توقسان دەيتىن جاستان اسسا دا, اقىل-ەسىنەن اداسپاي, الجىماي وتىراتىن سۇيەگى اسىل كىسىلەر بار. كەرىسىنشە, بۇگىندە ورىمدەي جاس ادامداردىڭ قازىر ايتقانىن قازىر ۇمىتىپ, قويعان زاتىن تابا الماي ابدىراپ جۇرەتىنىن ءجيى كورەتىن بولدىق. ۇمىتشاقتىق, وي جيناقتاي الماۋ جاستارعا دا ءتان بولىپ بارادى. كەلمەي قويمايتىن قارتتىققا قارسى ايلا جوق بولسا دا, كەي ادامداردىڭ جاسىنا جەتپەي الجۋى ارنايى زەرتتەلىپ كەلەدى.
ماسەلەن, وتكەن جىلى امەريكالىق كارديولوگتەر جاستاردى دەمەنتسياعا دۋشار ەتەتىن دەرتتەردى اتاعان ەدى. «Newsroom.heart.org» باسىلىمى ادامدى الجىتاتىن كەسەلدەر مەن ادەتتەردىڭ باسىندا گيپەرتونيا تۇرعانىن جازدى. قىسقاسى, شەتەلدىك ماماندار 30 جىل بۇرىن 20-40 جاس ارالىعىنداعى ءارتۇرلى ۇلت پەن جىنىستاعى 142 ادامنىڭ دەنساۋلىعىن ۇزدىكسىز زەرتتەپ, مرت ارقىلى باقىلاپ وتىرعان. ءبىرىنشى مرت 30 جاستارىندا جاسالسا, ەكىنشىسى شامامەن 55 جاستا تۇسىرىلگەن. وسى ارالىقتا كەيبىرىنىڭ ميىندا ايتارلىقتاي وزگەرىستەر جۇرگەن, اسىرەسە جاس ادامدارداعى پاتولوگيانىڭ پايدا بولۋىنا ءبىرىنشى كەزەكتە قان قىسىمى, ارتىق سالماق پەن تەمەكى اسەر ەتكەن. بىراق كارديولوگتەر اقىل-ەستىڭ كەمۋىنە الدىمەن گيپەرتونيا, ياعني جاستارداعى قانباسىمدىق سەبەپشى دەگەن تۇجىرىمعا توقتادى.
قىسقاسى, دەمەنتسيا دەگەن دەرت ەشبىر ەلدى اينالىپ ءوتىپ جاتقان جوق. دۇنيەجۇزىلىك دەنساۋلىق ساقتاۋ ۇيىمىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك, بۇكىل الەمدە دەمەنتسياعا دۋشار بولعان 55 ميلليون ادام بار. ددۇ ساراپشىلارى 2030 جىلعا قاراي بۇل سان 82 ميلليونعا, ال 2050 جىلعا قاراي 152 ميلليونعا ۇلعايىپ, ءالى تالاي ادام وسى كەسەلدىڭ ازابىن تارتادى دەپ دابىل قاعىپ جاتىر. قازىرگى ۋاقىتتا اقىل-ەسىنەن ايىرىلىپ, الجىعان ناۋقاستاردىڭ شامامەن 60 پايىزى حالقىنا كۇتىم جاسايتىن ناقتى ستراتەگياسى جوق, تابىسى تومەن ەلدەردە تۇرادى.
وسى ارادا تاعى ءبىر ىرگەلى زەرتتەۋدى العا تارتا كەتۋگە بولادى. وگايو شتاتىنىڭ ۋنيۆەرسيتەتى دە وسى ماسەلەنى كەشەندى تۇردە قاراستىرا كەلە, ادامنىڭ جاسىنا قاراماي الجۋعا باستايتىن سەبەپتەردىڭ الدىڭعى قاتارىنا شىلىمقورلىقتى شىعاردى. تەمەكىنى تاستاماي شەگىپ كەلە جاتقان ورتا جاستاعىلاردىڭ ەستە ساقتاۋ قابىلەتى ءوز زامانداستارىنان الدەقايدا تومەن بولاتىنىن دالەلدەپ بەردى.
