گازەت وقۋ زەرىگىڭدى باساتىن نارسە سياقتى كورىنگەنىمەن, وزىنشە ءبىر جۇمىس. تاڭەرتەڭ ويانعاندا اۋا رايىن بىلمەككە تەرەزەگە قارايسىڭ. ال الەمدە نە بولىپ, نە قويىپ جاتقانىن بىلەتىن تەرەزەڭ – گازەت, جالپى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى. البەتتە, جازىلعاننىڭ ءبارىن سىپىرا, سىدىرتا وقۋ مۇمكىن ەمەس. ءوزىڭ ءىش تارتاتىن تاقىرىپقا الدىمەن قادالاسىڭ. مەنىڭ سونداي تاقىرىبىم – ورالماندار حاقىنداعىسى. سولاي دەپ اتاپ كەتكەنىمىزبەن, بۇل ءوزى اتامەكەنىنە, تۋعان جەرىنە بىزدەردى دە ساعىندىرىپ, وزدەرى دە ساعىنىپ ەل-جۇرتىنا قايتا ورالىپ كەلىپ جاتقان قانى ءبىر تۋعان-تۋىسقاندارىمىز ەمەس پە...
ءوز باسىما كەلسەم, “ورالمان” ماسەلەسىنە بەيجاي ەمەستىگىم سوناۋ 1962 جىلى ماسكەۋدە كوكپ ورتالىق كوميتەتى جانىنداعى قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىنىڭ اسپيرانتۋراسىندا وقىپ جۇرگەندە كەنەت سەزىلدى. ول كەزدە رەسپۋبليكالاردان قاتىناعان جولاۋشىعا استانا مەيمانحانالارىنان ورىن تابۋ قيىن بولاتىن. الماتىدان اعىلعان قايسىبىرىنىڭ قوناق ۇيدەن ورىن تيمەگەن سوڭ سادوۆو-كۋدرينسكي كوشەسىندەگى جاتاقحانادا جەكە بولمەدە تۇراتىن مەنى دە ساعالايتىنى بار-دى. ەل حابارىن سولاردىڭ اۋزىنان ەستيمىز. رەسپۋبليكالىق گازەتتەردى ۇزبەي وقىپ تۇرعانىڭمەن, كوپ قۇپيا اشىق باسپاسوزدە جاريالانباي, جابىق ۇستالادى. سول كەزدە عوي, كوڭىلىمىزدى توتەنشە بىرلەگەن حابار ەستىگەنىمىز. 1962 جىلعى كوكتەمدە ون, جيىرما شاقتى كۇننىڭ ىشىندە قىتايدان ءجۇز ەلۋ مىڭ قازاق شەكارانى بۇزىپ ءوتىپتى دەسەدى الماتىدان قاتىناعاندار. قۇلاعىمىزدىڭ قۇرىشىن قاندىرعان ونداي مايلى اۋىزداردى قالايشا “جۋماسسىڭ”...
قۋانىشتىڭ دا نەشەمە سورتى بولادى. اسپيرانتۋرادا وقىپ كوڭىل ءوسىپ جۇرگەنىمەن, ەلىمىزدەگى قازاق ازشىلىق بولىپ قالعان اششى احۋالىمىز ەسىمىزگە تۇسكەندە اجەپتاۋىر جاسيمىز. كەلىمسەكتەر ەسىكتەن كىرىپ, ءتور مەنىكىنى كۇشەيتىپ بارا جاتتى. سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى, قىزىلتۋ اۋدانى, “بورسىقپاي” سوۆحوزىنداعى سەلسوۆەت توراعاسىنىڭ ۇستەلىنە جابىلعان قىزىل پليۋشش ماتانى تىڭ يگەرۋشى كەلىمسەكتەر سىپىرىپ الىپ, كابينەت يەسىنىڭ كوزىنشە جاپىراقتاپ دال-دالىن شىعارىپ بولشەكتەپ ايىرىپ, ەتىكتەرىن ءسۇرتىپ تازالاعان. تالاي قازاق مولالارىن تاپتاپ, تۇرعان جەرىن ادەيى جىرتىپ, تىپ-تيپىل ەتكەن. شەت جاعاسىن ءوز كوزىممەن كورگەنىم دە بار. ماعجاننىڭ اتاسى جۇماباي قاجى, العاشقى ايەلى مەن ءبىر جاستاعى بالاسى گراجدان ەسىمدى ءبۇلدىرشىنى جاتقان مولانىڭ جەرمەن جەكسەن ەتىلگەنىن, ءۇستىن بوزعىلت ەرمەن جاۋىپ كەتكەنىن كەيىندەر “ماعجان” اتتى كىتابىمدا جازعانمىن دا.
ءسويتىپ ءوز ەلىمىزدە ءوزىمىز ازشىلىققا اينالىپ, جاسىپ جۇرگەن كوڭىلىمىزدى شەكارانى اعىنداتىپ جارىپ وتكەن 150 مىڭ قازاق تاسىتىپ جىبەرسىن. شىنىن ايتسام, “تاسىتىپ” جىبەردى دەگەن ءسوز دە سول كەزدەگى كوڭىلىمىزدى جەرىنە جەتكىزە بەينەلەي المايدى. وسكەن كوڭىل كۇيىن ءدوپ باسپايدى. سوندا عوي ورىس دراماتۋرگى ۆسەۆولود ۆيشنەۆسكيدىڭ لەنينگراد بلوكاداسىنىڭ ەڭ ءبىر قيامەت توزاق شاعىندا جامبىلدىڭ “لەنينگرادتسى, دەتي موي” دەگەن ولەڭى حالىق پوەزياسى الىبىنىڭ پورترەتىمەن پلاكات بولىپ كوشە-كوشەگە ىلىنگەنىندە ايتقان ءبىر ۇشقىر ءسوزىنىڭ ەسكە تۇسكەنى. پلاكاتتىڭ ءىلىنۋى قورشاۋداعى اش-جالاڭاش قالا تۇرعىندارىنا ءبىر تىڭ ديۆيزيا قوسىلعانداي (“تاكوي پودەم بىۆاەت تولكو پري پودحودە سۆەجەي ديۆيزي”) كۇش ءبىتىردى دەيتىنى. ونىڭ تۇسىنبەيتىن ەش ءنارسەسى جوق. ماسكەۋدى نەمىس فاشيستەرى دۇربىمەن قارايتىن جەرگە جەتكەن جەردە ەمەس پە ەدى, سىبىردەن كەلگەن “تىڭ ديۆيزيالار” جاۋدىڭ تۇمسىعىن بۇزىپ قان قىلىپ, 150-200 كيلومەترگە دەيىن قۋىپ سالاتىنى...
