قازاق مۇنايىنىڭ قۇنى

مۇناي باررەلىنىڭ قۇنىنا ال­ۋان ءتۇرلى بولجام, جورامال جاسالىپ وتىر. ماسەلەن, جىل باسىندا شۆەيتسارياداعى UBS Group AG بانكىنىڭ ساراپشىلارى مۇناي باعاسىنىڭ قىمباتتايتىنىنا بولجام جاسادى. ساراپشىلار مۇنى مۇناي-گاز ونەركاسىبىنە, قىتاي مەن دامۋشى ەلدەر ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋگە قۇيىلاتىن ينۆەستيتسيالىق قارجى كولەمىنىڭ از بولاتىندىعىمەن تۇسىندىرەدى. ولاردىڭ بولجامىنا قاراعاندا, جىل سوڭىنا تامان Brent ماركاسىنا جاتاتىن «قارا التىن» باررەلى – 110, WTI مۇنايى – 107 اقش دوللارىنا دەيىن كوتەرىلەدى.

سول تۇستا تۇماندى البيون استاناسى – لوندون شاھارىنداعى ICE Futures بيرجاسىندا Brent ماركالى مۇ­ناي­دىڭ فيۋچەرسى باررەلىنە 78,30 دول­لار­دان ساۋ­دالاندى. ال WTI مۇنايى­نىڭ كەلىسىم­شارتتارى باررەلىنە شاما­مەن 73,80 دوللاردى قۇرادى. «مۇناي­عا سۇرانىس تاۋلىگىنە 1,6 ملن باررەل­گە دەيىن وسەدى. جىلدىڭ ەكىنشى جارتى­سىندا مۇنايعا سۇرانىستىڭ رەكورد­تىق كورسەتكىشى – تاۋلىگىنە 103 ملن باررەلدەن اسۋى ىقتيمال» دەلىنگەن UBS ەسەبىندە.

بانك ساراپشىلارى مۇناي باعاسىنىڭ وسۋىنە تۇرتكى بولاتىن بىرنەشە سەبەپتى العا تارتادى. بىرىنشىدەن, مۇنى الەم ەكونوميكاسىن شىرماۋىقتاي شارپىعان ينفلياتسيامەن بايلانىستىرادى.

قازىر الەم ەلدەرىنىڭ بارىندە ينفليا­تسيانىڭ شارىقتاۋى بۇعاۋ­دان شىعىپ بارادى. بۇل تەك مۇ­ناي­دىڭ عانا ەمەس, وزگە دە تاۋارلار باعا­سىنىڭ قىمباتتاۋىنا اكەلىپ سوعادى.

ەكىنشىدەن, اقش-تاعى قاتاڭ ەڭبەك نارىعىنىڭ اسەرى بار. ونىڭ ۇستىنە تا­ۋار­­دى جەتكىزۋ تىزبەگىن­دەگى ءتۇرلى شەكتەۋ­لەر­دىڭ ىقپالى تي­مەي قويمايدى. مىنە, وسىنداي جايتتار شىعىندار ۇلەسىن ەداۋىر ۇلعايتارى داۋسىز.

تاعى ءبىر سەبەپ – جەتى قات جەر استىنان مۇناي ءوندىرۋ كولەمىنىڭ تومەن­دەي­تىنى. ماسەلەن, مۇنداي قادامعا كاس­پي تەڭىزىنەن «قارا التىن» ءوندىرۋدى جاعا­لاۋداعى ەلدەردەن بۇرىن باستاعان ازەربايجان ۇكىمەتى بارعالى وتىر. بۇل ەلدە بيىل گاز كوندەنساتىن قوسا ەسەپ­تەگەندە, مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 31,2 ملن توننا شاماسىندا بولاتىنى جوسپار­لان­عان. وتكەن جىلعى جوس­پار 32,7 ملن توننا كولەمىندە بولعانىن ەسكەرسەك, بيىل «قارا التىن» ءوندىرىسى 4,6%-عا تو­مەن­دەيدى.

ال حالىقارالىق ەنەرگەتيكا اگەنت­تى­گىنىڭ (حەا) دەرەگىنە قا­را­عاندا, بيىل الەمدە مۇنايدى تۇتىنۋعا الەمدىك سۇرا­نىس ارتىپ, تاۋلىگىنە 1,9 ملن باررەلگە ءوسۋى مۇمكىن. بۇل بولجام راسقا اينالار بولسا, تاۋلىگىنە وندىرىلەتىن «قارا التىن» 101,7 ملن باررەلگە جەتەدى.

