ماڭ دالاداعى مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى

...ول كەزدە ءبىرىمجان اعامەن مەنى تانىستىرعان – جەرگىلىكتى ولكەتانۋشى قايىر­­جان حاسانوۆ بولاتىن. قاراتوبە­نىڭ قيان قىرىندا جاتقان جانباق اتتى قونىسقا ارنايى كەلىپ, كەڭەستىك قازاق­ستاننىڭ ەڭ جوعارعى سىيلىعىن العان وزات مالشىنىڭ شاڭىراعىندا بولعانبىز.

جانباق – اقدوڭوۆتەردىڭ بايىرعى قونىسى. اتاسى اقدوڭ ۇجىمشاردىڭ 500 قويىن باققان ەكەن. ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس باستالعاندا مايدانعا شاقىرتۋ كەلىپ, 1942 جىلى ءدال وسى جەردەن سوعىسقا اتتانعان. ەكى جىل وت كەشىپ ءجۇرىپ, 1944 جىلى لاتۆيا جەرىندە قازا تاۋىپتى. ەلدە قالعان 13 جاسار بالاسى قۇرمەت ەڭبەككە ەرتە ارالاسىپ, كەيىن اكە جولىن جالعاستىرعان. قالدىعايتى كەڭشارىنىڭ ماقتاۋلى اعا شوپانى اتانىپ, «قۇرمەت بەلگىسى» وردەنىن وڭىرىنە تاعىپتى.

ءبىرىمجان اعا اياۋلى اكەسىن ساعىنا ەسكە الادى. وسى جانباق قىستاعىنىڭ ءار پۇشپاعىندا اكە ءىزى ءالى سايراپ جاتىر. ەڭبەكقور ەدى جارىقتىق. بيازى ءجۇندى قوي وسىرۋدەن 1979 جىلى قاراتوبە اۋدانىنىڭ چەمپيونى بولعان. سول جىلى ءار ءجۇز ساۋلىققا 145 قوزىدان ىلەستىرىپ, 771 قويدان 1 148 ءتول العان ەكەن.

– مىنا قىستاۋ – كەزىندە اكەمە ارناپ سوۆحوزدىڭ سالىپ بەرگەن ءۇيى ەدى. سىرتىنان سيليكات كىرپىشپەن قاپتاپ, شاتىرىن اۋىستىرعانىم بولماسا, سول كۇيىندە ساقتاپ وتىرمىن. مىنا تەرەك – اكەمنىڭ ءوز قولىمەن ەككەن اعاشى, – دەيدى كەيىپكەرىمىز اسپانمەن تالاسقان جالعىز بايتەرەكتى كورسەتىپ.

42 جىل ءومىرىن كەڭشار مالىن باعىپ وتكىزگەن قۇرمەت اقدوڭوۆ 1985 جىلى 56 جاسىندا دۇنيە سالىپتى. جاستاي كورگەن جەتىمدىك, ارقاعا باتقان اۋىر بەينەت سوڭى جازىلماس دەرتكە ۇلاسىپتى. قيىن-قىستاۋ جىلدارى ساباننىڭ اراسىنان ءبىر ۋىس ءدان تاۋىپ العانداعى قۋانىشىن بالالارىنا ەگىلىپ وتىرىپ ايتاتىن. ەڭبەكقور اكە ۇرپاعىنىڭ ساناسىنا ادال ەڭبەكتىڭ ءدامى ءتاتتى بولاتىنىن ابدەن ءسىڭىرىپ كەتىپتى.

اكە تاياعىن ۇستاپ, جانباقتى جايلاعان ءبىرىمجان اقدوڭوۆتىڭ دە ۇزدىك اتاعى كوپ كەشىكپەي دۇركىرەپ شىقتى. كەڭەس وداعى دەپ اتالاتىن كەڭ-بايتاق ولكەدە «قايتا قۇرۋ» اتتى ناۋقان باستالىپ, سىرەسكەن سەڭ سوگىلگەندەي, ساڭىلاۋدان جارىق كورىنگەندەي كەزەڭ ەدى ول. ءبىرىمجان دا 1987 جىلى 27 جاسىندا مەردىگەرلىك وتباسىلىق ادىسكە كوشىپ, قازىرگى جەكە شارۋاشىلىقتىڭ العاشقى قادامدارىن جاساي باستاعان. سول جىلى ءار 100 ساۋلىقتان 155 قوزى الىپ, ءار قويدان 4 كيلو ءجۇن قىرقىپ, ءارى مال ازىعىن ۇنەمدەپ, ماقتاۋلى مالشى اتاندى. اتى-ءجونى گازەت بەتىنەن تۇسپەدى. اتاعى اسپانداپ, ماسكەۋگە, ۆلكسم-نىڭ حح سەزىنە دەلەگات بولىپ باردى. ءوزى وبلىستىق پارتيا كوميتەتىنىڭ بيۋرو مۇشەسى, كومسومول كوميتەتىنىڭ پلەنۋم مۇشەسى, اۋداندىق كەڭەستىڭ دەپۋتاتى...