جۋىقتا ءبىر مەرەيتوي ۇستىندە ۇسىنىس جاسادىم. جازۋشى قابدەش ءجۇمادىلوۆ اقىن قاجىتاي ءىلياس ۇلى ەكەۋىنىڭ 150 مىڭ قايسار قازاقپەن تىزە قوسىپ, ەلگە ورالعان قۋانىش وديسسەياسىن “تاڭعاجايىپ دۇنيە” اتتى عۇمىرنامالىق رومانىندا زور شابىتپەن ادەمىلەپ جازىپ بەردى. وعان مىڭ راحمەت! ال بىراق, سول كەزدە اتامەكەندە ءتۇتىن تۇتەتكەن ءبىزدىڭ قۋانىشىمىز شە؟ ول جايلى كىتاپ شىقتى ما؟ ءبىر اقىن, ءبىر جازۋشى ەكەۋى ليريكالىق كەيىپكەرگە سۇرانىپ تۇرعاندا, 150 مىڭ قازاق, وعان قوسا ەلدەگى ەكى جارىم ميلليون قازاق – ەپوستىق قاھارمان عوي!.. تەرەڭ ليريكا, سىرشىل ولەڭگە ەپيكالىق قانات ءبىتىپ, داستان بوپ تۋسا نەتتى...
سول شەتتەن كەلگەن اعايىننىڭ قۇتتى قادامىنىڭ شاراپاتى دا شىعار, قۇدايعا شۇكىر, قازاق ەندى ون ميلليونعا جەتىپ, ازشىلىقتان كوپشىلىككە اينالىپ, 62 پايىز قۇراپ وتىرعانىمىز. دەگەنمەن, مۇراتىمىزعا جەتتىك دەپ, مۇرت شيراتۋعا ءالى ەرتە.
ۇلان-بايتاق اتامەكەنىمىز ءۇشىن ون ميلليونىڭ نە ءتايىرى. سوندىقتان دا ءبىر ۋىس بولماي, بىلاي قاتارىمىزدى كوبەيتىڭكىرەپ, تىعىزىراق وتىرساق, جان-جاعىمىزداعى سۇعىن قاداۋشىلار سىلەكەيىن شۇبىرتا بەرۋدەن تىيىلار ما دەپ دامەلەنەتىنىمىز. انەۋ ءبىر ازىردە “قازاق ادەبيەتى” گازەتىنە ورىس تىلىندە “ۆوروشيلوۆسكي چرەۆوۋگودنيك” دەگەن ماقالام جاريالاندى. نە سەبەپتى جازىلعانىن وقىرماننىڭ ەسىنە سالا كەتەيىن. الدەكىم دەيتىن ەمەس, كينورەجيسسەر رەتىندە ءوزىم فيلمدەرىن قىزىعا, قۇمارتا كورەتىن ستانيسلاۆ گوۆورۋحين قازاق ەلىنىڭ سولتۇستىگىندەگى بەس وبلىستى حرۋششەۆ جومارتتىعى ۇستاپ قازاقستانعا سىيلاي سالدى دەپ گاپىرتكەن. وتىرىك ورگە باسپايتىنىن دالەلدەۋ ءۇشىن ايتىستىڭ پامفلەتتەي اششى ءتىلدى جانرىنا جۇگىنىپ, ارنايى ماقالا جازۋعا تۋرا كەلدى.
سول پامفلەت گازەتتە جارىق كورگەندە بىرىنشىلەردىڭ قاتارىندا حابارلاسقان جازۋشى ءازىلحان نۇرشايىقوۆ: مىنا ماقالانى “كازاحستانسكايا پراۆدا” نەگە جاريالاۋدان باس تارتقان؟ مەن جوعارى جاققا نارازىلىعىمدى ءبىلدىرىپ حات جازىپ جىبەردىم, دەدى. ول ءجايتتى ءارى قاراي سوزباي-اق قويايىن. ەسكە الىپ وتىرعان سەبەپ, جەرىمىزدى داۋلاۋشىنىڭ بايبالامىنان ءبارىبىر ەشنارسە ونبەيتىنىنە ەش كۇمان كەلتىرمەگەنىمدى, ءىشىمنىڭ توقتىعىن ايتۋ ەدى. ءىشى كۇيگەندەر تۇز جالاسىن, پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مىڭ جىلدارعا كەتەتىن تاريحي كورەگەندىگىنىڭ ارقاسىندا كورشى مەملەكەتتىڭ بارىمەن, اسىرەسە, ەكى الىپ – رەسەي جانە قىتايمەن شەكارا ماسەلەسىندەگى داۋ-شاردى جويىپ, ورتاق ءمامىلەگە كەلدىك. شەكارامىزدى حالىقارالىق ەرەجەگە سايكەستەندىرىپ زاڭداستىرىپ الدىق. بۇل قۇجاتتاي مىقتى قورعان بولماس. كونە قىتاي قامالىنان وتكەن بۇزىلمايتىن بەكىنىس.
