. سوعان زەرتحاناعا قاجەتتى كولبا, پروبيركا, تاعى باسقا قۇرىلعىلارعا تاپسىرىس بەردىك. جوسپاردا ەكى جۇمىس ساپارى بار, ءبىرى پورتۋگالياعا, ەكىنشىسى پراگاعا. پراگاعا زەرتتەۋ ناتيجەسىندە العان زاتتاردى اپارىپ, قورعاۋعا نيەتتىمىن», دەيدى جامبىلدىق عالىم.
م.قالماحانوۆا باكالاۆرياتتى ل.ن.گۋميلەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىندە وقىسا, ماگيستراتۋرا مەن دوكتورانتۋرانى م.ح.دۋلاتي اتىنداعى تاراز وڭىرلىك ۋنيۆەرسيتەتىندە ءتامامداپتى. مارجان وسى وقۋ ورنىندا ءبىلىم الىپ جۇرگەن شاقتا العاش رەت حيميادان ديسسەرتاتسيالىق كەڭەس قۇرىلعان. ول ءوزىنىڭ دوكتورلىق جۇمىسىن اعىلشىن تىلىندە جازىپ شىققان. بۇگىندە اتالعان وقۋ ورنىندا قاۋىمداستىرىلعان پروفەسسور قىزمەتىن اتقارىپ ءجۇر.
عالىم اقش-تىڭ نەبراسكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گرانتىن ۇتىپ العان كەزدە دە ءوزى ەڭبەك ەتەتىن وقۋ ورداسىن ۇمىتپاعان. بيىل اقش-تىڭ عىلىمي جوبالار كونكۋرسىندا تاعى دا باق سىناپ جاتىر. وسى كونكۋرستىڭ ناتيجەسى الداعى ءبىر ايدىڭ بەدەرىندە بەلگىلى بولماق.
«ەڭ العاش اقش-تىڭ نەبراسكا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ گرانتىن ۇتىپ العان بولاتىنمىن. قارجى كولەمى 38 مىڭ دوللار. مەرزىمى 10 ايعا بەلگىلەنگەن ەدى. بۇل جوبا ءبىزدىڭ ۋنيۆەرسيتەتكە زور پايداسىن تيگىزدى. وسى گرانت ارقىلى زەرتحانا قۇرىلعىلارىن الدىق, اقش-قا بارىپ زەرتتەۋلەر جۇرگىزۋگە مۇمكىندىك تۋدى. بۇل جوباعا ستۋدەنتتەردى دە تارتتىق. ولار, ارينە, تەك تاجىريبەلىك جۇمىستارعا عانا قاتىستى. ەسەسىنە ءبىزدىڭ توپ بىرنەشە ايعا ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنە ارنايى كۋرسقا جولداما الدى, ونىڭ قارجىلىق شىعىنىن تۇگەلدەي نەبراسكا ۋنيۆەرسيتەتى تولەدى. جوبا اياقتالعاندا بەلسەندى ستۋدەنتتەرگە ءبىر رەتتىك ستيپەنديا بەرىلدى», دەيدى عالىم.
جامبىل وبلىسى