ءوندىرىستى ورگە سۇيرەمەك

كوبىكتىڭ كومەگى

Stanford university عالىم­دارى­­نىڭ ەسەپتەۋىنشە, 2021-2022 جىل­دارى الەم عالىمدارى ءوز ەڭ­بەكتەرىندە جەرلەسىمىزدىڭ اشقان عىلىمي جاڭالىقتارىنا 15 مارتە سىلتەمە جاساعان! عا­لىم­­­­نىڭ تانىمال بولۋىنا ول اش­قان جاڭالىقتاردىڭ وزەكتى­لىگى, ەرەك­شە ماڭىزدىلىعى سەبەپ بول­عانى انىق.

زاماناۋي قۇرىلىستا سۇرا­نىس­قا يە جەڭىل بەتوننىڭ قۇرا­مى­نا كىرەتىن گازبەتون, كوبىك­بەتون ماتەريالدارى بۇگىن­دە كوپشىلىككە وتە تانىمال. ونىڭ ەڭ باستى قاسيەتى – جەڭىل­دىگىن­­دە. سول ارقىلى عي­ما­رات­تار قابىرعاسىنىڭ ىرگە­تاس­قا تۇسەتىن سالماعى ازايادى. ەكىن­شىدەن, جەڭىل بەتوننىڭ جىلۋ ساق­تاعىش قاسيەتى وتە جوعا­رى, قىستا جىلۋدى دالاعا جىبەر­مەي­دى, جازدا سالقىن, ىستىقتان قور­عايدى. الەمدىك وندىرىس­تە كوبىك­تەندىرگىش ماتەريال اليۋمي­ني ۇنتاعىنان الىنادى. ول وتە قىمبات ءارى شەتەلدەن اكەلىنەدى. دەگەنمەن قازىرگى قۇرىلىستا سۇرانىس جوعارى بولعاندىقتان, قىمباتتىعىنا قاراماستان ءوزىن-ءوزى اقتايدى. ال كوبىكتى بەتون جاساۋ ءۇشىن ارنايى كوبىكتەندىرگىش ماتەريال كەرەك. ول دا ەۋروپادا سينتەتيكالىق جولمەن الىنادى. مىنە, وسى شەتتەن كەلەتىن ماتە­ريالدار­دى الماستىراتىن كول­­لاگەندى كوبىكتەندىرگىشتى ەلىمىزدە جاساۋدى ءبىزدىڭ عالىمدار كوپ جىلدان بەرى قولعا العان.

ورالدىق عالىمداردىڭ اشقان جاڭا­لى­عى – ءىرى قارانى سويعاننان قالعان ءمۇيىزى مەن تۇياعىن گيدروليزدىك تەحنولوگيامەن وڭدەپ, كالوگەندى كوبىكتەندىرگىش الۋ تەحنولوگياسى. جاڭگىر حان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ رەكتورى اسقار نامەتوۆ ورالداعى «كۇبىلەي» ەت كومبيناتىمەن كەلىسىپ, قاساپحانادان قالدىق پوليگونىنا كەتىپ جاتقان ءمۇيىز بەن تۇياققا «قۇدا تۇسكەن». قالاداعى اتاقتى «زەنيت» زاۋىتىمەن كەلىسىپ, ءمۇيىز بەن تۇياقتى گيدروليزدەندىرەتىن قوندىرعى جاساتقان. ونىڭ جوباسىن ۋنيۆەرسيتەت عالىمدارى وزدەرى سىزعان. ءسويتىپ, ءبىر سالعاندا 40-50 ليتر سۇيىقتىق شىعاراتىن ميني-قوندىرعى دايىن بولدى. بۇل سۇيىق 10-15 تەكشە مەتر بەتون شىعارۋعا جەتەدى.