جانە ءبىر دانالىق ءىس – استانانىڭ ارقاعا كوشىرىلۋى ەدى. ءىشىمىز اشىدى, ءارينە, ارۋ الماتىنىڭ اكىمشىلىك-ساياسي ورتالىق دارەجەسىنەن ايىرىلىپ قالعاندىعىنا. وسى ءىستىڭ باستاۋشىسى جانە دەم بەرۋشىسى – الاتاۋ قىرانىنىڭ ءوزى دە از تەبىرەنبەگەن شىعار. بىراق تاريحي قاجەتتىلىك دەگەن بولادى. ونى الدىمەن مەملەكەت باسشىسى سەزە بىلۋگە كەرەك. حرۋششەۆتىڭ تىڭ جەرلەردى يگەرۋ ناۋقانىنىڭ سالدارىنان قازاق ەلىنىڭ تەرىستىك تەلىمىنە كەلىمسەكتەر قۇمىرىسقاداي قاپتاپ كەتكەندىكتەن, سول وڭىردە ات توبەلىندەي بوپ قالعان ەدىك. ەندى بۇرىنعى قاراوتكەلدىڭ وزىنە, توڭىرەگىنە قاراساڭىز, قاراكوز باۋىرلارىمىز قاپتاپ قونىس تەۋىپ جاتىر. سونى كورىپ, ەستىپ-ءبىلىپ, جانىمىز جاي تاۋىپ, ايىزىمىز قاناتىنى قانداي... قۇداي قوسسا, سول توڭىرەكتەگى قىزىلجار, كەرەكۋ, اقتوبە, قوستاناي دا تاياۋ تاريحي كەزەڭدە باياعى زامانعى قازاقى قالىبىنا كەلەر دەگەن سەنىم بەرىك.
تۋعان ولكەم التاي جاقتىڭ دا ۇلتتىق رەڭكى, شۇكىرلىك, وزگەرىپ كەلە جاتىر. كورشى سەمەيمەن بىرىكتىرىلگەنى – جايدان جاي ەمەس. قازىرگى شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ تەڭ جارتىسى – ءوزىمىزبىز.
تۇڭعىش پرەزيدەنتىمىزدىڭ ەل ىرگەسىن بەكىتۋ باعىتىنداعى تاريحي ىستەرىن ونىڭ تۋعان جەر تۋرالى تولعانىسىنىڭ جەمىسى دەر ەدىم. باس تاقىرىبى – تاۋەلسىزدىك بولعاندا, ونىڭ تابيعاتى بولەك ءان-جىرىن الدىمەن شىرقاتقان ەلباسىنىڭ ءوزى.
پرەزيدەنت, مەملەكەت ءھام قوعام قايراتكەرى ەسىمىنىڭ ءان, جىرعا ايرىقشا ءمان بەرۋىنە بايلانىستى ايتىلۋى ونىڭ قازاقى تابيعاتىنان تۋىنداسا كەرەك.
قازاقتا ء“اۋ” دەمەيتىن كىسى بولمايدى. ۇلتشىلدىق اۋرۋى ۇستاپ ايتىپ وتىرعانىمىز جوق. ولاي ەمەس ەكەندىگىن راستاۋ ءۇشىن الدىمەن قازاقتىڭ ءان-ولەڭ سۇيگىشتىگىن ۇلتتىق ەرەكشە قاسيەتىنە بالاعان كورشىلەس اعايىن ەل وكىلدەرىن كۋالىككە تارتار ەدىم. 1913 جىلى رومانوۆتار ديناستياسىنىڭ پاتشالىق قۇرعانىنا 300 جىل تولۋى قۇرمەتىنە “روسسيا. پولنوە گەوگرافيچەسكوە وپيسانيە ناشەگو وتەچەستۆا” اتتى كوپتومدىق شىعارىلدى. سونىڭ ۆ.پ.سەمەنوۆ-تيانشانسكيدىڭ رەداكتسياسىمەن تۇركىستان ولكەسىنە ارنالعان 19-شى تومىندا مىناداي ايعاق بار:
“وتليچيتەلنوي چەرتوي كيرگيزا (كازاحا – ش.ە.) ياۆلياەتسيا ليۋبوۆ ك پوەزي ي ۋمەني يزلاگات سۆوي مىسلي نە تولكو ياسنو ي يزياششنو, نو ي كراسنورەچيۆو. وتسيۋدا ۆىسوكوە رازۆيتيە ۋستنوي نارودنوي ليتەراتۋرى, وتليچايۋششەيسيا بوگاتستۆوم ي رازنووبرازيەم ي سلاگايۋششەيسيا يز پوسلوۆيتس, زاگادوك, پوۋچەني ۆ ستيحاح پەسەن رازليچنوگو حاراكتەرا (كولىبەلنايا, ليۋبوۆنايا, سۆادەبنايا, پوحوروننايا, حۆالەبنايا ي ت.د.)...” (روسسيا. پولنوە گەوگرافيچەسكوە وپيسانيە ناشەگو وتەچەستۆا. ت. ح1ح. تۋركەستانسكي كراي. يزدانيە ا.ف.دەۆريەنا. 1913, س. 370).
ولەڭ-جىرعا قۇلاي بەرىلۋى, ءسۇيىسپەنشىلىگى جونىنەن پرەزيدەنتىمىزدىڭ وزگە قازاقتان ەش ايىرماسى جوق. دومبىرا تارتىپ, ءان دە سالادى. ساحنادا ءبىر جاقسى ءان شىرقالسا, ارتىستەرگە قوسىلىپ كەتەتىنىن تەلەديداردان كورىپ ءجۇرمىز. قازاق ءانى ساياساتشىنىڭ جۇرەگىنەن ورىن تاپسا – ەلباسىنىڭ وزگە قاراكوزدەن ايىرماشىلىعى مىنە, وسى تۇستا كوزگە تۇسەدى. ول ەرەكشەلىگى, استانادا ديزاينى الەمدىك ءان-كۇي وردالارىنان كەم ءتۇسپەيتىن تەاتر, كونتسەرت عيماراتتارىن سالعىزۋىنان, ونەر ادامدارىن ايرىقشا قۇرمەت تۇتىپ سىيلاۋىنان, ىزگى قامقورلىعىنان بايقالادى.
...نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاق كەڭەستىك سوتسياليستىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەمەر-ءمينيسترى بولىپ جوعارىلاعاندا ىلكى قۇرعان ۇكىمەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە قابىلداۋىندا بولدىم. شاقىرعان جينالىستارىنا قاتىسىپ ءجۇردىم. “ستالنوي پروفيل كازاحستانا” اتتى تۇڭعىش كىتابى مەنىڭ قازاق كسر باسپا كوميتەتىنىڭ جۇيەسىندە ىستەپ جۇرگەن كەزىمدە جارىق كوردى. كەزىندە مەملەكەتتىك سىيلىقتى تاپسىرىپ تۇرىپ, “ماعجان” اتتى مونوگرافيام تۋرالى جىلى لەبىز بىلدىرگەنىنە ءدان رازىمىن. بىراق ول كىسىمەن داستارقان باسىندا كەزىگۋ ءساتى تۇسپەگەندىكتەن, قازاقتىڭ جاڭا ءانۇرانىنان باسقا قانداي اندەرىن ءسۇيىپ ايتاتىنىنان حابارسىزبىن. جانىنان ولەڭ شىعاراتىن قابىلەتى بار دەسەدى. و جاعىن دا بىلىڭكىرەمەيمىن. ال ءانۇران حاقىندا باتىل ايتسام, ول ورىس, قازاق دەمەي, ەلىمىزدىڭ تۇرعىندارىنىڭ بارشاسىنا بەلگىلى ءجايت. جانە تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ سول جاڭا گيمنىنىڭ تۋىنا نۇرسۇلتان ءابىش ۇلىنىڭ اۆتور ەسەبىندە تىكە قاتىسى بار.
بۇرىنعى گيمنىمىز دە وسال ەمەس-ءتى. ول نەگە وزگەردى؟
گيمن سالتاناتتى ماداق انگە جاتادى. ول كونە گرەكيادا قۇدايلار مەن گەرويلاردىڭ قۇرمەتىنە ايتىلعان. كەيىندەر ەل بىرلىگىنىڭ سيمۆولىنا اينالدى.
تاۋەلسىزدىك ءداۋىرىنىڭ سيمۆولدىق سازى – گيمن. ەل ءومىرىنىڭ وتكەل كەزەڭىندە تۋعان العاشقىسى 1993-2006 جىلدارى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ مەملەكەتتىك ءانۇرانى بولدى.
بۇل گيمننىڭ مۋزىكاسى قازاق كەڭەس رەسپۋبليكاسى كەزىندەگى, 1944 جىلى كومپوزيتورلار مۇقان تولەباەۆ, ەۆگەني برۋسيلوۆسكي جانە لاتيف حاميدي جازعان كۇيىندە ساقتالدى. تەك ء“بىز قازاق ەجەلدەن ەركىندىك اڭساعان” دەپ باستالاتىن, ءسوزىن عابيت مۇسىرەپوۆ, قايىم مۇحامەدحانوۆ, ءابدىلدا تاجىباەۆ جازعان ءماتىنى عانا وزگەرتىلدى. ال ءبىرىنشى تارماعى “جارالعان نامىستان قاھارمان حالىقپىز” دەپ اتالاتىن ءانۇران ءسوزىن 1992 جىلى اقىندار مۇزافار الىمباەۆ, قادىر مىرزاليەۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ جانە جادىرا دارىباەۆا جازعان بولاتىن. گيمننىڭ بۇل نۇسقالارى كەزىندە ءوز ءرولىن ويداعىداي اتقاردى دەپ ەسەپتەيمىز.
سازى دا, ءسوزى دە مۇلدە جاڭا ءانۇراننىڭ دۇنيەگە كەلۋىنىڭ ءوز سىرى بار. مەنىڭشە, پرەزيدەنتىمىز اتاق-داڭقى بۇل كۇندەرى جەر جارعان قازاقستاننىڭ جاڭا اسقاق كەلبەتىنە ساي كەلەتىن گيمن قاجەتتىگى جونىندە كوپ ۋاقىت ىشتەي تولعانعان. ءسويتىپ جۇرگەنىندە ۋىزداي جاس جىگىت كەزىندە ەستىگەن, 1956 جىلى سازىن كومپوزيتور ءشامشى قالداياقوۆ, ءسوزىن اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ جازعان “مەنىڭ قازاقستانىم” اتتى وتانشىل جىر اۋەنى كوكىرەك سارايىنىڭ ءبىر تۇكپىرىنەن ءالسىن-ءالى اندەتىپ تۇرىپ المادى ما ەكەن, دەپ جورامالدايمىن.
كەيدە ءان مەن ولەڭنىڭ وزگەشە جاراسىمدى, ءبىر قولدان قۇيىلعانداي كەلىسىمدىسى بولادى. ءبىرتۋار سازگەر ءشامشى “مەنىڭ قازاقستانىم” سازىن گيمن بولار-اۋ دەپ ارنايى جازباعانى بەلگىلى. “ەلىم مەنىڭ, جەرىم مەنىڭ” دەگەن ءورشىل ولەڭ جولدارىن تۋعىزعان, تاپقىرلىعى مەن دالشىلدىگى مول اقىن جۇمەكەن ناجىمەدەنوۆ تە ولاي ويلاماعان دەپ ەسەپتەۋگە كەرەك.
گيمن ەل ەڭسەسىن كوتەرەتىندەي ەستىلۋى ءتيىس بولسا, ولەڭى كوركەم پۋبليتسيستيكا, ناعىز كوسەمسوز بيىگىنەن اعىنداۋى ءتيىس. “مەنىڭ قازاقستانىم” سازىنىڭ تاۋ سۋىنداي تاسىعان ەكپىن-جىگەرى, ولەڭىنىڭ بيىك پافوسى مەملەكەتتىك گيمنگە لايىقتى-اۋ دەپ العاش تانىعان ەشكىم دە ەمەس, نازارباەۆ نۇرسۇلتاننىڭ ناق ءوزى. “مەنىڭ قازاقستانىم” انۇرانعا اينالۋى ءۇشىن تەك ولەڭ شىرقىن بۇزبايتىن, بۇدان جارتى عاسىردان بۇرىن تۋعان ماتىنىنە ۋاقىت ەنگىزگەن جوتالى جاڭالىقتاردى ەنگىزەتىن ەلەۋلى رەداكتسيا جاسالۋى ءتيىس…
وسى وي تەرەڭدىگىن, سەزىم ۇشقىرلىعىن تالاپ ەتەتىن ۇلتتىق ءمانى زور جاۋاپتى ءىستى ەلباسى ءوز مىندەتىنە العان.
بىرىنشىدەن, گيمن ءماتىنى شىرقالعاندا كوپ ۋاقىت المايتىن ىقشام بولۋعا كەرەك ەدى. سوندىقتان جاڭا رەداكتسيادا التى شۋماقتان تۇراتىن باستاپقى نۇسقانىڭ ەكى شۋماعى قىسقارتىلدى.
