ءۇمىتتى اقتاماي تۇرعان ۇلەستىك قۇرىلىس

يندۋستريا جانە ينفراقۇرىلىمدىق دامۋ مينيسترلىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, قۇرىلىس جۇمىستارى مەن قىزمەتتەرىنىڭ كولەمى 2021 جىلمەن سالىستىرعاندا 9,4 پايىزعا ءوسىپ, 6,2 ترلن تەڭگە بولدى. سالادا 52 مىڭ كاسىپورىن جانە 645 مىڭ جۇمىسشى مەن مامان جۇمىس ىستەيدى. مەملەكەتتىك ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن 17,8 مىڭ پاتەر سالىنىپ, 10,5 مىڭ جەڭىلدەتىلگەن قارىز بەرىلگەن. ارينە, تۇرعىن ءۇي سالۋ قارقىنى الدىڭعى جىلدارمەن سالىستىرعاندا تومەن. وعان پاندەميا جانە گەوساياسي تاۋەكەل سەبەپ بولدى. قۇرىلىس قارقىنىن تومەندەتىپ تۇرعان تاعى ءبىر فاكتور – ۇلەستىك قۇرىلىسقا قاتىستى تۇيتكىل. ەلى­مىزدە 7 مىڭعا جۋىق ۇلەسكەر ۇيىنە مەرزىمىندە كىرە الماي, سەندەلىپ ءجۇر. مەملەكەت 45 نىساندى پروبلەمالىق دەپ تانىعان. جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگان­داردىڭ مالىمەتىنە سايكەس, ەل اۋماعىندا شامامەن 2256 تۇرعىن ءۇيدىڭ قۇرىلىسى ءجۇرىپ جاتىر.

سونىڭ ىشىندە, ۇلەسكەردىڭ قاراجاتىن تارتا وتىرىپ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن «تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى» زاڭىنىڭ تالاپتارىنا سايكەس, 312 نىسانعا رۇقسات قۇجاتتارى الىنىپتى. بۇل رەتتە 1 نىساننىڭ بىرنەشە ساتىدان جانە بىرنەشە ۇيدەن تۇراتىنىن دا ەسكەرۋ كەرەك. بۇل ورايدا ءار ءۇي جەكە-جەكە تاپسىرىلۋى مۇمكىن جانە ءار ساتىعا بولەك قۇرىلىس-مونتاجداۋ جۇمىستارىنىڭ باستالعانى تۋرا­­لى حابارلايدى. بۇل قۇلاق­قا­عىستى ءبىزدىڭ ساۋالىمىزعا جاۋاپ بەرگەن يندۋستريا جانە ينفرا­­قۇرىلىمدىق دامۋ مي­نيس­تر­لىگى ايتىپ وتىر. مي­نيس­تر­لىكتىڭ مالىمدەۋىنشە, تاپ قازىر ەل اۋماعىندا پاتەر الۋ ماقساتىندا قارجىسىن سالىپ ءتيىستى باسپاناسىنا ۋاقتىلى قول جەتكىزە الماي وتىرعان 45 پروبلەمالىق وبەكتىدە شامامەن 6,6 مىڭ ۇلەس­كەر­لەر بار. 45 تۇيتكىلدى نى­سان­­نىڭ 16-سى – استانادا, 3-ەۋى – الماتىدا, 4-ەۋى – اقمولا وبلىسىندا, 6-اۋى – اتىراۋ وبلىسىندا, 11-ءى – اقتوبە وبلىسىندا جانە 5-ەۋى – ماڭعىستاۋ وبلىسىندا ورنالاسقان.