اگەنتتىك ساراپشىلارىنىڭ پى­كى­­رىن­شە, مۇنايعا سۇرانىس اۆياوتىندى كوبى­رەك تۇتىنۋ ەسەبىنەن ارتپاق. بيرجا جاعا­لاعان ويىن­شىلاردىڭ تىنىشىن كەتىرگەن «قارا التىنعا» سۇرانىستىڭ جارتىسىنا جۋىعى قىتاي ەلىنەن ءتۇسۋى مۇمكىن ەكەندىگى جوققا شىعا­رىل­ماي­دى. بىراق بۇل ءۇشىن اسپان استى ەلىندەگى كو­رو­نا­ۆيرۋس ينفەكتسيا­سىنا قارسى شەك­تەۋ­لەردىڭ كۇشى جويىلۋى قاجەت.

كەرىسىنشە, تۇتىنۋشىعا مۇناي جەت­كى­زۋد­ىڭ ءوسىمى تاۋلىگىنە 1 ملن باررەلگە دەيىن تومەندەيتىنى بول­جانىپ وتىر. ارينە بۇل – «قارا التىن» تاسى­مال­داۋ­شىل­اردىڭ تابىسىن ورتايتاتىن, ءتىپ­تى كوڭىلىنە كىربىڭ ۇيالاتاتىن بولجام. ويت­كەنى 2021 جىلى مۇ­ناي جەتكىزۋ 4,7 ملن بار­رەلگە ارتىپ, دەلدال ويىنشىلار كىرىسى مولايعانى داۋسىز.

مۇناي بيزنەسىندە ۇلەسى بارلاردى ويلانتاتىن تاعى دەرەككە سۇيەنسەك, وپەك+ قۇرامىنا كىر­مەگەن ەلدەردە «قا­را التىن» سۇرا­نى­سىنا قاتىستى ۇسى­نىس تاۋ­لى­گىنە 1,9 ملن باررەلگە ۇلعايادى. الايدا وپەك+ ۇيى­مى­نىڭ ۇسى­نىسى باس­قاشا سيپات الىپ وتىر. ناقتى­سىن­دا بۇل ۇيىم رەسەيدەگى ءوندىرىستىڭ تومەندەۋىنە بايلانىس­تى تاۋلىكتىك ءونىم ءوندىرۋ 870 مىڭ باررەلگە قىسقاراتىنىن جوققا شىعارمايدى.

جاھاندىق ەكونوميكانىڭ دامۋىنا تالداۋ جاسايتىن حالىق­ارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ (حۆق) دا ءوز بولجامى بار. قور دەرەگىنشە, مۇناي باررەلىنىڭ باعاسى 16,2 پايىزعا ارزاندايتىنى انىق. دە­مەك «قارا التىننىڭ» ءبىر بار­رەلى 81,13 دول­لارعا دەيىن تومەن­دەي­دى. شىنىمەن مۇ­ناي باعاسى ءدال وسىلاي تومەندەسە, بۇل جانارماي ساناتىنا جاتپايتىن شيكى­زات تاۋارلارىنىڭ باعاسى ورتاشا 6,3%-عا ارزانداۋى ابدەن مۇمكىن دەگەن ءسوز. «2022 جىلعى 29 قاراشاداعى فيۋچەرستىك نا­رىق­تا ەسەپتەلگەن ورتاشا بولجام­دى باعا 2023 جىلى 81,13 دول­لاردى, ال 2024 جىلى 75,36 دوللاردى قۇرايدى», دە­لىنگەن قور تالداۋىن­­دا.

ساۋدا-ساتتىقتىڭ قىر-سىرى­نا قانىق ساراپشىلار مۇناي باعاسىنىڭ ءجيى قۇ­بى­لۋىن قالىپ­تى جاعداي رەتىندە با­عا­لاپ وتىر. بۇعان سونشالىقتى الاڭ­داۋ­­دىڭ قاجەتى جوق. ويتكەنى باررەل قۇنى ءبىر كوتەرىلىپ, ءبىر تومەندەيدى. كەي­دە توقتاۋسىز قىمباتتاپ, كەرى­سىن­شە, بىر­نە­شە كۇن قاتارىنان ارزاندايتىنى قاي­تا­لا­نىپ ءجۇر. بۇل – جىل سايىنعى ءۇردىس. وعان بيرجا ويىنشىلارىنىڭ قيتۇرقى ارەكەتى دە سەبەپ بولۋى مۇمكىن. ءتىپتى الەم­دە بولىپ جاتقان گەوساياسي احۋال­دىڭ دا, تەحنوگەندىك سيپات­تا­عى اپات­تاردىڭ دا اسەرى تيەتىنى داۋ تۋدىر­مايدى. قىرعي-قاباق ەلدەر ارا­سىنداعى ەكونوميكالىق سانك­تسيا­نىڭ دا سالقىنى بار.