ەكىنشىدەن, بۇرىنعى ءانۇراندار ون ءبىر بۋىننان تۇرسا, بۇل گيمن ءماتىنى التى بۋىننان قالانعان. جۇمەكەن اقىننىڭ كوپ ويدى از سوزگە سىعىمداپ سىيعىزاتىن تىعىز دا نىعىز ريتمىنەن اسپاسا, كەم سوقپايتىن ولەڭ جولدارى جاساقتالۋى ءتيىس بولدى. نۇرەكەڭ اۆتورلىق جاڭا رەداكتسيانىڭ بۇل مىندەتىنىڭ دە ۇدەسىنەن شىققان. ولەڭنىڭ ءتورت شۋماعىنا ەنگىزىلگەن ەلەۋلى وزگەرىستەردە وسى تالاپتىڭ ءبار-ءبارى ءمىنسىز ورىندالعان.
التىن كۇن اسپانى,
التىن ءدان دالاسى,
دۋماندى باستادى,
دالاما قاراشى! –
دەگەن شۋماقتىڭ سوڭعى ەكى جولى:
ەرلىكتىڭ داستانى –
ەلىمە قاراشى! –
دەپ وزگەرتىلگەن. بۇرىنعى نۇسقاعا قاراعاندا كوز اياڭدى سونشالىق كەڭەيتەتىن وسى سوڭعى ەكى جولدى اندەتىپ ايتا باستاعانىڭدا ەرەكشە تولقيسىڭ. قازاق ەلىنىڭ داڭقتى تاريحى كوڭىل كوكجيەگىندە نايزاعايداي جارق ەتىپ, ەسىڭە ورالعاندا ساپتاعى جاۋىنگەردەي جاۋىرىنىڭدى تىكتەپ, سالماقتانا قالعانىڭدى سەزەسىڭ. ونداي كوتەرىڭكى كۇي كەشۋىڭە داۋىستى دىبىستاردىڭ اسسونانسى, ۇندەسە جۇپتاسۋى دا اسەر ەتەدى. ولەڭنىڭ ينتوناتسيالىق اۋەزىن, دىبىستانۋىن كۇشەيتىپ, اتامەكەن تۋرالى وي-سەزىمىڭدى اۋەلەتە بەرەدى.
ەكىنشى شۋماقتىڭ “قازاعىم مىقتى عوي” دەگەن جولى عانا ساقتالعان. وزگە ءۇش جاڭا جولى ولەڭنىڭ باعىن اشا تۇسكەن. ەڭبەك تاقىرىبىن ء(“دان ەگىپ تەرلەگەن”) ەرلىك, وتان قورعاۋ تاقىرىبىنا الماستىرۋ ءمانى تەرەڭىرەك سىرعا باستايدى:
ەجەلدەن ەر دەگەن,
داڭقىمىز شىقتى عوي,
نامىسىن بەرمەگەن,
قازاعىم مىقتى عوي!
بۇل شۋماقتىڭ اجارىن اشىپ تۇرعان “نامىس” ءسوزىنىڭ جاڭا گيمن ماتىنىندە قايتالانۋىنىڭ ءوز زاڭدىلىعى بار. ول قازاقتىڭ نامىسكەر مىنەزىنەن تۋىندايدى.
جانە بۇل – اتا-بابادان ميراس مىنەز!
ونىڭ سولاي ەكەنىن, وتپەلى زاماننىڭ ەڭ اۋىر كەزەڭىندە ءتيىستى قاراجات تاۋىپ, جيدەبايدا اباي مەن شاكارىمنىڭ جاھانعا ۇيالماي كورسەتەتىن كەسەنەسىن تۇرعىزعان نۇرەكەڭ, ابايدىڭ ءوزى تياناقتاعانىن بىلەدى. بىلگەندە قانداي! ۇلى ابايدىڭ وتىز توعىزىنشى سوزىندە “اتا-بابالارىمىزدىڭ بۇل زامانداعىلاردان ارتىق مىنەزىنىڭ” ءبىرى – “نامىسقور كەلەدى ەكەن” دەلىنگەن. “ات اتالىپ, ارۋاق شاقىرىلعان جەردە اعايىنعا وكپە, ارازدىققا قارامايدى ەكەن”, “التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى, ءتورتەۋ تۇگەل بولسا, توبەدەگى كەلەدى”, دەپ ارلىلىق, نامىستىلىققا تاباندىلىقتى ۋاعىزداعان. وسى ماعىنالاس پىكىر پرەزيدەنتتىڭ ءار جولداۋىنىڭ, ەل-جۇرت الدىنداعى قاي ءسوزىنىڭ بىسسىمىللاسىنە اينالاتىنى تەگىننەن تەگىن ەمەس. اباي حاكىمنىڭ سوزىنە قۇلاق تۇرە جۇرەتىندىكتەن دە.
بۇل – اتا-بابا ءداستۇرى, ايتا بەرسەك, ءيىسى قازاققا ءتان. قازاقتا “قوياندى قامىس, ەردى نامىس ولتىرەدى” دەگەن ماقال بار. مۇحتار اۋەزوۆ كوپ ەڭبەگىن سارپ ەتىپ, ۇلى وتان سوعىسى جونىندە جازعان پەساسىن “نامىس گۆاردياسى”, ال ونىڭ باس گەرويى باۋىرجان مومىش ۇلىن نامىس ۇلى دەپ اتاۋىندا قانداي وي جاتقانىن ءتۇسىنۋ قيىن ەمەس. مىنا ءبىر ەپيزودقا ۇڭىلەلىك.
اسكەري ءتارتىپتى ورەسكەل بۇزعان, وپاسىزدىق جاساعان ۆزۆود كومانديرىن اتقانى ءۇشىن گريگورەۆ دەگەن ديۆيزيا كوميسسارى باۋىرجاندى: “سەن كوماندير بولۋدان گورى, سوت بولۋدى لايىق كورگەنسىڭ عوي, ءسىرا؟” – دەپ كىنالايدى. بۇعان نامىس ۇلى:
– نەمىس قورشاۋىندا بار سوۆەت وكىمەتى ءبىر ءوزىم بولدىم, ەندى قايتەيىن, – دەپ جاۋاپ قايتارادى.