1987 جىلى ءساۋىر ايىنىڭ 15-ءى مەن 18-ءى ارالىعىندا وتكەن بۇكىلوداقتىق كومسو­مول سەزى كەڭەس جاستارىنىڭ كەۋدە­سىنە جاڭاشا وت جاعىپ, ەرتەڭىنەن ەرەكشە وزگەرىس كۇتتىرىپ ەدى-اۋ! بلكجو ورتا­لىق كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى ۆ.مي­رونەنكو بيىك مىنبەردە تۇرىپ: «جاستاردىڭ جاڭالىققا ۇمتىلىسى قانشا جىلدان بەرى قاتىپ قالعان قاساڭ قاعيدالاردان شارشادى, دەموكراتيالىق جاستار ۇيىمى مەن بيۋروكراتشىل باسشىلىقتىڭ اراسىندا تەرەڭ ور پايدا بولدى» دەگەن ەدى.

جاستىق جالىن, جاستىق جىگەر المايتىن اسۋ بار ما؟ ءبىرىمجان اقدوڭوۆتىڭ اتاق-داڭقى الىسقا كەتكەنى – سول جىلدار.

«قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتىنىڭ, قازاق كسر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ جانە مي­نيسترلەر كەڭەسىنىڭ قاۋلىسى بويىن­شا بەسجىلدىقتىڭ تاپسىرمالارىن ورىن­­داۋداعى اسا كورنەكتى تابىس­تارى ءۇشىن ءبى­رىم­جان اقدوڭوۆ جولداس قازاق كسر-ءنىڭ التىن قۇرمەت كىتابىنا جازىلدى».

ال مىناۋ قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعىنىڭ №579 ءنومىرلى ديپلومى: «قازاقستان كوممۋنيستىك پارتياسى ورتالىق كوميتەتى مەن قازاق كسر مينيسترلەر كەڭەسىنىڭ 1987 جىلعى 17 قىركۇيكتەگى قاۋلىسى بويىنشا ءبىرىمجان قۇرمەت ۇلى اقدوڭوۆكە – ورال وب­لىسى قاراتوبە اۋدانى قالدىعايتى كەڭشارىنىڭ اعا شوپانى – سوتسياليستىك جارىستاعى جوعارى وندىرىستىك كورسەتكىش­تەرى, مال سانىن كوبەيتىپ امان ساقتاعانى, عىلىم جەتىستىكتەرىن, وزىق پراكتيكانى, كوللەكتيۆتىك مەردىگەرلىكتى جانە ەڭبەكتى ۇيىمداستىرۋدىڭ باسقا دا پروگرەسسيۆتىك فورمالارىن ءتيىمدى پايدالانۋ نەگىزىندە مال ونىمدىلىگىن ارتتىرعانى ءۇشىن قازاق كسر مەملەكەتتىك سىيلىعى بەرىلەدى».

– مەملەكەتتىك سىيلىق دەگەن سول كەزدە 500 سوم اقشا ەكەن. اجەپتاۋىر قاراجات. الماتى قالاسىنا ارنايى شاقىرىپ, ءسان-سالتاناتپەن بەردى,  دەپ ەسكە الادى ءبىرىمجان اعا.

قانشا جەردەن «قايتا قۇرعانمەن» دە كەڭەس مەملەكەتىنىڭ كەرەگەسى سوگىلىپ, ۋىعى سىقىرلاپ تۇرعان ەدى سول كەزدە. الىپ ەل الاساپىران كۇيگە ءتۇستى. كەڭشارلار تارادى, قوعامدىق م ۇلىك پايعا اينالىپ, تالان-تاراجعا ءتۇستى. 1997 جىلى جەلتوقسان ايىندا قالدىعايتى كەڭشارى دا «قۇلادى». شارۋاشىلىق باسشىلارى ءبىرىمجان باعىپ وتىرعان ءبىر وتار قويدى ساناپ الدى. ءبىر قىزىعى, مالشىعا ءوزى باعىپ جۇرگەن قويدان ءبىر توقتى دا تيمەپتى. ۇلەسكە تيگەنى – مال قوراسى. 1995 جىلى «ەڭبەگى ءۇشىن» دەپ بەرىلگەن ەسكى تراكتور اجەتكە جارادى. ءىنىسى باۋىرجان ەكەۋى بىرىگىپ, اتاقونىستا جەكە مالىن باعىپ وتىرا بەرگەن.