ماسەلەن, مۇناي باررەلى ءبىر جۇما بۇرىن قىمباتتاعان ەدى. ەندى تاعى دا قاي­تا­دان قۇلدىراۋعا بەت الدى. بۇعان الداعى كەزەڭدە بولۋى مۇمكىن ينفليا­تسيا­نىڭ دەرەكتەرى, ازيا مەن اقش-تاعى مۇناي وڭدەۋ زاۋىتتارىنىڭ جۇمىسىن قالپىنا كەلتىرۋ اسەر ەتكەن سەكىلدى. تاعى ءبىر دەرەككە جۇگىنەر بولساق, Brent مار­كالى مۇناي فيۋچەرستەرى 74 تسەنتكە نەمەسە 0,9%-عا ارزانداپ, باررەلىنە 85,65 دوللارعا تۇراق­تا­دى. امەريكالىق WTI ماركالى مۇناي 2,1% وسىمنەن سوڭ قاي­تا­دان 73 تسەنتكە نەمەسە 0,9%-عا ارزاندادى. ءسويتىپ, ونىڭ ءبىر باررەلى 78,99 دوللارعا ساتىلدى. ارينە مۇنداي باعا ۇزاق ۋاقىت ساقتالماۋى بەك مۇمكىن. بىرنەشە كۇننەن كەيىن قايتا وزگەرەتىنى انىق.

وسىعان بايلانىستى OANDA بيرجا­لىق كومپانياسىنىڭ ساراپشىلارى شي­كى مۇناي باعاسىنىڭ تو­مەندەۋىن ءبىر عانا سەبەپپەن باي­لانىستىرادى. بۇل – ەنەرگە­تي­­­كالىق ترەيدەرلەردىڭ وعان سۇ­را­نىس بولجامىنىڭ الەۋەتتى السى­رەۋىن كۇتۋى. ال CMC Markets سا­­راپ­­شىلارىنىڭ تۇ­سىن­دىرۋىنشە, دجەيحانداعى تۇرىك تەر­مي­نالى ارقىلى ازەربايجاننىڭ مۇ­نايىن ەكسپورتتاۋ قايتا جاندانا باس­تاعان. ءسويتىپ, وتكەن اپتادا «قارا التىندى» جەتكىزۋمەن بايلانىس­تى تۋىن­داعان الاڭداۋشىلىقتىڭ قارا بۇلتىن سەيىلتكەن. تەگىندە بۇل تەرمينال ازەر­باي­جان مەن يراكتان مۇناي تاسىمالدايتىن قۇبىرلار ءۇشىن قويما ءرولىن ات­قا­­رادى. بۇعان قوسا مۇنايدى جو­نەل­تۋ ءۇشىن تيەۋ بەكەتى رەتىندە قول­­­­دانىلادى. الايدا تەرمينال تۇر­كيا مەن سيرياداعى جەر سىل­كىنىسى كەزىندە ب ۇلىنگەن.

وسىنداي سەبەپتەر مۇناي باعا­سى­نىڭ وقتىن-وقتىن وزگەرىسكە ۇشى­راۋىنا اسەر ەتكەنىمەن, الەم ەلدەرى كومىرسۋتەكتى شي­كى­­زاتتى ءوندىرۋ استە توقتاتپايدى. مۇناي ءوندى­رۋدى جالعاستىرا بەرەتىن ەلدەر قا­تارىندا 124 جىلدان بەرى «قارا التىن» سەلىن ۇزدىكسىز بەرە­تىن كەن ورنى كوپ قا­زاق­­ستان دا بار. ەنەرگەتيكا ءمينيسترى بولات اقشو­لاقوۆتىڭ مالىمەتىنشە, بىل­تىر مۇناي ءوندىرۋ كولەمى 84,2 ملن توننانى, «قارا التىن» ەكسپور­تى 64,3 ملن توننانى قۇراعان. ال بيىل مۇناي ءوندىرۋدى 90,5 ملن توننا, ال مۇناي ەكسپورتىن 71 ملن توننا دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.

مۇناي ونىمدەرىن ءوندىرۋ كولە­مى 13,7 ملن تونناعا جەتكەن. ونىڭ ىشىندە 5,2 ملن توننا ديزەل وتىنى, 2,8 ملن توننا مازۋت, 5 ملن توننا بەنزين ءوندىرىلدى. ال اۆياوتىن ءوندىرۋ كولەمى – 0,7 ملن توننا. اۆياوتىن ءوندىرۋ جوسپارىنىڭ ورىندالماۋى اتىراۋ مۇناي وڭ­دەۋ زاۋىتىندا بى­ل­تىرعى قازان-قاراشا ايلارىندا جۇر­گى­زىلگەن جوندەۋ جۇمىستارىمەن بايلانىس­تى بولىپ وتىر.

