قازاننان قاقپاق كەتسە...

«شىعاسىعا يەسى باسشى» دەمەكشى, اۋىل حالقى ءالى دە كەڭ قولتىق پەيىلىنەن, اڭعالدىعىنان ارىلا الماي وتىر. وسى ءبىر جايدى قاراۋ نيەتتى كوكىرەكتەرىنە تۇيگەن ۇرىلار دا ءبىلىپ, باسىنۋىن قويا­تىن ەمەس. ءتورت ت ۇلىكتىڭ ىشىندە جىل­قىعا قاتەر كوپ. وتكەن جىلى 287 قىلقۇيرىقتى وڭاي ولجانى كوكسەگەن ۇرىلاردىڭ كومەيىنەن اسىپ كەتسە كەرەك, وعان قوسا 75 ءىرى قارا, 637 ۇساق مال ۇرلانعان. مال يەلەرىنە كەلگەن شىعىن مولشەرى 137 ميلليون تەڭگە شاماسىندا. بۇل ءتيىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا حابارلانىپ, اق ادال مالدىڭ ارتىنان ىزدەۋشىسى شىعىپ, ەسەپكە ەنگەندەرى عانا. 

جوعارىدا ءبىز ايتقان مالدىڭ 875 باسى, ياعني 87,6 پايىزى مال يەلەرى مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جارعاق قۇلاعى جاستىققا تيمەي ىندەتە ىزدەۋىنىڭ ارقاسىندا تابىلىپتى. مال يەلەرىنىڭ باسىم كوپشىلىگى «قايتقان مالدا قايىر بار» دەپ ۇرىلارعا ءادىل جازاسىن تارتقىزۋ ءۇشىن قۋىنا بەرمەيدى. ءبىر كەمشىلىك وسى تاراپتا. ەگەر وزگەنىڭ مالىن وڭاي ولجا كورىپ, سۋىق قولىن سۋماڭداتقاندار ءادىل جازاسىن تارتسا, وزگەسى دە تىيىلار ەدى. سوڭعى ۋاقىتتا بۇل تاراپتاعى زاڭ قاتايدى دەگەنىمىزبەن, وسىنداي ولقىلىقتىڭ ورىن الۋى سالدارىنان قازاننان قاقپاق كەتىپ تۇر. ءالى دە 124 باس مال ۇشتى-كۇيلى جوق. ەندىگى ساۋداگەرى سۋداي ساپىرىلىسقان بازارعا ءتۇسىپ كەتتى مە, جوق الدە كوز كورىپ, قۇلاق ەستىمەگەن قيانعا شىعاندادى ما بەلگىسىز. ءسوز ءلامىن بىلاي ءوربىتۋىمىزدىڭ دە ءمانى بار. ايتالىق, وتكەن جىلدىڭ قازان ايىنىڭ باسىندا اقمولا جانە سولتۇستىك قازاقستان وبلىستارىنىڭ پوليتسيا دەپارتامەنتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ جەدەل ىزدەستىرۋ جۇمىستارىنىڭ بارىسىندا ءوڭىردىڭ 46 باس جىلقىسى ارقالىق قالاسىنىڭ ماڭىنان تابىلعان. ءۇش ۇرى ۇستالدى. كوكشەتاۋ قايدا, ارقالىق قايدا؟ سونشاما جەردەن قارىنا قۇرىق ءىلىپ قاراقشى كەلەدى دەپ كىم ويلاعان. الگى ۇرىلاردان 15 باس جىلقى قايتارىلدى. ەرەيمەنتاۋ اۋدانىنداعى بايسارى اۋىلىنىڭ 36 باس جىلقىسى تۋ سوناۋ جامبىل وبلىسىنىڭ اۋماعىنان تابىلدى. مال ۇرلىعىن كاسىپ ەتكەن جىرىندى توپ ۇستالدى. قازىر قاماۋدا وتىرعان كورىنەدى. مىنە, اتام قازاقتىڭ «جىلقى ىسقىرسا جەلدىكى, ايداسا جاۋدىكى» دەيتىنى وسى. جاۋ دەگەنىمىز اۋىرلاۋ بولسا دا مىڭداعان شاقىرىم جەردەن سايلانىپ كەلىپ, ەرەيمەننىڭ ەتەگىندەگى جۇگەن-قۇرىق تيمەگەن تۋ اساۋ جىلقىنى سوناۋ جامبىل وبلىسىنا دەيىن شۇبىرتا ايداپ كەتۋ – كانىگى ءتىس قاققان ۇرىلاردىڭ عانا قولىنان كەلەتىن شارۋا. مال ۇرلىعى جايىندا مۇنداي مىسالداردى كوگەندەگەن قوزىداي ەتىپ تىزە بەرۋگە بولادى. ءبىر انىعى, «الدىرتقان البىرت كەلەدى» دەگەندەي, مال يەسىنىڭ ءوزى دە وسىنداي ورەسكەل وقيعالاردىڭ ورىن الۋى­­­نا جول بەرەتىن سىڭايلى. ءسوزىمىزدى دالەلدەۋ ءۇشىن مىسال كەلتىرە كەتەلىك. قازىر ەل ىشىندە نە كوپ, بەيساۋات جۇرگەن مال كوپ. قىس كەلىپ, مال قوراعا كىردى دەگەنمەن, قالىڭ جىلقى تەبىندە. اياقتى مال ەمەس پە, باقپاعان سوڭ جولعا دا شىعىپ كەتەدى, كولگە دە ءتۇسىپ كەتەدى. تاياۋدا ءالجان اۋىلىنىڭ جۇزگە جۋىق جىلقىسى سورعا باتىپ كەتتى. بالانىڭ ەڭبەگىندەي بىلقىلداپ جاتقان سوردىڭ شەتىنەن 50-60 جىلقىنىڭ ولىمتىگى تابىلدى. قالعانى ۇشتى-كۇيلى جوق. سور جۇتتى ما, جەر جۇتتى ما بەلگىسىز. بالكىم كوكتەمدە مۇزى ەرىپ, قارى كەتكەن سوڭ تابىلار. شوق جۇلدىزداي كىشكەنتاي عانا اۋىلدىڭ كۇن كورىپ وتىرعانى وسى مال ەدى. قازىر 150 كەلى ەت شىعار-شىقپاسى بەلگىسى ءبىر جاپىراق تايدىڭ باعاسى جارتى ميلليونعا جەتىپ تۇرعاندا قىزىل قارىن جاس بالانىڭ ءتاپ-ءتاۋىر ىرىزدىعى ەمەس پە؟ ەستۋىمىزشە, ەلدىڭ ۇلكەندەرى جىلقىشىلارىن ەسىركەپ, مالدارىن داۋلاي قويماپتى. سوندا ايتاتىن ۋاجدەرى اقپاننىڭ اقىرعان ايازىندا كۇنى-ءتۇنى مال سوڭىندا جۇرە المايدى عوي دەسە كەرەك.