2000 جىلى كورگەنىمدە ءبىرىمجان اعانىڭ قولىندا 200-دەي قوي, 20-30 سيىر, ازداعان جىلقى بولعان ەدى.

«اتا كاسىپ – مال باعۋدان زيان كورگەن جوقپىز. ءبىر ساۋلىق ون جىلدا مىڭعا جەتەدى دەگەن راس. مالدى بۇدان دا كوبەيتۋگە بولار ەدى, كۇش-قۋاتىمىزعا قاراپ وتىرمىز. مال باعۋدىڭ ازابى دا كوپ. قىس قاتتى بولىپ, قوي ءۇش اي قولعا قاراپ قالار بولسا, ونىڭ ءوزى ۇلكەن سىناق. بىراق وسى مال بۇكىل اۋلەتىمىزدىڭ كۇنكورىسىنە جاراپ تۇر. جىلىنا 15-20 مىڭ تەڭگە ءتۇرلى سالىققا كەتەدى. ەل كەزگەن كوممەرسانتتار ءبىر قويدى 3,5-4 مىڭ تەڭگەگە باعالايدى. تاي وگىز, باسپاقتار – 15 مىڭ تەڭگە. ورالدىڭ وزىندە قانتتىڭ كيلوسى 75 تەڭگە بولىپتى. تراكتوردىڭ, وراقتىڭ ءبىر بولشەگى, پودشيپنيگى ءبىر قوي تۇرادى. جازدا ورالدان ء«جۇن الام» دەپ ءبىر كوممەرسانت كەلدى. قارا قويدىڭ ءجۇنىن ءار كيلوسىن 10 تەڭگەدەن الماقشى. ارزانسىنىپ بەرمەي قالدىم» دەپ اڭگىمەسىن ايتقان ەدى ءبىرىمجان اعا.

ارادا وتكەن شيرەك عاسىردىڭ بيىگىنەن قاراساق, تالاي وزگەرىس بولىپ­تى-اۋ. بۇگىندە ءبىرىمجان اقدوڭوۆ باسقاراتىن «قۇرمەت» شارۋا قوجالىعى 2 500 گا جەردى جايلاپ وتىر. قولدا 700-دەي ساۋلىق, 200 سيىر, 120-داي جىلقى بار. اقشاسىن ساناپ بەرىپ, سۋ جاڭا قوس «متز-82» تراكتورىن زاۋىتتان ساتىپ الىپتى. باياعى كونە تراكتورى ول دا تۇر.

– بيىل تامىز ايىندا «كۇبىلەي» زاۋىتىنا التى ايلىق قوزىلاردى تاپسىردىق. شۇكىر, ورتا ەسەپپەن 18 كيلودان شىقتى. 23-26 كيلوگرامم تارتقاندارى دا بار. توقتى ەرتە ەت جيناۋى ءۇشىن ساۋلىقتى ەرتەرەك – اقپان-ناۋرىز ايلارىندا قوزداتامىز. اۋىلداعى شارۋانىڭ جۇمىسى كونۆەيەر سياقتى, بىرىنەن سوڭ ءبىرى كەلىپ تۇرادى عوي. ءبىر ءتاۋىرى, بيىل جەر جاعدايى جاقسى. كوكتەمدە سۋ مول بولىپ, قالدىعايتى تاسىدى, جاز جاڭبىرلى بولدى. تابيعاتتىڭ ءتول بالاسى سەكىلدى, ءبىز دە كۇننىڭ قاس-قاباعىنا قاراپ وتىرامىز, – دەيدى ءبىرىمجان اعا.

ءبىزدى مالشى قىستاعىنا باستاپ بارعان اۋىل اكىمى باعدات زاينۋللين ءبىرىمجان اعا اۋلەتىنىڭ تاتۋلىعىن تامسانا ايتقان ەدى. قازىر اۋىلدا مال باعاتىن باقتاشى تاپشى. ويتكەنى جاستار قوي سوڭىندا جۇرگىسى كەلمەيدى. فەرمەرلەر امالسىزدان قالادان ءۇي-كۇيى جوق قاڭعىباستاردى تاۋىپ الىپ, مال باققىزادى. ال «قۇرمەت» شارۋا قوجالىعىندا مۇنداي ادەت جوق. ءبىرىمجان اعانىڭ ءوز قولىندا ەكى ۇلى كەلىنىمەن, نەمەرەلەرىمەن بىرگە تۇرادى. ناۋقاندىق جۇمىس كەزىندە قالاداعى ۇل-قىزى جابىلىپ كەلىپ, جۇمىستى جاپىرىپ ىستەپ كەتەدى. 