– وسى تەحنولوگيامەن جاز كەزىندە ستۋدەنت­تەرىمىز, ماگيسترانتتارىمىز كوبىك­بەتون شىعارادى. بۇل – جاس ماماندارعا ۇلكەن تاجىريبە. ال شىعارعان ءونىم ۋني­ۆەرسيتەتتىڭ ءوز قاجەتىنە, قوسىمشا شارۋا­شى­ل­ىقتارىنا پايداعا اسادى. اتالعان ءونىمدى ۇلكەن كولەمدە شىعارۋ ءۇشىن ينۆەس­تور كەرەك, – دەيدى س.مونتاەۆ.

باتىس قازاقستان قۇرىلىس ماتەريال­دا­رى كورپوراتسياسى «ۇياشىقتى بەتون» ءونىمىن شىعارادى. بۇعان قاجەتتى كوبىكتەندىرگىش ماتەريال ەۋروپادان, رەسەي ارقىلى يتاليادان اكەلىنەدى. اتالعان قوسپانى ورالدىق عالىمدار وزدەرى جاساۋعا تالپىنىپ جاتىر. «قازىر زەرتحانالىق سىناق جۇمىسى باستالدى, جاقسى ناتيجە بەرسە, ءوز تەحنولوگيامىزدى ءارى قاراي دامىتىپ, ناقتى ىسكە كىرىسەمىز. جاز شىقسا, وندىرىستىك تاجىريبەمىزدى باستايمىز. ەسە­بىمىزشە, ورالدىق كوبىكتەندىرگىشتىڭ باعاسى شەت­ەل­دىك قوسپادان ەكى ەسە ارزان بولادى», دەيدى عالىم.

كەيىنگى جىلدارى قازاقستاندا قويدىڭ ءجۇنىن پايدالانۋ دەڭگەيى وتە تومەندەپ كەتتى. جاڭگىر حان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ عا­لىم­دارى ءجۇندى قۇرىلىس ماتەريالدارى باعىتىندا پايدالانۋعا كىرىسكەن. جو­عارىدا ايتىلعان كوبىكتەندىرگىش ماتە­ريالدى جۇننەن الۋ تەحنولوگياسى زەرت­تە­لىپ جاتىر. بۇل تەوريا جۇزىندە بار جا­ڭالىق, عالىمدار ەندى ونى پراكتيكادا دالەلدەمەك.

جاساندى توپىراقتىڭ قۇپياسى

ورالدىق عالىمدار دەن قويعان تاعى ءبىر باعىت – اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسى. بۇل رەتتە ۋنيۆەرسيتەت رەكتورى جەر­گى­لىك­تى مەكەمەلەرگە, اسىرەسە جىلىجاي­لار­عا بارىپ, باسشىلارىمەن سويلەسىپ, ارىپتەستىككە تارتقان. مىنە, وسى كەزدە گول­لانديالىق تەحنولوگيا بويىنشا كو­كو­نىس وسىرەتىن World Green Company جىلىجاي قوجايىندارى ءبىر ءوتىنىش ايتىپتى. كومپانيا قىزاناق ءدانىن ەگەتىن جاساندى «توپىراقتى» نيدەرلاندتان الدىرادى ەكەن. سوڭعى كەزدەگى حالىقارالىق جاع­داي­لار­عا بايلانىستى لوگيستيكا قيىن­داپ كەتكەن ءارى باعاسى دا قىمبات. «وسىنى جاساي الاسىزدار ما؟», دەپتى كاسىپكەر. جەرگىلىكتى عالىمدار ىسكە كىرىسىپ, ءتۇرلى تاجىريبە جاسايدى. سوندا توپىراق ورنىنا كادىمگى قوي ءجۇنى پايدالانىلعان. ازىرگە ناتيجە جاقسى, وسكىندەر شىعىپ تۇر.

– شەتەلدىكتەر ءوز تەحنولوگياسىنىڭ قۇپياسىن اشپايدى. گوللانديادان ارنايى قوراپپەن كەلەتىن جاساندى توپىراقتىڭ قۇرامىن زەرتتەپ كورىپ, بازالتتى تالشىق ەكەنىن انىقتادىق. ونىڭ ورنىنا قوي ءجۇنىن پايدالانۋ يدەياسى وسىدان تۋدى, – دەيدى عالىم.