«بۇل رەتتە اتالعان پروب­لە­­مالىق نىساندار ۇلەس­كەر­دىڭ قارا­جا­تىن تارتا وتىرىپ تۇر­عىن ءۇي قۇرىلىسىن جۇزەگە اسى­رۋ ءۇشىن زاڭنىڭ 7-بابىنىڭ 1-تار­ماعىندا كوزدەلگەن تاسىل­دەر­­دى پايدالانباي, جەكە جانە زاڭ­دى تۇلعالارمەن زاڭدا قاراس­تى­رىلعان تاسىلدەردى اينالىپ ءوتىپ, وزگە تاسىلدەر ارقى­لى مامى­لە­لەر جاساعان. الايدا وسى زاڭ­نىڭ تالاپتارىن بۇزا وتىرىپ قۇرىلىس ءۇشىن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ اقشاسىن تارتۋ جو­نىن­دە جۇرگىزىلگەن مامىلە جا­رام­سىز دەپ تانىلادى. قارا­جاتتى ماقساتسىز پايدالانۋدان, ءبىر پاتەرگە بىرنەشە تۇلعامەن مامىلەلەر جاساۋ جانە باسقا دا پروبلەمالار سالدارىنان قار­جىلىق قيىندىق تۋىنداپ, پروب­لەمالىق نىساندار سانى كو­بە­يىپ جاتىر», دەپ مالىمدەدى مي­نيس­تر­لىك.

بۇل رەتتە ۆەدومستۆو وبلىس­تار مەن قالالار اكىمدىكتەرىنە پروبلەمالىق وبەكتىلەردى اياقتاۋ جونىندەگى تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋدىڭ قادامدىق الگوريتمىن جولداعان. ايتۋلارىنشا, بۇل تەتىك وڭىرلەرگە استانا قالاسىنا ۇقساس پروبلەمالىق وبەكتىلەردىڭ قۇرىلىسىن بىرىڭعاي وپەراتور­دان الىناتىن قاراجات ەسەبى­نەن قارجىلاندىرۋدى تارتۋ, جەر­گىلىكتى اتقارۋشى ورگان­دار­دىڭ مەملەكەتتىك باعالى قاعاز­دا­رىن شىعارۋ تارتىبىمەن جانە بيۋد­جەت­تىك كرەديتتەۋ شەڭبەرىندە اياق­تاۋ­عا مۇمكىندىك بەرەدى.

باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دا­مىتۋ اگەنتتىگىنىڭ مالىمەتى بو­يىنشا, 2021 جىلى اكىمدىكتەر مەن بىرىڭعاي وپەراتور تاراپىنان ۇلەسكەرلەردى تارتا وتىرىپ, اۋدانى 2,1 ملن شارشى مەتر بولاتىن كوپپاتەرلى ءۇي قۇرىلىسىنا رۇقسات بەرىلگەن. بىراق شىن مانىندە 7,5 ملن شارشى مەتر (ياعني, 3 ەسە كوپ) تۇرعىن ءۇي سالىنعان. نەگىزىندە قۇرىلىستى زاڭدى جولمەن جۇرگىزۋدىڭ انىق ءۇش ءتاسىلى بار. بىرىڭعاي وپەراتوردان كەپىلدىك الۋدان بولەك, ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتىڭ جوباعا قاتىسۋى جانە كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇيدىڭ قاڭقاسى تۇرعىزىلعاننان كەيىن ۇلەسكەرلەردىڭ اقشاسىن تارتۋ تاسىلدەرى بار. قازىر مي­نيس­تر­لىك تۇرعىن ءۇي قۇرى­لى­سى­نا ۇلەستىك قاتىسۋ بويىنشا باقىلاۋدى كۇشەيتۋ شەڭبەرىندە قۇرىلىس سالۋشى مەن ۋاكىلەتتى كوم­پانيانىڭ (جىلجىمايتىن م ۇلىك اگەنتتىكتەرى, ساتۋ بولىم­دەرى, جارناما كومپانيالارى, ريەلتورلار جاتپايدى), زاڭ­نا­مانى اينالىپ ءوتىپ, ۇلەستىك قۇ­رى­­لىستى جۇزەگە اسىرعانى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىگىن كەڭەيتۋدى جوس­پارلاپ وتىر.

«اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋ­شى­­لىق تۋرالى كودەكسكە (اقبتك, 320-باپ, 1, 2, 3, 3-1, 3-2-تارماقتار) تا­لاپتاردىڭ جاۋاپ­كەرشىلىگىن كۇشەيتۋ بو­يىن­شا ۇسىنى­لا­تىن تۇزەتۋلەر بيزنەس-قوعام­داس­تىقپەن, ۇكپ, قۇرىلىس سالا­سىن­داعى ۋاكىلەتتى ورگانمەن, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاندارمەن تالقىلاندى. سونداي-اق بار­لىق مۇددەلى مەملەكەتتىك ورگان­دار­مەن اقبتك-گە وزگەرىستەر ەن­گىزۋ ماسەلەلەرى بويىنشا جۇ­مىس توبى شەڭبەرىندە تال­قى­­لاۋ­لار وتكىزىلدى. باسەكە­لەس­تىكتى دامىتۋدىڭ جول كارتاسى شەڭ­­بەرىندە باقىلاۋ ورگاندا­رى­نىڭ تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسى سالاسىنداعى تەكسەرۋلەردى جۇزەگە اسىرۋ مۇمكىندىگىن بەرۋ ءۇشىن مينيسترلىكپەن وسى جىلى تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ سالاسىنداعى تاۋەكەل دارەجەسىن باعالاۋدىڭ تەكسەرۋ پاراقتارى مەن كريتەريلەرى (كوپپاتەرلى تۇرعىن ۇيلەر سالۋ ءۇشىن جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ اقشاسىن تارتۋعا بايلانىستى قۇرىلىس قىز­مە­تىنىڭ سۋبەكتىلەرىنە قاتىس­تى) بەكىتىلەتىن بولادى. بۇل ازا­مات­تاردىڭ قۇقىقتارى مەن مۇد­دە­لەرىن قورعاۋدى قامتاماسىز ەتە­دى», دەلىنگەن ۆەدومستۆو بەرگەن جاۋاپتا.

سالالىق ۆەدومستۆو تۇرعىن ۇيلەردەگى پاتەرلەردى زاڭسىز ساتۋ تاۋەكەلدەرىن جويۋ, سونىڭ ىشىندە قوس ساتىلىمدى بولدىر­ماۋ بو­يىنشا «قازرەەستر» اقپاراتتىق جۇيە­سىنىڭ جۇمىس اتقارىپ جات­قا­نىن ايتادى.

نارىق ساراپشىلارى ۇلەس­تىك قۇرىلىس سالاسىنداعى زاڭسىز­دىقتىڭ كوبەيىپ كەتۋىن قۇ­رىلىس كوم­پانيالارىنا قويى­لىپ وتىر­عان تىم جوعارى تالاپتارمەن بايلانىستىرىپ قارايدى. وسى ورايدا بيزنەس-قاۋىم­داس­تىق قۇرىلىس سالۋشىلارعا قويىلاتىن تالاپتاردى جەڭىلدەتۋ كەرەك (مەم­لە­كەتتىك كەپىلدىكتى بەرۋ مەر­زىمىن قىسقارتۋ دەگەن سياقتى) دەگەن وي ايتادى. سوندا ۇلەستىك قۇ­رى­لىس­تى «سۇر» سحەمامەن جۇزە­گە اسىراتىن زاڭسىز كومپانيالار سانى ازايۋى مۇمكىن ەكەن.

مينيسترلىك ءوز تاراپىنان جەڭىلدەتۋ جانە ۇلەستىك قاتىسۋ­دىڭ تارتىمدىلىعىن ارتتىرۋ ماقساتىندا «تۇرعىن ءۇي قۇرى­لى­سىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرالى» زاڭىنا بىرقاتار تۇزەتۋ ازىر­لەگەن. ناقتىلاپ ايتقاندا:

قاراجاتتىڭ بولۋى بويىن­شا 15 پايىزدان 10 پايىزعا (بىرىڭ­عاي وپەراتوردان كەپىلدىك الۋ;). تۇرعىن ءۇيدىڭ قاڭقاسى تۇر­عى­زىل­عاندىعىن كۇتپەستەن ۇلەس­­كەردىڭ قاراجاتىن پايدالانۋ (ەكىنشى دەڭگەيدەگى بانكتىڭ ج­و­با­عا قاتىسۋى); تۇرعىن ءۇيدىڭ قاڭقاسى تۇر­عى­زىلعاننان كەيىن ۇلەستىك قۇ­رىلىس كەزىندە قۇرىلىس سالۋ­شى­­لارعا قويىلاتىن تالاپتاردى تومەندەتۋ (60 مىڭ شارشى مەتردەن 36 مىڭ شارشى مەترگە دەيىن). قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ قوسىمشا ۆاليۋتالىق جانە دەپو­زيت­تىك شوتتار اشۋى, سونداي-اق ولار­دىڭ اراسىنداعى ايىرباستاۋ مۇمكىندىگى.

