ەرلىككە تاعزىم

تاعىلىمدى ءىس-شارا قورعا­نىس مينيسترلىگىنىڭ ارميا ۇيىندە حالىقارالىق عىلىمي-تا­جى­­ري­بەلىك كونفەرەنتسيامەن جال­عاسىن تاپتى. كونفەرەنتسياعا ۇقك شە­كارا اكادەمياسى, قۇر­لىق اس­كەر­لەرىنىڭ اسكەري ينستي­تۋتى, را­ديوەلەكترونيكا جانە باي­لانىس اسكەري-ينجەنەرلىك ينس­­تيتۋتىنىڭ اسكەري عالىم­دارىمەن بىرگە رەسەي, تاجىكستان, بەلا­رۋس, قىرعىزستان ەلدەرىنىڭ وكىلدەرى قاتىستى.

ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس­تاعى باستى شايقاستاردىڭ ءبىرى سانالاتىن ستالينگراد مايدانى 1942-1943 جىلدىڭ بىرقاتار كەزەڭدەرىن قامتىدى. 1942 جىل­دىڭ جازىندا فاشيستىك گەر­مانيا مەن ونىڭ وداقتاستارى ەۋ­­روپادا ەكىنشى مايداننىڭ اشىل­­ماۋىن پايدالانىپ, كەڭەس-گەرمان مايدانىنىڭ وڭتۇستىك ق­اناتىنا سوققى بەرۋدى ۇيعاردى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, جاۋ اسكەرى قىزىل ارميانى ورەلدىڭ وڭتۇستىگىندە تالقانداپ, دونباسس, دون جانە كۋبان ەكونوميكالىق ماڭىزدى اۋداندارىن كۇيرەتۋدى, كاۆكاز ارقىلى وتەتىن جولداردى, ستالينگرادتى باسىپ الۋدى باس­تى ماقسات ەتىپ قويدى. شا­بۋىلدا تابىسقا جەتكەن جاۋ اس­كەرى 1942 جىلدىڭ تامىزىندا ستا­لينگرادقا كەلىپ تىرەلگەن. قا­رۋ-جاراقتىڭ بارلىق تۇرىمەن جاراقتالىپ, 6 دالالىق ارميا­دان, 14 ديۆيزيادان قۇرالعان گەر­مانيا مەن ونىڭ وداقتاستارى مايدان دالاسىندا ۇلكەن قاۋىپ ءتوندىردى. قالانى قىزىل ارميا گەنەرال-لەيتەنانتى ۆ.چۋيكوۆ باسقاراتىن 62 جانە گەنەرال-مايور م.شۋميلوۆ باسقاراتىن 64-بولىمدەر قورعادى.