گوللانديادان اكەلىنگەن جاساندى تو­پى­راق ءبىر ماۋسىم عانا پايدالانىلادى. ويتكەنى ونىڭ تۇلابويى تامىرعا تولىپ, ءونىمى الىنعان سوڭ قوقىسقا تاستالادى. س.مونتاەۆ وسىنداي ەسكى ماتەريالدى الىپ كەلىپ, 400 گرادۋستىق پەشتە قىزدىرعان كەزدە, وسىمدىك تامىرلارىنىڭ ءبارى جانىپ كەتىپ, جاساندى توپىراق تازارىپ قالعان. وعان قايتادان ءدان ەكسە, جايقالىپ شىعا كەلىپتى. ياعني ول «توپىراق» وڭدەۋدەن كە­يىن دە ءوز قاسيەتىن ساقتاپ قالادى دەگەن ءسوز. وسىنىڭ ءبارى عالىمداردىڭ يگى ءىسى يمپور­ت ال­ماستىرۋ باعىتىنا كوشە الاتىنىن كور­سەتەدى.

قازاقستاندا قوي ءجۇنىن پايدالانۋ وتە وزەكتى بولىپ تۇر. ءجۇن وڭدەيتىن زاۋىتتار جوق. قازىر وسى ءجۇندى جىلىجاي شارۋا­شىلىعىندا قولدانۋ, قۇرىلىس ماتەريال­دارىنا پايدالانۋ ءىسىن ورالدىق عا­لىمدار جەتە زەرتتەپ جاتىر. بۇل باعىت­تى ابدەن تەكسەرىپ, تەحنولوگيالىق ۇدە­رىس­تەردى جولعا قويىپ السا, جوبانى كوم­مەر­تسيالاندىرۋدى ۇسىنباق.

قات بولعان قيىرشىق تاس

تاۋ تۇگىلى توبەسى جوق باتىس قازاق­ستان مەن اتىراۋ وبلىستارىندا قۇرى­لىس­قا قاجەتتى قيىرشىق تاس تاپشى. مامان­دار­دىڭ ەسەبىنشە, تەك باتىس قازاقستان وبلىسىنا جىلىنا 1 ملن 200 مىڭ توننا قيىرشىق تاس قاجەت. ول قازىر نەگىزىنەن اقتوبە وبلىسىنان تاسىمالدانىپ جاتىر. الايدا ۆاگون تاپشىلىعى جانە تاعى دا باسقا سان سىلتاۋدىڭ كەسىرىنەن جىلدا جول قۇرىلىسى توقتاپ قالادى. اقتوبەدە 1 توننا قيىرشىق تاستىڭ باعاسى 2 مىڭ تەڭگە بولسا, ورالعا جەتكەنگە دەيىن تاسىمال شىعىنىمەن 3-4 ەسە قىمباتتاپ كەتەدى. بۇل ماسەلەنىڭ دە شەشىمىن ورالدىق عالىمدار باياعىدا كورسەتىپ قويعان. باتىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تاسقالا اۋدانىندا وپوكا اتتى تاڭعاجايىپ توپىراق جىنىسى بار ەكەن. ونىڭ بولجانعان قورىنىڭ ءوزى 60 ملن توننا! مىنە, وسى وپوكادان سان ءتۇرلى ءونىم الۋعا بولاتىنى ابدەن دالەلدەنگەن.