پولك كومانديرى چۋپروۆ نامىس ۇلىن “بۇلار ارميانىڭ تەمىر تارتىبىنە توسەلمەگەن ەلدىڭ بالاسى عوي”, – دەپ جازعىرسا, دراماتۋرگ مۇحتار اۋەزوۆ گەنەرال پانفيلوۆتىڭ اۋزىنا ءشوۆينيزمنىڭ مەنمەنسىگەن مىنەزىن قاتتى سىنعا الاتىن ءسوز سالادى.
چۋپروۆقا پانفيلوۆ: مەن سىزگە ەسكەرتەيىن, قاتتى ەسكەرتەيىن: ءبارىن بىلدىك, تانىدىق دەپ جۇرەمىز, سونىمەن قاباتتاسىپ, تەكسەرىلمەي جۇرەتىن وق وتپەس ءبىر بىتەۋلىك تە جاتادى ىشىمىزدە. قازاق دەپ, حالقىنا سىن تاقپاقسىز با؟.. قاي قاسيەتىن ءبىلۋشى ەدىڭىز؟.. – دەيدى.
“سوتسياليستىك قازاقستان” گازەتىنىڭ 1942 جىلعى كۇز ايلارىنىڭ ساندارىندا جاريالانعان پەسانىڭ بۇل سوزدەرى ەسكىرمەك ەمەس. ويتكەنى, پەسا اۆتورىنىڭ ءوزى دە نامىس پەرزەنتتەرىنىڭ ءبىرى بولاتىن. سول مىنەزدىڭ ۋىزىنا ەندى بۇگىنگى ۇرپاق قانعان. مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ كونستيتۋتسيادا جازىلعان قۇقىعىن جۇزەگە اسىرۋ ۋاقىتىنىڭ جەتكەنى جونىندەگى زيالىلاردىڭ ەلباسىنا جولداعان حاتى دا قازاقتىڭ “نامىسىن بەرمەگەن, قازاعىم مىقتى عوي!” مىنەزىنەن تۋىندايدى...
ءۇشىنشى شۋماق جۇمەكەن نۇسقاسىندا جوق, جاڭادان تۇزىلگەن.
ۇرپاققا جول اشقان,
كەڭ بايتاق جەرىم بار.
بىرلىگى جاراسقان
تاۋەلسىز ەلىم بار.
سۇبەلى شۋماق وتانىمىزدىڭ جاڭارعان كەلبەتىن جىرلايدى. جارىسا جامىراعان ساۋلەلى جولدار يگىلىككە سايكەستىك بىلدىرەدى. تاۋەلسىزدىگىمىز, ينشاللا, ەرەكشە ماقتانىشىمىز. وعان تابيعي ۇلاسقان تولعاۋلى پىكىر قازاقتىڭ باۋىرمال ۇلت ەكەنىن ەسكە سالادى. ەلىمىزدەگى دوستىعى جاراسقان حالىقتاردىڭ مىزعىماس بىرلىگى ءانۇراننىڭ جىر كەستەسىنە توقىلعانى ابدەن ورىندى.
اقىرعى شۋماقققا كەلسەك, ونىڭ ءبىر عانا ءسوزى وزگەرتىلگەن. “ەجەلگى دوسىنداي” ءسوزى “ماڭگىلىك دوسىنداي” دەلىنگەن. ولەڭنىڭ تىنىسىن كەيدە ءبىر ءسوزدىڭ ءوزى ءوستىپ كەڭەيتىپ جىبەرەتىنى بولادى. بولاشاعىنا بەرىك سەنىمدى ەل قاشان دا باقىتتى. ءبىزدىڭ قازاق وسىنداي. ول ۋاقىتپەن دوستاسقان حالىق.
ال ولەڭنىڭ قايىرماسى وزگەرتىلمەگەن. ويتكەنى ولەڭنىڭ جاڭعىرتىلعان نۇسقاسىنىڭ ماڭىزىن ەسەلەپ, انت بايلاسقانداي رۋحتاندىرادى.
مەنىڭ ەلىم, مەنىڭ ەلىم,
گ ۇلىڭ بولىپ ەگىلەمىن,
جىرىڭ بولىپ توگىلەمىن, ەلىم!
تۋعان جەرىم مەنىڭ – قازاقستانىم!
“مەنىڭ قازاقستانىم” ولەڭىندەگى وزگەرىستەر ارقاسىندا ايتۋلى جىر گيمن دەڭگەيىنە كوتەرىلسە, مۇنى اتامەكەنىمىزدىڭ العاۋ تۋىندىسىنا جاڭا ساپا سىڭىرۋگە جانىن سالعان اۆتوردىڭ, ۇلكەن قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك كاتەگوريالارمەن ويلايتىن قايراتكەردىڭ, ۇلكەن پاراسات يەسىنىڭ قايرات-جىگەرىنىڭ ارقاسى دەپ بىلۋگە كەرەك.
جۇرەگىمىزگە وڭ قولىمىزدى قويىپ شىرقايتىن “مەنىڭ قازاقستانىم” مەملەكەتتىك ءانۇران رەتىندە رەسمي تۇردە 2006 جىلعى 7 قاڭتاردا قابىلداندى.
كەڭ بايتاق ەلىمىزدىڭ اسپانىندا جەلبىرەگەن كوك بايراعىمىزعا ماقتانىشپەن كوز تاستاي تۇرىپ, كەۋدەمىزدى كەرە “مەنىڭ قازاقستانىم” ءانۇرانىن شىرقايمىز. شىرقاپ قانا قويمايمىز.
جاڭا گيمن تاۋەلسىزدىگىمىزدى جىرلايتىن شاتتىق اۋەندەرمەن ارنالاس. وسىنىڭ ءبارى قوسىلىپ كەلىپ ەل كوڭىلىن ورلەتە تۇسپەك. اقىن, جازۋشىلارىنىڭ شابىتىنا شابىت قوسپاق. “مەنىڭ ەلىم, مەنىڭ جەرىم” تاقىرىبى ەلىمىزدىڭ كەلەشەگىنە قاتىستى كەلەلى ويلارعا باستاماق.