– قالانى قورعاۋعا شۇعىل تۇردە جۇمىسشى جانە حالىق جا­­ساقتارى, تىلداعى بولىمدەر ۇيىم­داستىرىلدى. 1942 جىلدىڭ 25 تامىزىندا نەمىس اسكەرلەرى با­تىس جاقتان ستالينگراد تۇبىنە جەتتى. ستالينگراد مايدانى قۇ­رى­لىپ, قالاعا تىڭ كۇشتەر جىبە­رىلدى. قالاعا جاقىن جەرلەردە قور­­عانىس شەپتەرى سالىندى. بۇل ماي­داننىڭ ەرەكشە ماڭىزىن ەسكەرىپ, مەملەكەتتىك قورعانىس كوميتەتى 12 تامىزدا باس شتاب باس­تىعى گەنەرال-پولكوۆنيك ا.ۆا­سيلەۆسكيدى, 29 تامىزدا ار­ميا گەنەرالى گ.جۋكوۆتى كو­مەك­كە جىبەردى. گيتلەرشىلدەر قا­لاعا سولتۇستىك جانە وڭتۇستىك شەپتەن باسىپ كىرىپ, قالانى شا­بۋىلمەن الۋ ماقساتىندا 4 رەت ارە­كەت جاساعان. كەڭەس اسكەر­لەرى قىركۇيەكتىڭ باسىندا ەكى رەت قارسى شابۋىلعا شىقتى, بۇل قالانى قورعاۋشىلاردىڭ جاع­دايىن ەداۋىر جەڭىلدەتتى. جاۋ اسكەرى ۇلكەن شىعىنعا ۇشى­را­عا­نىنا قاراماستان 13-15 قىر­­كۇيەكتە ۆولگا (ەدىل) شە­بىندە شابۋىلدى قايتا ۇدەتتى. قىر­كۇيەكتىڭ 15-ىنە قاراعان تۇندە قور­عاۋ­شىلار جاعدايىنىڭ نا­شار­لاعانى سونشالىق, ءاربىر ءۇي قامالعا اينالىپ, ونىڭ ءار قا­باتى ءۇشىن تاباندى كۇرەس ءجۇردى. 28 قىركۇيەكتە ستالينگراد مايدانى دون (قولباسشىسى گەنەرال-لەيتەنانت ك.روسسوۆسكي) جانە وڭتۇستىك شىعىس مايدانى (قولباسشىسى گەنەرال-پولكوۆنيك ا.ەرەمەنكو) بولىپ ءبولىندى. ستالينگرادتىقتار ەرلىكپەن كۇ­رەستى. كەڭەس اسكەرلەرىنىڭ سترا­تەگيالىق قورعانىس وپەراتسيالارى بارىسىندا 1942 جىلى شىلدە مەن قاراشا ارالىعىندا جاۋ 700 مىڭداي ادامىنان, 1 مىڭنان اسا تانكىسىنەن, 2 مىڭنان اسا زەڭبىرەگى مەن مينومەنتىنەن, 1400 اسكەري جانە تاسىمال ۇشاقتارىنان ايىرىلدى. ناتيجەسىندە جاۋدىڭ بۇل باعىتتاعى شابۋىلى توقتاتىلدى. مايدان دالاسىنداعى ارپالىس مۇنىمەن توقتاعان جوق. كەڭەس اسكەرىنىڭ ستالينگراد تۇبىندەگى قارسى شابۋىلى 1942 جىلدىڭ 19 قاراشاسىندا باستالدى, – دەيدى وتستاۆكىدەگى گەنەرال-مايور ش.وتەپوۆ.

ستالينگراد شايقاسىنا قا­زاق­ستاندا جاساقتالعان 27, 72 جانە 73-گۆ. اتقىشتار ديۆيزيالارى, 81-اتتى اسكەر ديۆيزياسى, 74-تەڭىز اتقىشتار بريگاداسى, 152- اتقىشتار جاساعى, 129-مينو­مەت پولكى جانە 156-جەكە كوپىر قۇرىلىسى باتالونى قاتىستى. داڭقتى 62-ارميانىڭ قۇرامىندا 4 مىڭعا جۋىق قازاق بولعان. قان­دى مايداندا قانشاما اۋلەت قارا جامىلىپ, ازاماتىنان ايىرىلدى.

ۇلت تاريحىن قاسىرەتپەن اي­عىزداعان وتان سوعىسى كەڭەس ودا­عىنىڭ قاراماعىندا ءومىر ءسۇرىپ جاتقان 26 ميلليون ادامنىڭ ءومىرىن قيدى. جالپى, مايدان دالاسىنا قازاقستاننان 1 ميلليون 366 مىڭ ادام اتتانىپ, ولاردىڭ 602 مىڭى ەلگە ورالماعان.

ءىس-شارادا ستالينگراد ماي­دانىندا وپات بولعان جاۋىن­گەر­­­لەر­دىڭ ۇرپاقتارى ەستەلىك اي­تىپ, اسكەري عىلىم دوكتورلارى وتستاۆ­كىدەگى گەنەرال-مايور ن.اسى­لوۆ, وتستاۆكىدەگى پول­كوۆ­نيك­­­تەر ر.قا­راتاەۆ, ا.مار­تيكيان عى­لى­مي-تانىمدىق بايانداما جا­سادى.

كونفەرەنتسيا اياسىندا ۇلتتىق كىتاپحانا قورىنان ارنايى كىتاپ كورمەسى ۇيىمداستىرىلىپ, سو­عىس تاقىرىبىن قامتىعان عى­لى­مي زەرتتەۋلەر مەن ادەبي شى­عار­­مالار كوپشىلىك نازارىنا ۇسى­نىلدى.

الماتى