1930 جىلى اقپان ايىنىڭ 7-15 ارالىعىندا بۇرق ەتە قالىپ, سان مىڭداعان جاندى قىزىل قانعا بوكتىرگەن اتىشۋلى سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ سالقىن لەبى حالىق ساناسىنان وشە قويعان جوق. سول قارالى جىلدىڭ قىركۇيەگىندە «قازاق اسسر-ءنىڭ اۋىلدىق, قىستاقتىق جانە سەلولىق كەڭەستەرى جانىنان قۇرىلعان كوندىرۋ كامەرالارى تۋرالى» ەرەجە بەكىتىلىپ, سونىڭ نەگىزىندە جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارى كامەرالار, اباقتىلار, لاگەرلەر اشىپ, وزدەرىنە كۇدىكتىلەردى تۇتقىنعا الدى. سوزاق اۋدانىنداعى جازالاۋ لاگەرى دە وسىلاي ومىرگە كەلىپ, تالاي جازىقسىز جاننىڭ قانىن جۇكتەدى.
«قاينار» ەلدى مەكەنىنىڭ كۇنشىعىس جاعىندا «دۋانا» اتالاتىن جەر بار. ەرتەرەكتە تاۋدان اققان وزەننىڭ جاعاسىندا ازىن-اۋلاق ەل قونىستانىپ, تىرشىلىك ەتكەن كورىنەدى. وزەن سۋى ودان ءارى ءۇسپىنىڭ ويپاڭىنا قۇيىلىپ, بۇل كۇندە سۋى تارتىلىپ, سورلانىپ تۇزدالعان ءوڭىردى ەل ەمدىك قاسيەتى ءۇشىن پايدالاندى. وزەن-بۇلاعى تارتىلىپ, كەنەزەسى كەپكەن «دۋانا» – كەشەگى زۇلمات جىلداردان قالعان قاسىرەتتى ورىن. كوتەرىلىسكە قاتىسقاندار اياۋسىز جازالانىپ, جانشىلعان سوڭ ولاردىڭ وتباسى مۇشەلەرى مەن تۋعان-تۋىسى «جەكە وتىر» قارا تىزىمىنە ءىلىنىپ, وسى «دۋاناداعى» جازالاۋ لاگەرىندە تۇتقىندا ۇستالدى. كولدەنەڭى مەن ەنى 200-250 قادام كەلەتىن القاپتىڭ ورتاسىنا اشىق الاڭقاي قالدىرىپ, قاتار تىزىلگەن كۇركەشىكتەردىڭ ورنى شۇڭقىر-شۇڭقىر بولىپ ءالى كۇنگە دەيىن ساقتالعان. ءار كۇركەشىك ءۇش قادامنان اسپايدى. جازالاۋشىلار تۇتقىنداردىڭ وزدەرىنە بەلۋاردان جەر قازدىرىپ, توبەسىن الاسا ەتىپ جاپتىرىپ, تار قاپاستا تۇرۋعا ماجبۇرلەگەن. ولاردىڭ ىشىندە ەڭكەيگەن قارتتان, ءجاسوسپىرىم بالاعا دەيىن تۇتقىندا بولعان. شىلدەنىڭ اپتاپ ىستىعىندا تىعىز ورنالاسقان لاگەردەگى تۇتقىندار اس-سۋدىڭ تاپشىلىعىنان اشتىق پەن شولگە ۇشىراپ, اۋرۋ تارايدى. كورتىشقاننىڭ ىنىندەي سىز, قاراڭعى قاپاستا ادامدار كوك شىبىنداي قىرىلادى. ۇزىنا بويى تۇتقىندار قونىسىنىڭ قاق ورتاسىندا ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى تۇرعان ءۇيدىڭ ورنى بار. اينالا تەرەزەسىنەن باقىلاپ وتىراتىن كۇزەتشىلەر قاشىپ كەتۋگە ارەكەتتەنگەن تۇتقىنداردى ەشبىر ەسكەرتۋسىز باۋداي ءتۇسىرىپ, اتىپ تاستاعان. وققا ۇشقان تۇتقىننىڭ ءولى دەنەسىن لاگەر ىرگەسىندە قازىلعان تەرەڭ ورعا تاستاي بەرگەن. «قارا تىزىمگە» ىلىككەندەردىڭ ەڭبەككە جارامدىسىن قويداي ءتىزىپ, ايداپ بارىپ, كولحوزدىڭ ماقتاسىن تەرگىزەدى. ەڭبەك كۇن نورماسىن ورىنداماعانداردىڭ جازاسى ەسەلەپ ارتادى. تۇتقىنداردى كۇزەتىپ جۇرگەن ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى ويىنا كەلگەنىن ىستەيدى. كوزى تۇسكەن ايەلدەردى زورلاۋ, باس كوتەرگەنىن جابىلىپ سوققىعا جىعۋ, كادەگە جارار بۇيىمىن تارتىپ الۋ سياقتى قيناۋدىڭ نەشە ءتۇرىن قولدانادى.