بەيساۋات مال دەمەكشى, وڭىردە قا­راۋ­سىز جۇرگەن ءتورت ت ۇلىكتى قامايتىن 204 ارنايى ورىن دايىندالعان. وتكەن جىلى وسى ورىندارعا 5 596 باس باعۋسىز جۇرگەن مال قامالىپتى. وسى ءبىر ولقى­لىق­تىڭ زاردابى ديقاندارعا دا ءتيىپ وتىر. تۇياقتى مال ەگىن القاپ­تارىنا دا ءتۇسىپ كەتەدى. جەپ تاۋىسپاسا دا, تۇيا­عى­مەن تاپتاپ, ەلدىڭ ۇمىتىندەي ۇل­بى­رەي كوكتەپ تۇرعان كوك ەگىننىڭ ۇستىندە اۋناپ, ءبىرتالاي جەردى ءبۇلدىرىپ كەتەتىنى بار. انە ءبىر جىلى ابدەن زارە­زاپ بولىپ, مال يەلەرىنە ايتا-ايتا قا­جى­عان شا­رۋا­شىلىق باسشىسىنىڭ ەگىنىنە تۇسكەن جىلقىنى مىلتىقپەن اتقانى دا بار. بۇل جەردە ەگىن ەككەننىڭ ەرسى قىلىعىن دۇرىس دەۋدەن اۋلاقپىز, جازىقسىز مالعا مىلتىق كەزەنۋ جاق­سىلىق ەمەس, ارينە. ايتسە دە, مال يەسىنىڭ ءوزى بەتىنە قاراپ وتىرعان ت ۇلىگىن دۇرىستاپ باعۋى كەرەك ەمەس پە؟

جوعارىدا مال ۇرىلارىنا قولدا­نى­لار جازا قاتايعانىن ەسكە سالدىق. بىراق اقكوڭىل اعايىننىڭ كوڭىلىنىڭ كەڭدىگىنەن, ۇپتەپ كەتەر ۇرىعا دا كەشى­رىم­مەن قارايتىندىعىنان الاياقتار اياعىن تارتىپ باسپاي تۇر. سوندىقتان بىز­دىڭشە, ءوزىڭدى اياماعان ۇرىنى ەسىر­كەۋ­دىڭ ەش قاجەتى جوق-اۋ, ءسىرا.

اقمولا وبلىسى