– بالالارىم «قالا» دەپ قىڭقىلداپ تۇرعان جوق. ەكى بالام بار, كەلىن مۇعالىم, ءۇشانادا 11 جىلدىق مەكتەپتە قىزمەت ەتەدى. اۋىلىمىز جاقسى, كوركەيىپ كەلەدى. 2008 جىلى ءۇشانادا تيپتىك جوبامەن جاڭا مەكتەپ سالىندى. حالىق كوشپەدى, تابيعي گاز دا, تىشقانتايدىڭ تازا سۋى دا كەلىپ تۇر. ەندىگى ءبىر جوسپارىم, وسى جانباققا تابيعي گاز قۇبىرىن تار­تىپ العىم كەلەدى. 2,5 شاقىرىم جەر­دەن قۇبىر ءوتىپ جاتىر, ۇيگە دەيىن جەتكىزۋ­گە 6 ملن تەڭگە سۇراپ وتىر. از اقشا ەمەس, ارينە. بىراق قي جاعىپ, كۇل شى­­عارعان دا وڭاي ەمەس. بەينەتتىڭ زەينە­تىن دە كورۋ كەرەك قوي, – دەيدى ءبىرىمجان اعامىز بولاشاق جوسپارلارىنان حابار بەرىپ.

ەڭبەكقور جانداردىڭ ارقاسىندا ايدالاداعى جانباق بەرەكەلى بەكەتكە اينالعان. بيىل زەينەت جاسىنا جەتكەلى وتىرعان ءبىرىمجان اقدوڭوۆ قولىنداعى ءۇش نەمەرەسىن, قالاداعى ءتورت نەمەرەسىن كەزەك قىزىقتاپ, ۇل-قىزىنا ۇلاعاتىن تاراتىپ وتىرعان اقساقال بولىپتى. «2000 جىلى سەن كەلگەندە دۇنيەگە كەلىپ جاتقان ماعجانىم دا جاقىندا ۇيلەندى. قۇدايعا شۇكىر!», دەپ قويادى.

اۋىل شارۋاسىن الاڭ قىلاتىن ماسەلە دە بارشاعا ورتاق. ول مالدىڭ تەرىسى مەن ءجۇنى ەش كادەگە اسپاي, دالادا قالىپ جاتقانىنا قىنجىلادى. ويلاپ قاراڭىزشى: 700 قويدى جىلىنا ەكى مارتە قايشى قىرىقتىقپەن قىرقىپ, ءجۇنىن دالاعا تاستايدى! مۇنان اسقان سوراقىلىق بار ما؟!

ءبىز وتاعاسىمەن اڭگىمە-دۇكەن قۇرىپ تۇر­عان­دا قاراشاڭىراقتىڭ تورىن­دە قۇس­تىڭ سۇت­ى­نەن باسقانىڭ ءبارى بار بەرە­كەلى داس­تار­قان دا جايىلىپ قالعان ەكەن. اس سوڭى­نان ساپارلاسىمىز, قارا­توبە اۋدان­دىق ىشكى ساياسات ءبولىمىنىڭ باس­­شى­­سى نۇرتاس سافۋللين قوناقكادە جا­­ساپ, مۇ­حيت­تىڭ «اينامكوزىن» اۋەلەت­تى. ءبىرىم­­­جان اعا ەرەكشە اسەرلەنىپ, ء«اي, وز­­دە­­رىڭ بىرەر كۇن قونا جاتىپ اڭگىمەلە­سە­تىن قادىر­­لى قوناق ەكەنسىڭدەر», دەپ ءبىزدى جى­بەر­­­­مەۋگە ارەكەت جاساپ باقتى. شا­رۋا­­نىڭ كوپ­­تى­گىن, ۋاقىتتىڭ جوقتىعىن اي­تىپ, ارەڭ كون­دىردىك. جانباقتىڭ جانعا سايا وز­گە­­­شە­لىگىن ايتىپ, باق-بەرەكەسى ارتا بەرۋىن تىلەدىك.

– اكەمنىڭ قارا قونىسى عوي. وسى جەردەن تابان اۋدارعانىم جوق. بۇل – قۇتتى قونىس, بەرەكەلى شاڭىراق. قازىر ءبىر ءتاۋىرى ينتەرنەت ۇستايدى, ۋاتساپپەن سويلەسەمىز. ءبىز تۋرالى گازەتىڭە جازىپ جاتساڭ, سىلتەمەسىن ۋاتساپقا جىبەرەرسىڭ,   دەيدى قوشتاساردا ماڭ دالادا جۇرگەن مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى.

باتىس قازاقستان وبلىسى