– وپوكا دەگەن – تاۋ جىنىسى, از زەرت­تەلگەن شيكىزات. بىراق قاسيەتى وتە جو­عا­رى. ودان جەڭىل ءارى جىلۋ ساقتاعىش كەراميكالىق كىرپىش, سونداي-اق سۋدى تازارتقىش جانە ارزان ءارى ءتيىمدى تابيعي سوربەنت الۋعا بولادى. ونىڭ تەحنولوگياسىن جاساپ, الەمدىك باسىلىمدارعا جىبەردىك. وپوكانىڭ قۇرامىندا مال مەن قۇستىڭ اعزاسىنا قاجەتتى كرەمني, كالتسي, ماگني, تەمىر سەكىلدى مينەرالدار بار. مالعا, قۇسقا بەرىپ زەرتتەپ كوردىك, ناتيجەسى وتە جوعارى بولدى. بۇل جوبانى دا ۆەتەرينارلىق مەديتسينا عالىمدارىمەن بىرگە جاساپ, ول تۋرالى شەتەل جۋرنالدارىنا جاريالاندى, – دەيدى س.مونتاەۆ.

عالىمنىڭ ايتۋىنشا, وپوكانىڭ قورى قوستانايدا, تۇركىستان وبلىسىندا دا بار. سوسىن وسىعان ۇقساس ديوتاميت دەگەن جىنىس اقتوبەدە كەزدەسەدى. شەتەلدە وپوكانى زەرتتەگەن جاقسى ماقالالار بار, ەۋروپادا, امەريكا مەن كانادادا, ءۇندىستان مەن رەسەيدە دە بۇل تاقىرىپپەن كوپتەگەن عالىم اينالىسادى. قازاقستان عالىمدارى شەت­­­ەلدىك ارىپتەستەرىنىڭ عىلىمي ىزدەنىس­تە­رىنەن حابار الىپ وتىرادى.

وسى وپوكادان الىناتىن جاساندى قيىرشىق تاس جوباسى ءوزىنىڭ ومىرشەڭدىگىن تولىق دالەلدەدى. جاڭگىر حان ۋنيۆەرسيتەتى ۇسىنعان جوبا عىلىم كوميتەتىنىڭ جانىن­دا­عى كوممەرتسيالىق تەحنولوگيالار ورتا­لى­عىنىڭ ىرىكتەۋىنەن ءوتىپ, 45 ملن تەڭگە گرانت ۇتىپ الدى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋعا 1,6 جىل ۋاقىت بەرىلدى. وسى ۋاقىت ىشىندە عالىمدار جاساندى قيىرشىق تاستى ءون­دى­رۋدىڭ بارلىق العىشارتىن جاسادى: ون­دىرىستە سىناپ, 200 توننا قيىرشىق تاس­تى شىعارىپ, جەرگىلىكتى نارىقتا ساتىپ – ءوندىرىس تىزبەگىنىڭ بارلىق ساتىسىنان وتكىزدى. ءبىر قىزىعى, ساۋداعا شىعارىلعان 200 توننا جاساندى قيىرشىق تاس ءبىر كۇندە ساتىلىپ كەتكەن. ونى ءتۇپ كوتەرىپ ساتىپ العان «نۇرتەم» دەگەن فيرما «جىلىنا 5 مىڭ توننا قيىرشىق تاس الۋعا ءازىرمىز» دەپ مالىمدەگەن.

– ءبىز عىلىم كوميتەتىنەن بۇيىرعان گرانتقا شاعىن وندىرىسكە قاجەتتى جابدىق­تار ساتىپ الدىق. الايدا بۇل ۇلكەن ون­دى­رىسكە جارامسىز. ءوزىم قىتايعا بارىپ, ماشينا جاسايتىن زاۋىتتاردى ارالاپ, جاساندى قيىرشىق تاس وندىرىسىنە قاجەتتى جابدىقتاردى قاراپ كەلدىم. جىلىنا 200 مىڭ توننا وندىرۋگە قاجەتتى زاۋىت اشۋ ارمانىمىز ەدى. ول ءۇشىن كوپ قارجى كەرەك. 2015-2016 جىلعى ەسەپ بويىنشا ول قارجى 1 ملن دوللارداي بولدى. ارينە, زاۋىت زاماناۋي بولۋى كەرەك. مەملەكەتتىك ستاندارتتارعا ساي, ەكولوگيالىق تازا, ەڭ­بەك قاۋىپسىزدىگى ساقتالعان ونەركاسىپ بولسا دەپ ارماندايمىن. الايدا وعان ازىرگە ينۆەستور تابىلماي تۇر, – دەيدى عالىم.