ء«دال قازىرگى تاڭدا دەمەنتسيانى تولىق ەمدەيتىن نەمەسە ونىڭ دامۋىن تەجەيتىن قانداي دا ءبىر تەراپيا جوق. دەگەنمەن ونىڭ پايدا بولۋىنا, اسقىنۋىنا جول بەرمەۋگە بولادى. وسى كەسەلگە دۋشار ەتەتىن قاۋىپتى فاكتورلاردى انىقتاۋ اسا ماڭىزدى. سوندىقتان تەمەكىنى بارىنشا ەرتە تاستاۋ كەرەك», دەيدى س.اسفەندياروۆ اتىنداعى قازۇمۋ پروفەسسورى, ناركولوگ-دارىگەر ساعات التىنبەكوۆ.
دەمەنتسياعا دۋشار بولعان ادام ءوز ءومىرىن عانا ەمەس, تۋىسقاندارىنىڭ دا تۇرمىسىن, الەۋمەتتىك جاعدايىن قيىنداتىپ جىبەرەدى. ويتكەنى ناۋقاس ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتۋدەن قالادى, بىرەۋدىڭ كومەگىنسىز اس-سۋ ىشپەيدى, دالاعا شىقپايدى. دالاعا شىقسا, ۇيىنە قايتىپ ورالمايدى.
بۇل كەسەلدىڭ وتباسىنداعىلار ءۇشىن عانا ەمەس, مەملەكەت ءۇشىن ۇلكەن ەكونوميكالىق شىعىنى وراسان. ەڭ سوراقىسى, دەمەنتسيا جاسارىپ كەلەدى. كارىلىك جەتكەندە كەلەتىن ادامنىڭ ويلاۋ, ەستە ساقتاۋ قابىلەتى قۇلدىراپ, ءسوزدى تۇسىنۋدەن قالىپ, ءوز ارەكەت-قيمىلىن, مىنەز-قۇلقىن باسقارۋعا قاۋقارسىزدىعى كەيىنگى كەزدەرى ەلۋ جاستاعى كۇش-قايراتى سارقىلماعان, ەڭبەك ەتۋگە جارامدى تۇرعىندارعا كوشكەنى ويلانتادى.
ال ءبىزدىڭ ماماندار مۇنىڭ سەبەبىن الكوگولدىك ىشىمدىكتەرگە شامادان تىس اۋەس بولۋدان, ەسىرتكىگە تاۋەلدىلىك, قانت ديابەتى, مي ىسىكتەرىنىڭ قاتەرلى ىسىگىنەن ىزدەيدى. رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىعىنىڭ اعا دارىگەرى, پسيحياتر ناتاليا لوگاچەۆا: «دەمەنتسيا ءتۇرلى اۋرۋلاردىڭ, جاراقاتتىڭ, ميداعى تىندەردىڭ سەمىپ قالۋى سالدارىنان مي قىزمەتى ب ۇلىنگەن كەزدە پايدا بولادى. جىلدا وسى اۋرۋعا دۋشار بولعان 7,7 ميلليوننان اسا تۇرعىن انىقتالادى. وكىنىشكە قاراي, بۇل دەرتتىڭ ەمى جوق. تەك مي قىزمەتىنىڭ بۇزىلۋى سەبەبىن ەرتەرەك انىقتاعان جاعدايدا ناۋقاستىڭ دەنساۋلىعىن دارىلەردىڭ كومەگىمەن جاقسارتۋعا مۇمكىندىك بار», دەيدى.