عاسىرلار بويى زارىعىپ كۇتكەن تاۋەلسىزدىگىمىز “تۋعان جەرىم – قازاقستانىم” دەگەن تاقىرىپتان باس الاتىن پۋبليتسيستيكا “قىتايعا, يزرايلگە جالعا دا بولسا بەرەتىن جەرىمىز جوق” دەپ ايبىن بەرسە, ۇلكەن پروزا تاريح مۇناراسىنان دابىل ۇرادى.
“دۇشپان استىڭداعى اتىڭدى سۇراسا, اياما. ويتكەنى, قامبار اتا امان بولسا, تۇلپار تۋماي قويمايدى. دۇشپان قوينىڭداعى قاتىنىڭدى سۇراسا دا, تارشىلىق ەتپە. ويتكەنى, ەلىڭ امان بولسا, سەن ءۇشىن تاعى ءبىر سۇلۋ بويجەتەدى. تەك دۇشپانعا ءبىر سۇيەم جەر بەرۋشى بولما! ويتكەنى اسىراۋشى جەر-انا ەشقاشان ۇلكەيمەيدى”. قابدەش ءجۇمادىلوۆتىڭ “دارابوز” رومانىندا بۇل اتالى ءسوزدى جوڭعار باسقىنشىلارىنا قارسى ۇلى وتان سوعىسىندا جاۋدى شەكارادان مۇلدە الاستاعانشا قىرىق جىل اتتان تۇسپەي الىسقان قولباسشى قاراكەرەي قابانباي سىندى الىپ بابامىز ايتادى. باس ساردار تاعى بىردە: “...قالماقپەن قىرىق جىل قيدالاسىپ, قانىڭدى, جانىڭدى پيدا ەتىپ ءجۇرىپ قايتارىپ العان جەردىڭ قادىرى ءتىپتى ەرەكشە. ارام ويلى جات جۇرتتىڭ تابانىنا تاپتاتپاق تۇگىل, ءبىر ءتۇيىر تاسىن, ءبىر تال بۇتاسىن سيپاتقىڭ كەلمەيدى, – دەسە, مۇنى ءار قازاق جەر-انا الدىنداعى ارداقتى پارىز-قارىزى ساناماق. اتا-بابا اماناتىنان اتتاعاننىڭ اتى ءوشسىن! – دەگىزەدى.
ويرات, جوڭعار, قالماق قازاقتىڭ كەڭ بايتاق جەرىن تاپتاپ, قىستاۋ, قونىسىن ورتەپ, بەسىكتەگى ءسابيىن نايزاسىنا شانىشقاندا, قاراكوزدەن جاس سورعالاپ, “ەلىم-اي!”-لاپ زارلاعان ءانىن رومان-تريلوگياسىنىڭ ارقاۋىنا اينالدىرعان سوفى سماتاي ءۇشىن ەل تاۋەلسىزدىگى – قازاقتىڭ ءوز جەرىنە ءوزى يەلىك ەتۋى. “جارىلعاپ باتىر” اتتى ولەڭمەن جازىلعان رومانىندا بارىنشا كەڭ ورىستەتىلگەن تۋعان جەر تاقىرىبىن ول بىلايشا قورىتادى.
قاشانعى قازاق بولار مومىن حالىق,
جەتە الماي تۋعان جەرگە ءولىپ-تالىپ.
جەرى عوي – ەڭ اسىلى, ەڭ ارداعى
جۇرەتىن قاراشىقتاي قورىپ-باعىپ.
تيمە وعان, تۋعان جەردىڭ پۇشپاعىنا!
الما ونى قياناتتىڭ قىسپاعىنا.
ەگەر دە جەرگە ءتيىپ جانىن ەزسەڭ –
قازاقتى قاسيەتتى اشۋ ۇستادى ما,
قاشپا وندا!
قاشىپ-پىسىپ قۇتىلمايسىڭ!
سەن وعان ءبىر-اق قىسار تۇتىمدايسىڭ!
ازۋعا ءبىر-اق باسىپ, جانىڭدى الىپ,
تۇكىرەر! قاقىرىقسىڭ – جۇتىلمايسىڭ!
سوفى سماتاي روماندارىنىڭ ءتۇيىنى بۇگىنگى قازاقتىڭ تۋعان جەرىنىڭ ەندىگى تاعدىرى حاقىنداعى قامكوڭىل كۇيىمەن ۇندەس. جەڭىس كۇنى – سوفى ءۇشىن جاۋ قاشقان كۇن عانا ەمەس. ول شىعارماسىنىڭ ىنتى-شىنتىسىن ازات قازاق جەرىنە ارناعاندا, ونىڭ ءار قيىرىنا ءنارلى دە ءارلى ءسوز تابادى. الاش ۇلىنىڭ كىندىك قانى تامعان جەرىنە قايتا قونىستانعان باقىتتى كۇندەردە دالا, وزەن سۋ, كول بۋسانىپ, بوسانعانداي قۋانىش جاسىن توگەدى. جەل سۇيىنشىلەپ جۇيتكىسە, وزەندەر ورگە شاپشىپ شاتتانادى, توبەلەر ساپ تۇزەدى, جۇگىرەدى. ساعىنىشتى جۇرەك تۋعان جەرىمەن قاۋىشۋىن وسىلاي قابىلدايدى. ەل كىندىگى – ۇلىتاۋ, سايراندى سارىارقا, جەرى – جۇماق, جەلى – جۇپار التىن التاي بەلگىلى ارعىن, نايمان, كەرەي, باسقا رۋ, تايپالاردىڭ قونىسى بولا تۇرا, ءبارى دە سايىپ كەلگەندە, “قازاعىمنىڭ قاراشىعى”, قيماس ولكەسى, بولىنبەيتىن ەنشىسى, دەپ وتانشىل زور ويلارعا باستايدى.