بۇگىندە وسى زاۋىتتىڭ جوباسىن جەرگى­لىك­تى كاسىپكەر بولات شاكىموۆ قولعا الۋعا تىرىسىپ ءجۇر.

عىلىم مەن ءوندىرىس اراسى

«عالىمداردىڭ جاڭالىعى وندىرىسكە نەگە تەز ەنبەيدى؟» دەپ سۇرادىق عالىمنان. «تاۋەلسىزدىك العانىمىزعا كوپ بولعان جوق قوي. شىنى كەرەك, 2010 جىلدان بەرى قاراي عانا عىلىمعا كوڭىل بولىنە باستادى. سول كەزدە ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى, ماشينا جاساۋ, قۇرىلىس باعىتتارىنا باسىمدىق بەرىلەتىنى بەلگىلەندى. سونىڭ ىشىندە تابيعي رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋ تەحنولوگيالارىن دامىتۋ دەگەن باعىتى ءبىز سەكىلدى عالىمدارعا ارنالعان», دەيدى س.مونتاەۆ.

ەلىمىزدە ناتيجە بەرگەن جۇمىستاردى كوم­مەر­تسيالاندىرۋ كەرەك دەگەن شەشىم قابىلداندى. عالىمنىڭ پىكىرىنشە, بۇل مەملەكەت تاراپىنان جاسالعان ۇلكەن قادام بولدى. ودان كەيىن 2013 جىلدان عىلىمي دالەلدەمەدەن وتكەن جوبالاردى كوممەرتسيالاندىرۋعا ىن­تالاندىرۋ ءۇشىن گرانتتار بولىنە باس­تادى. سول ءۇشىن عىلىم كوميتەتىنەن ار­نايى كوممەرتسيالىق تەحنولوگيالار ورتالىعى اشىلدى.

س.مونتاەۆ باسقارىپ وتىرعان جاڭگىر حان اتىنداعى باتىس قازاقستان اگرارلىق-تەحنيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى قۇرامىنداعى يندۋستريالدى-تەحنولوگيالىق ينس­تي­تۋتتىڭ عالىمدارى 2010 جىلدان بە­رى 10 گرانت, 1 كوممەرتسيالاندىرۋ جو­­­­با­سىن ۇتىپ العان. بيىل تاعى ەكى جوبا سا­راپشىلاردىڭ ىرىكتەۋىندە جاتىر. ينستيتۋتتىڭ شاعىن زەرتحاناداعى قون­دىر­عىلارىنىڭ ءبارى مەملەكەتتىك گرانت­تار­عا الىنعان.

– قازىر عىلىمدى قارجىلاندىرۋدىڭ جاڭا فورماتتارى ۇسىنىلىپ جاتىر. بۇرىنعى فورمات تا جامان ەمەس ەدى, قا­زىر­­گىسى ءتىپتى جاقسى. جاس عالىم­دارعا دا گرانت بەرىلە باستادى. قازىر عىلىمي جۇ­مىستاردىڭ ناتيجە­سى كوممەر­تسيالان­دى­رۋعا جاراسا, قارجىلاندىرادى. ياعني عا­لىمدار تەك وندىرىسكە ەنگىزۋگە بولاتىن عىلىمي جوبالارمەن اينالىسادى, – دەيدى ول.

كەيىپكەرىمىز ەندى نانوتەحنولوگيا باعىتىندا باعىن سىناپ كورگىسى كەلەدى.