لاتىن تىلىنەن اۋدارعاندا دا دەمەنتسيا دەگەنىڭىز ەسىنەن اداسۋ, الجۋ دەگەندى بىلدىرەدى. كارىلىك جەتكەندە, تۇقىم قۋالاۋ, مي تامىرلارىنىڭ اتەروسكلەروزى, ورتالىق جۇيكە جۇيەسىنىڭ قاتەرلى ىسىگى, گيپەرتونيا, ماسكۇنەمدىك, ەسىرتكى زاتتارىنا تاۋەلدىلىك, ءتۇرلى ينفەكتسيالىق اۋرۋلار مي قىزمەتىن السىرەتىپ, ادامدى اقىلدان, ەستەن ايىرادى. بۇل اۋرۋ قاۋىپتى بولعانىمەن العاشقى بەلگىلەرى بىردەن بايقالمايدى. بىرەۋلەردىڭ نارسەنى ۇمىتتىم دەگەن ءسوزىن ءجيى ەستيمىز. وكىنىشكە قاراي, باستاپقىدا جاقىندارىمىزدىڭ مىنەز-قۇلقىنداعى بۇل وزگەرىستەردى كوبىمىز ەرەن قىلمايمىز. دەگەنمەن ۇمىتشاقتىق ءورشۋى, كۇيزەلىس, ءبىر اڭگىمەنى قايتالاپ ايتۋ, باعىت-باعداردى جوعالتۋ, كوڭىل كۇيدىڭ قۇبىلۋى, قوقىس جيناۋعا اۋەستەنۋ, كوزگە وعاش, ەرسى قىلىقتاردى قايتالاۋ, ويىن جەتكىزە الماۋ سياقتى بەلگىلەر بايقالعاندا دابىل قاعىپ, دەرتكە شيپا ىزدەي باستاۋ كەرەك. ەمدەۋگە اسىقپاساڭىز, ناۋقاستىڭ مي قىزمەتىنىڭ جۇمىسىن ساقتاپ قالۋ قيىنعا سوعاتىنىن ايتادى ماماندار. قازىرگى تاڭدا دەمەنتسيا اسقىنۋىنىڭ الدىن الاتىن ءدارى-دارمەكتەر جەتكىلىكتى. سوندىقتان رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىعىنىڭ اعا دارىگەرى, پسيحياتر ناتاليا لوگاچەۆا اقىل-كەڭەسىمەن ءبولىستى.
«ەگەر اۋرۋدىڭ بەلگىلەرى بايقالسا, وندا نەۆرولوگ پەن پسيحياتردىڭ قىزمەتىنە جۇگىنىڭىز. دەمەنتسيانىڭ نەدەن پايدا بولعانىن ءبىلۋ وتە ماڭىزدى. نەيروپسيحولوگيالىق زەرتتەۋ جۇرگىزىپ, كومپيۋتەرلىك توموگرافيانىڭ كومەگىمەن نەمەسە ەلەكتروەنتسەفالوگرامما ارقىلى ميعا تولىق زەرتتەۋلەر جۇرگىزىپ, سونىڭ ناتيجەسىندە كەسەل انىقتالادى. ءدارى-دارمەك تاعايىندالادى. الجىعان ناۋقاس مەديتسينالىق كومەكپەن بىرگە ءوز بەتىنشە ارەكەت ەتۋ مۇمكىندىكتەرى شەكتەلىپ, جەكە كۇتىمگە مۇقتاج بولادى. سوندىقتان ادامنىڭ اقىل-ەسىنىڭ كەمۋى, ويلاۋ قابىلەتى تەجەلگەن كەزدە تۋىسقاندارىنا قۇقىقتىق جانە الەۋمەتتىك كومەككە قاتىستى كەڭەستەر الۋ قاجەت. ول تاۋلىك بويى ەرەكشە كۇتىمگە مۇقتاج بولادى. ءتىپتى ءسىز ونىڭ كىمى بولاسىز, نە ءۇشىن كەلدىڭىز, تاماق بەرەتىن كەزدە ەسكەرتىپ, ءار ارەكەتىڭىزدى ەسىنە سالىپ وتىراسىز. مۇنداي ادامدار اداسىپ كەتۋى نەمەسە ءۇيىن تاپپاي باسى اۋعان جاققا كەتىپ, جوعالىپ كەتۋى دە مۇمكىن. سوندىقتان كورشىلەرىڭىزگە دە ناۋقاستىڭ الجىعانىن ەسكەرتكەن ارتىق بولمايدى. قازىرگى تاڭدا يەسىنىڭ قايدا جۇرگەنىنەن بەلگى بەرەتىن بىلەزىكتەردى تاعىپ قويۋعا كەڭەس بەرەمىن», دەيدى پسيحياتر.
ونىڭ ايتۋىنشا, وسىدان 40 جىلداي بۇرىن پسيحياتريا وقۋلىقتارىندا دەمەنتسيانى ەمدەۋدىڭ ادىستەرى جازىلماعان. سەبەبى بۇل اۋرۋ ەمدەلمەيتىن دەرت بولىپ سانالدى. قازىرگى ۋاقىتتا قازاقستاندا دەمەنتسياعا شالدىققان ناۋقاستارعا امبۋلاتوريالىق دەڭگەيدە دە, ستاتسيونارلىق دەڭگەيدە دە (كورسەتىلىمدەر بولعان جاعدايدا) تەكسەرۋ جۇرگىزىلەدى جانە ەمدەۋ حاتتامالارىنا سايكەس ەم-دوم جۇزەگە اسىرىلادى. وكىنىشكە قاراي, ناۋقاستى بۇرىنعى قالپىنا كەلەدى, تولىق ايىعىپ كەتەدى دەپ ۇمىتتەنۋ نەعايبىل. بىراق مەديتسينانىڭ ءبىر جەتىستىگى – اۋرۋدىڭ دامۋىن باسەڭدەتۋگە كومەكتەسەتىن ءدارى-دارمەكتەر بار.