– مەملەكەت باسشىسى ساپالى جانار-جاعارمايعا ارتىپ كەلە جاتقان قاجەت­تى­لىك­تى قامتاماسىز ەتۋ مىندەتىن العا قويدى. بيىل بۇل مىندەتتى ورىنداۋ شەڭبەرىندە ءوندىرىستى جىلىنا 6 ملن توننادان 9 ملن تونناعا دەيىن, كەلەشەكتە جىلىنا 12 ملن تونناعا دەيىن ۇلعايتۋدى كوزدەپ وتىرمىز. وسى ماقساتتا شىمكەنت مۇناي وندەۋ زاۋىتىن كەڭەيتۋدىڭ تەحنيكالىق-ەكو­نو­ميكالىق نەگىزدەمەسىن ازىر­لەۋگە كىرىسەمىز, – دەيدى بولات اقشولاقوۆ.

قازاقستان دا – مۇناي ەكسپورت­تاۋ­شى­نىڭ ءبىرى. ويتكەنى مۇناي ەكسپورتىنان ەل بيۋدجەتىنە قۇيىلار ءتۇسىم از ەمەس. ەلىمىزدە وندىرىلگەن مۇناي قاي ەلدەرگە ەكسپورتتالادى؟ ولار مۇنايدى قانداي باعامەن ساتىپ الادى؟

Energy Monitor قوعامدىق قو­رىنىڭ مالىمەتىنە قاراعاندا, قا­زاق­ستاننىڭ مۇنايى 30 ەلگە ەكسپورتتالادى. ماسەلەن, بىلتىر ءبىزدىڭ ەلدە وندىرىلگەن مۇنايدىڭ ءبىر تونناسى ءۇشىن 597 دوللاردان جوعارى باعا ۇسىنعان 10 ەل بار. بۇلار – يتاليا, نيدەرلاند, وڭتۇستىك كورەيا, قىتاي, تۇركيا, فرانتسيا, رۋمىنيا, سينگاپۋر, يسپانيا جانە ءۇندىستان.

قازاقتىڭ مۇنايىن ساتىپ الۋ­شى­­لار­دىڭ باستاۋىندا يتاليا تۇر. بۇل ەلدىڭ ۇلەسى «قارا التىن» ەكسپورتىنىڭ 27,9 پا­يىزىن قۇ­راي­دى. يتاليا تۇتىنۋ­شى­لا­رىنا ساتىلعان «قارا التىننىڭ» ءبىر تونناسى – 731 دوللار.

تارماق-تارماق قۇبىر تارتىپ, كولىكتىڭ تەمىر­جول, تانكەر سەكىلدى تۇرلەرىمەن ەكسپورت­تال­عان مۇنايدىڭ باعاسى بارلىق ەل ءۇشىن بىردەي ەمەس. ماسەلەن, سينگاپۋرعا ساتىلعان مۇنايدىڭ ءبىر تونناسى 597 دوللارعا باعالانعان. بۇل – ەڭ تومەنگى باعا. رۋمىنياداعى تۇتىنۋشىلارعا 665, نيدەرلاندقا – 704, تۇركياعا – 715, فرانتسياعا – 724, يسپانيا ەلىندەگى ساتىپ الۋشىلارعا 743 دوللارمەن جو­نەل­­تىلگەن. ال وڭتۇستىك كورەيا مەن قى­تاي­عا ەكس­پورتتالعان مۇنايدىڭ قۇنى 767 دول­لار­دى قۇراعان. الەمدە حالىق سانى جا­عىنان الدىڭعى ورىنداعى ءۇندىس­تان­نىڭ تۇتىنۋشىلارى ەڭ جوعارى باعا ۇسىنىپ, «قارا التىندى» 770 دوللاردان ساتىپ العان.

ارينە قازاق مۇنايىنا قىزى­عاتىن ەل كوپ. سونىڭ ىشىندە ازيا ەلدەرىنىڭ قازاق مۇنايىنىڭ ءبىر تونناسى ءۇشىن وزگەلەردەن جوعارى باعا ۇسىناتىنى بايقالادى. شە­تەلگە ەكسپورتتالعان مۇنايدىڭ 1 تونناسى ءۇشىن ورتاشا باعا 720 دوللاردى قۇراپ وتىر. بۇل – بىلتىرعى باعا. از با, الدە كوپ پە؟.. ءوزىڭىز باعامداي بەرىڭىز!

اتىراۋ وبلىسى