جاڭالىق سان الۋان

– ورالدا «سترويكومبينات» دەگەن مەكەمەنىڭ كەرامزيت شىعاراتىن ۇلكەن تسەحى بار. سونداعى ارىپتەستەرىمىز وتكەندە ءبىر ءوتىنىش ايتتى. كەرامزيت وندىرىسىندە قالاتىن ءبىر قالدىق – «كەرامزيت قۇمى» دەپ اتالادى. ول وتە مايدا, شاڭ سياقتى ديسپەرستى قالدىق. بىراق ونىڭ ءبىر ەرەكشەلىگى – جىلۋ ساقتاعىش قاسيەتى وتە جوعارى. وسىنى زەرتتەپ, كادىمگى قۇرىلىس سۇيىعىنا اينالدىرۋ مۇمكىندىگىن تەكسەر­دىك. مىسالى, قازىرگى قولدانىپ جۇرگەن سۇيىقتىڭ جىلۋ وتكىزگىش قاسيەتى وتە جو­عارى. سوندىقتان كىرپىشتەردىڭ اراسىن­داعى جىگىنەن سۋىق وتەدى, ونى «سۋىق وتكىزەتىن كوپىر» دەپ اتايدى. كىرپىشتەن سالىنعان عيمارات دەگەنمەن, وسى جىگىنىڭ كەسىرىنەن قابىرعانىڭ جىلۋساقتاعىش قاسيەتى بىرنەشە ەسە كەميدى. قازىر كەرامزيت قۇمىن زەرتتەپ, ونى كىرپىش قالاعان كەزدە پايدالاناتىن سۇيىقتىق ورنىنا پايدالانۋدى ۇسىندىق. مۇنىڭ ءبارىن تاجىريبەدەن وتكىزگەن سوڭ كاسىپورىندارعا ناقتى ۇسىنىس بەرەمىز, – دەيدى عالىم.

قازاقستان بۇگىندە مال جانە قۇس شار­ۋا­شىلىعىنا قاجەتتى بيوبەلسەندى قوسپالاردى شەتەلدەن ساتىپ الادى. «ورال­دا بوردىڭ مول قورى بار. ول دە­گەنىڭىز كالتسي عوي! شەتەلدەن الىپ جۇرگەن قوسپالاردى ءوزىمىز دە جاساي الامىز. شەتەلدىك قوسپالاردىڭ قۇرامىندا مي­نەرالدار جەتىسپەيدى, تولىق قۇرامى بەلگىسىز. ءارى وتە قىمبات. ال بىزدە ولاردى الماستىراتىن شيكىزات كوپ. سوندىقتان عىلىم كوميتەتىنە ۇسىنىپ وتىرعان جوبامىزدىڭ ءبىرى وسى باعىتتا بولماق», دەيدى كەيىپكەرىمىز.

ءبىر قىزىعى, مۇنداي قوسپالار ەكى ءتۇرلى ماقساتتا قولدانىلادى. بىرىنشىدەن, مال مەن قۇس اعزاسىنا اسا قاجەتتى دارۋمەن رەتىندە پايدالانىلسا, ەكىنشىدەن, ولار اۋىرماس ءۇشىن الدىن الا بەرىلگەن مينەرالدى قوسپالار سوربەنت ارقىلى جانۋار اعزاسىنداعى زياندى زاتتاردى شىعارىپ جىبەرەدى.