«بارلىق كەسەلدىڭ الدىن الۋدىڭ ەڭ ءتيىمدى جولى سالاماتتى ءومىر سالتىن ۇستانۋ كەرەك. دەنەنىڭ مەتابوليكالىق پروتسەستەرىن جاقسارتۋعا, مي جاسۋشالارىن وتتەگىمەن قانىقتىرۋعا كومەكتەسەتىن جاياۋ ءجۇرۋ, سكانديناۆيالىق تاياقشالارمەن ءجۇرۋ, ۆەلوسيپەد تەبۋ, جاياۋ سەرۋەندەۋ, ءجۇزۋ, قىستا شاڭعى تەبۋ سياقتى سپورت تۇرلەرىن تاستاماۋ قاجەت. ەلمەن ارالاسۋ, تاقىرىپ تالقىلاۋ دا مي جۇمىسىن جاقسارتادى. ويسىز, قامسىز تىرشىلىك ەتىپ, ميدىڭ ۇيىقتاپ قالماۋىنا جول بەرمەڭىز. كىتاپ وقۋ, ولەڭ جاتتاۋ, ءماتىننىڭ شاعىن ۇزىندىلەرىن قايتالاۋ, شەت ءتىلىن ۇيرەنۋ, مۋزىكالىق اسپاپتاردا ويناۋ, ۇساق موتوريكانى دامىتىپ وتىرعان دا پايدالى. قورىتا كەلگەندە, دەمەنتسيانىڭ الدىن الۋ ءۇشىن ونىڭ دامۋىنىڭ قاۋىپ فاكتورلارىن ءبىلۋ قاجەت. سىزدە قانداي دا ءبىر شارا قولدانۋعا بولاتىن 16 جىلدان 25 جىلعا دەيىن سوزىلاتىن سيمپتومسىز كەزەڭ بار. ءبىرىنشى – بۇل ادامنىڭ جاسى. جاس ۇلعايعان سايىن قاۋىپ-قاتەر سوعۇرلىم جوعارى بولادى. قارتتىققا قارسى ايلا جوق, دەسەك تە, ەگەر ءسىزدىڭ اتا-اجەلەرىڭىز جادىنان ەرتە ايىرىلىپ, ءوز-وزىنە قاراي الماسا, وندا دەمەنتسيا, التسگەيمەر سياقتى اۋرۋلاردى بولدىرماۋدىڭ قامىن جاساعان ءجون. نەۆروپاتولوگ رەتىندە مەن تاعى ءبىر فاكتورعا نازار اۋدارتقىم كەلەدى. بۇل – ينسۋلت. قازاقستاندا جىل سايىن 40 مىڭنان اسا ادام ينسۋلت الادى. اجالدان امان قالعان كۇننىڭ وزىندە زاقىمدانۋ وشاعىنىڭ كولەمى از پاتسيەنتتەردىڭ كوپشىلىگىندە ينسۋلتتان كەيىنگى كوگنيتيۆتى بۇزىلۋلار داميدى. دەمەنتسيا جاعدايىنداعى ەم-دوم, ياعني جادتىڭ, وي جيناقتاۋ مەن اتقارۋشى فۋنكتسيالاردىڭ ناشارلاۋى ينسۋلتتان كەيىن فيزيكالىق ساۋىقتىرۋدى قاجەت ەتەتىن پاتسيەنتتەر ءۇشىن وڭالتۋ باعدارلاماسىنىڭ وزەكتىلىگىن جوعالتادى», دەيدى «نەۆروپاتولوگتەر قاۋىمداستىعى» قب توراعاسى ەركىن نۇرعوجاەۆ.
رەسپۋبليكالىق پسيحيكالىق دەنساۋلىق عىلىمي-تاجىريبەلىك ورتالىعىنىڭ مالىمەتىنشە, قازىر ەلىمىزدە رەسمي تۇردە 9 مىڭنان اسا ادام وسى كەسەلدەن زارداپ شەگىپ وتىر.
الماتى