اتالعان زاڭعا ازىرلەنگەن تۇ­زە­تۋ­لەر جۇزەگە اسىرىلعان جاع­داي­دا قۇرىلىس الۋشىلارعا كەپىل­دىك الۋ ءبىرشاما جەڭىل بولماق. بىراق بۇل جەڭىلدەتۋلەر 2016 جىلى قابىلدانعان تۇرعىن ءۇي قۇ­رى­لىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرا­لى زاڭعا قايشى كەلمەيدى, دەيدى بيلىك وكىلدەرى. ۆەدومستۆو پىكى­رىن­شە, تالاپتار قاتاڭداعالى بەرى 7 جىل ۋاقىت ىشىندە سالانى گراند-كومپانيالار مونو­پو­ليالاپ العان. ال تالاپتاردى ءبىرشاما جۇمسارتۋ وزگە كومپا­نيا­لاردىڭ دا نارىقتا ەركىن جۇ­مىس ىستەۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, باسەكە تۋدىرادى.

«2016 جىلعا دەيىن بولعان جاع­داي قايتالانبايدى. ياعني زاڭ قايتا قارالعان كەزدە بار­لىق تاسىلدەر, ۇلەستىك قۇرىلىس سالا­سىن­داعى باقىلاۋ فۋنكتسيالارى دا قايتا قاراستىرىلدى. ولار ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە ۇلەسكەرلەردىڭ قۇ­قى­عىن قورعايدى», دەيدى قۇ­رى­لىس سالاسىن دامىتۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى جاقسىلىق سارسەمباەۆ.

نارىقتى مونوپوليستەر يەلە­نىپ وتىر دەگەنمەن كەلىسپەيدى كەي سا­راپشىلار. ماسەلەن, ساراپشى لەۆ تەتين قازىر نا­رىقتا مونوپوليستەر جوق دەپ سانايدى.

«استانانىڭ وزىندە 58 قۇرى­لىس كومپانياسى 160 تۇر­عىن ءۇي كەشەنىندە 3,5 ملن شار­شى مەتر قۇرىلىسپەن اينالىسىپ جاتىر. مۇنىڭ ءبارى – جاڭا ۇيلەر. ال قايتالاما نارىقتا 40 مىڭعا جۋىق پاتەر بار. ونىڭ كولەمى 2,5 ملن شارشى مەتردەي بولىپ قالادى. دەمەك, ءدال قازىر نارىقتا 5,5-6 ملن شارشى مەتر كولەمىندە ۇسىنىس بار دەگەن ءسوز. سوندا بۇل جەردە مونوپوليا تۋرالى ايتۋدىڭ قيسىنى جوق», دەيدى ساراپشى.

استانا دەگەننەن شىعادى, باس قالامىزدىڭ وزىندە ۇلەستىك قۇرىلىس پروبلەماسى كۇيىپ تۇر. قالا اكىمى جەڭىس قاسىمبەك «الدىمىزدا قۇرىلىسى سوزىلىپ جاتقان 30 ءۇيدى اياقتاۋ مىندەتى تۇر» دەيدى. قازىرگە دەيىن شاھار باسشىسى ءتورت كوپپاتەرلى تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ ۇلەسكەرلەرىمەن كەزدەستى, ولار – «ميرنىي دوم», «تۇران سىعاناق», «تەرريتوريا كومفورتا-1» (2 كەزەك), «حازار». ۇلەسكەرلەردىڭ جالپى سانى 1200-دەن استام وتباسىدان اسادى. ولاردىڭ سالىنۋ ۇزاقتىعى دا ءارتۇرلى. ماسەلەن, «ميرنىي دوم» تۇرعىن ءۇي كەشەنىنىڭ تۇيتكىلدى دەپ تانىلعانىنا 10 جىلدان اسقان. ال «تەرريتوريا كومفورتا-1» تۇرعىن ءۇي كەشەنى (2 كەزەك) اپاتتى جاعدايدا دەپ تا­نى­لىپ, ۇيلەردىڭ بلوكتارى بۇ­زىل­عان. تيىسىنشە قۇرىلىسى با­سىنان قايتا باس­تالىپتى. قا­زىر بۇل كەشەننىڭ ءبىرىنشى كەزە­گىنىڭ قۇرىلىسى ءتامام بولىپ, ۇلەسكەرلەرگە پاتەر كىلتى تابىستالدى. ەندى ەكىنشى كەزەك بو­يىنشا قارقىندى جۇمىس ءجۇرىپ جاتىر.