– وتكەندە بىزگە «قۇمىق» دەگەن شارۋا قوجالىعىنىڭ جەتەكشىسى كەلدى. مال بورداقىلاۋمەن اينالىساتىنىن ايتتى. مال تەز قوڭدانۋ ءۇشىن بەرىلەتىن ءتۇرلى ءدارى, پرەپاراتتاردىڭ بالاماسىن سۇرادى. ءبىز ونىڭ اۋلاسىنداعى مالدىڭ قانىن الىپ تەكسەردىك. ءسويتىپ, وپوكانىڭ نەگىزىندە دارۋمەندى-مينەرالدى تازا تابيعي قوسپا جاسادىق. ءتىپتى دارىلىك وسىمدىكتەر, جۋسان قوستىق. ول ءۇشىن جۋساندى العاشقى قار جاۋعاننان كەيىن جينادىق. مىنە, ءبىزدىڭ وسى قوسپامىز كەرەمەت ناتيجە بەردى! ءبىر ايدان كەيىن جانۋارلاردىڭ قانىن تەكسەرىپ, اعزاداعى پاتوگەندى ميكروتوكسيندەر تازارعانىنا كوزىمىز جەتتى. ياعني ءبىز جاساعان بيوقوسپا ءارى پايدالى, ءارى ەمدىك-شيپالى قاسيەتىن كورسەتتى. قازىر ءبىزدى وزگە دە فەرمەرلەر, اسىرەسە ساۋىن سيىر ۇستايتىن فەرما يەلەرى مازالاي باس­تادى. ويتكەنى سا­ۋىن سيىردىڭ اعزاسىندا ۇنەمى كالتسي تاپشىلىعى بولادى ەكەن. البەتتە, ءبىز ولارعا دا قاجەتتى بيوقوسپانى جاساپ بەرەمىز دەپ وتىرمىز. بۇل جۇمىس ەندى العا باسىپ كەلە جاتىر. ءبىر مەكەمە وسىنى ابدەن تاجىريبەدەن وتكىزىپ, «مىناۋ جاقسى, پايداسى دالەلدەنگەن» دەگەن باعا بەرسە, وندا ءبىزدىڭ جۇمىسىمىز العا قاراي جاندانادى. بۇل جاڭالىقتاردى سورەگە سالىپ قويعاننان نە پايدا؟ – دەيدى كەيىپكەرىمىز.

جىلدان جىلعا ەلىمىزدە سۋ تاپشىلىعى انىق بايقالۋدا. ۋنيۆەرسيتەتتىڭ اگرونوميا فاكۋلتەتىنىڭ تاپسىرىسىمەن س.مونتاەۆ وپوكا نەگىزىندەگى سوربەنتتەردىڭ كومەگىمەن تۇزدىلىعى جوعارى جەراستى سۋىن تازارتىپ, مال شارۋاشىلىعىنا پايدالانۋ جوباسىن جاساپ شىققان. ەكىنشى ماسەلە – دالاداعى وزەن-كولدەگى سۋدىڭ قۇرامىندا نەشە ءتۇرلى باكتەريا, پاتوگەندى زاتتاردان تازارتۋ جوباسى زەرتتەلۋدە. سونداي-اق جاڭگىر حان ۋنيۆەرسيتەتى شىنى قالدىعىن وڭدەپ, ەرەكشە كىرپىش شىعاراتىن جوبانى دا ۇسىنىپ وتىر. بۇل جوبا ەكولوگيالىق ەرەكشەلىگىمەن قۇندى: ادەتتە قاجەتسىز بولىپ, قوقىسقا توگىلەتىن شىنى قالدىعى تولىق وڭدەلىپ ءارى قۇم شيكىزاتى ۇنەمدەلەتىن بولادى.

«1985 جىلى اسپيرانتۋراعا تۇسكەن ەدىم. سودان بەرى عىلىم مايدانىندا ءجۇر ەكەنمىن. شىنىمدى ايتسام, «الەمدەگى ەڭ بەدەلدى عالىمداردىڭ 2 پايىزى» رەيتينگىنە ەنگەن حاباردى العاش ەستىگەندە سەنگەن جوقپىن. الدەبىر الاياقتاردىڭ ءىسى مە دەپ كۇمانمەن قارادىم. كەيىننەن ءبارى انىقتالعان سوڭ قۋانعانىم راس. بۇل جاڭالىق ماعان ۇلكەن موتيۆاتسيا بەردى. ءوزىمنىڭ وتكەن جولىما تالداۋ جاساپ, ويلانسام, عىلىمي ىزدەنىسىمنىڭ باعىتى سان الۋان, ءار سالانى قامتيدى ەكەن. شەتەلگە تانىمال بولعانىم دا سودان شىعار», دەيدى سارسەنبەك الياكبار ۇلى.

باتىس قازاقستان وبلىسى