تاۋەلسىزدىك داۋىرىندە جازىلعان تاريحي رومانداردىڭ ارقايسىسى تۋعان جەر تۋرالى وزىنشە سايرايدى. اسان قايعى جەلماياعا ءمىنىپ, جەر ۇستىندەگى جۇماق “جەرۇيىقتى” ىزدەپ, دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن كەزەدى. بۇل حالقىمىزدىڭ باقىتتى, ساۋلەتتى ءومىر تۋرالى ارمانىنان تۋعان اڭىز ەكەندىگى بارشامىزعا ءمالىم. ال ۇزاقباي دوسپانبەتوۆتىڭ “ابىلايدىڭ اق تۋى” اتتى تاريحي رومانىنىڭ ەكىنشى كىتابىندا ۇلى ءجۇزدىڭ داڭقتى تولە ءبيى زامانا نە بولىپ بارادى دەپ الدە ءبىر سارىۋايىمعا سالىنعان شاعىندا ءوز وكىمىمەن جالايىر وتەگەن سابدەن ۇلىن, دۋلات-جانىس وتەگەن وتەعۇل ۇلىن “جەرۇيىقتى” ىزدەۋگە جىبەرگەنى ناقتىلى شىندىق كۇيىندە سۋرەتتەلەدى. ساپارعا اتتانعاندار اۋعانستان, كاۆكاز سياقتى ءبىرسىپىرا ات تۇياعى جەتكەن ولكەلەردى ارالاسا كەرەك. ەكى جىلدان سوڭ جولاۋشىلار قايتا ورالىپ كورگەن بىلگەندەرىن ايتىپ ەسەپ بەرەدى. سول ساپار ناتيجەسى جونىندە تولە بي ەندى قازاق يگى جاقسىلارىنىڭ باس قوسقان جيىنىندا ءسوز سويلەيدى.
“– اعايىن-تۋعان! قارىنداس ەل! التى الاشتىڭ ازاماتتارى! مىنا جارتى الەمنىڭ تاۋ مەن تاسىنا تاباندارىن توزدىرعان مۇزبالاقتارىمىز دۇرىس ايتادى! الاتاۋداي جەر جوق! جەردىڭ قۇتى الاتاۋ مەن قاراتاۋ! ودان ارىدەگى جەتىسۋ! جەردىڭ قۇتى, جەرۇيىق دەگەنىمىز, مىنە, سولار!”. ۇزاقباي دوسپانبەتوۆتىڭ “ابىلايدىڭ اق تۋى” رومانىندا تولە بي “ساڭقىلداعاندا زەڭگىر كوك اينەكشە شىتىناپ, ويدان-قىردان جينالعان ءدۇيىم كوپتىڭ ۇستىنە قۇلاپ تۇسەردەي اسەر قالدىرعان”, – دەلىنگەن.
تاۋەلسىزدىك زامانىنىڭ جازۋشىلارى بىرىنەن ءبىرى اسىرىپ, ەلباسى تولعانىسىنا قوسىلىپ, ۇلكەن وتانشىل وي قوزعايدى:
– دۇنيەدە تۋعان جەردەن ارتىق جەر جوق!
اتامەكەن تۋرالى بۇل قاسيەتتى ءسوز ەجەلگى “قاراتاۋدىڭ باسىنان كوش كەلەدى” – دەپ باستاپ, ەلى, جەرى تۋرالى تالاي ۇرپاق تامىلجىتا شىرقاعان نەشەمە انگە ۇلاستى دەسەڭىزشى. سونىڭ تاعى دا ءبىرىن بۇدان 65 جىل بۇرىن ۇلى وتان سوعىسىن جەڭىسپەن اياقتاپ, كىندىك كەسكەن ولكەسىنە اپتىعىپ, اسىعا قايتىپ كەلە جاتقان قازاق سولداتى تۋعىزدى. اڭساپ ساعىنعان تۋعان جەرىنە پەرزەنتتىك ىستىق ماحابباتتىن توكتى.
نەتكەن ۇلى, نەتكەن بايتاق جەر ەدىڭ!
نەندەي كۇيگە كوكىرەگىمدى بولەدىڭ؟
سەندە تۋدىم, سەندە ءوستىم مەن,
سەندە ولسەم, –
ارمانىم جوق بۇل دۇنيەدە, –
دەر ەدىم.
قاسىم اقىننىڭ قازاق اسپانىندا قالىقتاعان وسىناۋ اسقاق انىنە بولاشاق ءانۇران اۆتورلارى, كەلەشەك – رومانشىلار “و, داريعا, التىن بەسىك, تۋعان جەر!” دەپ اتويلاتىپ, ارىنداتىپ قوسىلمادى دەيسىڭ بە. ادەبيەت قۇدىرەتتىلىگىن ايتام دا, ەلى, جەرىنىڭ داڭقىن اسىراتىن ءورشىل ولەڭ, سۇيكىمدى ءان تۋعىزۋدان ەش جالىقپايتىن دا, جاڭىلمايتىن دا...
* * *
جەر تولعانىسى – كيەلى تولعانىس. ەلباسىنىڭ ۇلگى-ونەگەسى وسىلاي دەگىزەدى. سوڭعى سەگىز عاسىردىڭ ىشىندە ەلىمىزدىڭ باسىندا ءۇش-اق قازاق وتىرىپتى. جۇماباي شاياحمەتوۆ پەن دىنمۇحاممەد قوناەۆ بوداندىق جاعدايدا ەلى ءۇشىن ىستەلۋگە ءتيىستى نارسەنىڭ ءبارىن ىستەدى. كەيدە سول اعالارىمىزدى سىناپ, مىنەپ تە جاتامىز. ىشىندە ءوزىم دە بارمىن. بىراق بار نارسەنى جوق دەپ اۋىزدى قۋ شوپپەن سۇرتۋگە جانە بولمايدى. ءۇشىنشى قازاق – نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆ بۇعان دەيىنگى بار حانداردىڭ ءيىس الماستىعىنان ايىرىلعانىمىزدى (احمەت بايتۇرسىنوۆ “ناداندىعىنان” دەيدى) قايتارىپ الۋى ۇستىنە, حالقىمىزدىڭ ەجەلگى ارمانى – قوي ۇستىنە بوزتورعاي جۇمىرتقالايتىن زامانعا الىپ كەلە جاتىر.
يللاھي, جولى بولعاي! قازىرگى قازاق ەلى, جەرى جىرىن پلانەتارلىق پاراساتتىلىق دارەجەسىنە كوتەرۋگە ءتيىستىمىز. ونىڭ ۇلگىسى قۇداي وڭداعاندا – بارشىلىق. كىم دەيتىن ەمەس.
شەريازدان ەلەۋكەنوۆ.