باسەكەلەستىكتى قورعاۋ جانە دا­مىتۋ اگەنتتىگى توراعاسىنىڭ ءبىرىن­شى ورىنباسارى رۋستام احمەتوۆ ۇلەستىك قۇرىلىس نارى­عى­نىڭ 28 پايىزى عانا زاڭ اياسىندا جۇمىس ىستەپ جاتىر, دەيدى. قۇرىلىس كومپانيالارى كوبىنە جەر تەلىمىنە, كوممۋنيكاتسياعا رۇقسات العانىمەن, تۇرعىن ءۇي قۇرىلىسىنا ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرا­لى زاڭدى بەلدەن باسا سالعاندى ءجون كورەدى. نەلىكتەن؟

«ونىڭ ەكى سەبەبىن ايتا الامىز. بىرىنشىدەن, قىمباتتىعى. ەكىنشىدەن, ونى ەشكىم باقىلاپ جاتپايدى. ۇلەستىك قۇرىلىس تۋرالى زاڭنىڭ نورماسى قابىلدانعان ساتتەن باستاپ تۇرعىن ءۇي سالۋ كە­زىندە ۇلەسكەرلەردىڭ قاراجا­تىن نەگىزسىز تارتقانى ءۇشىن بىردە-ءبىر قۇرىلىس سالۋشى اكىم­شىلىك جاۋاپكەرشىلىككە تار­تىلعان جوق. وسى ۋاقىتقا دەيىن تەكسەرۋ پاراق­تا­رى بەكىتىل­مەگەن, بىردە-ءبىر تەكسەرۋ جۇر­گىزىل­مەگەن. اكىم­دىك­تەر زاڭسىز جۇمىس جۇر­گىز­گەن قۇرىلىس كومپانيا­لا­رىنىڭ ءتىزىمىن جاريا­لاپ وتىرۋمەن عانا شەكتەلەدى. نەگىزى سول تىزىمدەگى ءار كومپانيا جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلۋعا ءتيىس ەدى», دەيدى اگەنتتىك باسشىسىنىڭ ورىنباسارى.

قازاقستان قۇرىلىسشىلار ودا­­عىنىڭ باسشىسى تالعات ەرعاليەۆ بيزنەس-قوعامداستىق بىر­­نەشە رەت قۇرىلىس كومپانيا­لا­­رىنا قويىلاتىن تالاپتاردى ازايتۋ, قولدانىستاعى تاسىلدەردى جە­تىلدىرۋ, سونداي-اق اقشا تارتۋ­عا رۇقسات الۋدىڭ قوسىمشا مەحا­نيزمدەرىن ەنگىزۋدى ۇسىنعان.

«قۇرىلىس سالۋشىلاردىڭ 83 پايىزى ۇلەستىك قاتىسۋ تۋرا­لى زاڭنىڭ تالاپتارىن ورىنداي المايدى. قازىر 17 پايىزى عانا ۇلەستىك قاتىسۋ زاڭىنىڭ شەڭبەرىندە جۇمىس ىستەيدى. ونىڭ 6 پايىزى «قازاقستان تۇرعىن ءۇي كومپانياسى» اق ارقىلى, ال 11 پايىزى اكىمدىكتەر مەن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەردىڭ جوبالارى ارقىلى جۇمىس ىستەپ جاتىر. ۇلەستىك قۇرىلىس تۋرالى زاڭ نور­­مالارىنىڭ ورىندالماۋىنا كەلەتىن بولساق, باستى سەبەپ مىنا­دا: مەملەكەتتىڭ كەپىلدىك بەرۋ تۋرالى قاراۋىنا نەگىزىنەن 6-8 اي ۋاقىت كەتەدى. وسى كەزەڭدە قۇرىلىسشىلارىمىز تۇرعىن ءۇي كەشەنىن سالىپ جاتادى», دەيدى تالعات ەرعاليەۆ.