سوزاق كوتەرىلىسىنىڭ زوبالاڭ جىلدارى «دۋاناداعى» جازالاۋ لاگەرىندە وتىرعان تۇركىستان قالاسىنىڭ تۇرعىنى, 85 جاستاعى كيانبەك ءالىپ ۇلى ەرجانوۆتى ىزدەپ بارىپ, جولىققانىم بار. ءومىردىڭ قانشاما سوقتىقپالى جولىنان وتكەن, ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستىڭ قاندى مايدانىندا وق پەن وتتىڭ اراسىنان امان قالعان كيانبەك قاريا: «كورەسىنى كورمەي كورگە كىرمەيدى ەكەنسىڭ. سول قارعىس اتقىر 1930 جىلى جان-جاقتان كەلگەن جازالاۋشى وترياد كوتەرىلىسكە قاتىسقانداردى اياۋسىز قىرىپ-جويىپ, قالعانىن اباقتىعا جاۋىپ, جەر اۋدارىپ, ءبىر تازالادى. كوتەرىلىستىڭ سوڭىنان اۋىل-اۋىلعا ۋاكىل شىقتى. ول كەزدە ءبىزدىڭ اۋىل بەتباقدالاداعى «تۇكپىرشيدە» وتىرعان. ەلدى جيىپ, جيىن جاسادى. «بىزدەن قاۋىپتەنبەڭدەر, ەندى ەشكىمگە تيمەيمىز. سوزاققا باراسىڭدار!» دەپ كوپ ادامدى بەس ءجۇز شاقىرىمداي جەرگە اتتىلى-جاياۋلى شۇبىرتىپ, ايداپ اكەلدى. سوزاقتا جەكە-جەكە تەرگەپ, الىگى ادامنىڭ 18-ءىن ىرىكتەپ الدى. «بۇلار شىمكەنتكە بارادى!» دەپ جاقىندارىن الداۋسىراتتى. ەلدىڭ ون سەگىز ازاماتىنىڭ ىشىندە مەنىڭ اكەم ءالىپ, ومبايدىڭ ەسىركەبى, قاسىم, وقاپ, ابىلبەك, ماجەن دە بار ەدى.
شولاق بەلسەندىلەر مەن وكىمەت ادامدارى ودان كەيىن دە ەل-ەلدى ارالاپ, جۇرتتىڭ بەرەكەسىن الدى. ءاربىر باسقان قادامىنا كۇدىكپەن قارادى. باعلان قوزىنى سويدىرىپ, ەتىن جەدى, قىز-كەلىنشەكتەرگە زورلىق جاسادى. ەل ىشىندە بەلسەندىلەردىڭ جاساعان زورلىق-زومبىلىعىن ولەڭگە قوسقان قوزى قاشقىنباەۆتىڭ سوزاقتا قاماۋدا جاتىپ, اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنە ولەڭمەن جازعان حاتىنىڭ كەيبىر شۋماقتارى جادىمدا قالىپتى:
ء«ۇرماتىلۋ حات جازامىن باسقارماعا,
قاراڭعى ەلدە سورلى جاستار عانا.
ورنىنا تۇسىنىكتىڭ ءزارىن جايىپ,
مۇسا مەن ورازوۆتاي ماستار عانا.
ەڭبەكشى ءسوز بەرەيىن قازاعىما,
بۇل ءسوزدى قابىل السا نازارىنا.
مۇسا مەن حالىق سوتى وراز ۇلى,
سورلى ەلدى ەركىن ءجۇرىپ قاجادى دا.
سوزاقتىڭ ەلگە كەلىپ حالىق سوتى,
ىزدەتتى ەل ىشىنەن قىزدان توتى.
ءداۋىرى اكىمشىلىك اسقىنعان سوڭ,
قۋىرداق اتتان تۇسپەي بولسىن دەدى.
بۇل ەلگە وراز ۇلى سوتىڭ كەلدى,
ارتىنان وتىز-قىرىق قوسىڭ كەلدى.
سىزدەرگە ايتاتىنىم وسى بوپ تۇر,
«قىز ويناق كەشكە جاقىن بولسىن!» دەدى.
جان-جاقتان بەلسەندىلەر بارىپ جاتىر,
اۋىزىن قىزدارمەنەن قارىپ جاتىر.
احمەت اسىلبەكوۆ سەكىلدىلەر,
قىزداردىڭ جەڭگەتايى بولىپ جاتىر.
«قىزدارعا بەرە تۇعىن ماتامىز كوپ,
تۇنەمەگە جىلى كورپەدە جاتامىز!» – دەپ.
«ەگەر دە ايتقان سوزدەن شىقپاي قالساڭ,
وقتالعان تاپانشادان اتامىز!» – دەپ.
مالدىڭ سانى جەتسىن, جەتپەسىن داۋلەتتىنىڭ قاتارىنا جاتقىزىپ, «قارا تىزىمگە» ىلىكتىردى. قوراداعى مالىن الىپ قويعان سوڭ №12, №13 اۋىلدارعا كوشىرىپ, ەڭبەككە جارامدىلاردى قامىس ورۋعا سالدى. «تۇپكىرشيدەگى» «قىزىل وتاۋعا» وقۋعا تارتىلاتىن بولىپ, سوندا شۇبىردىق. مومىناي دەگەن جەكجاتىمىزدىڭ ۇيىندە جاتىپ وقىدىم. بايدىڭ بالاسى دەگەن جالامەن مۇندا دا تىنىشتىق بەرمەدى, «دۋاناداعى» لاگەرگە الىپ كەلدى. ەرەسەكتەۋ ءجاسوسپىرىم بالالاردى بولەك الىپ شىعىپ, لاگەردەگى ولگەن ادامداردى كومگىزدى. ەكى قارىستاي جەر قازعان سوڭ: «وسى جەتەدى!» دەيدى دە, ميليتسيا قىزمەتكەرلەرى ولىكتەردى قاتار جاتقىزىپ, توپىراق تاستاتادى.
لاگەرگە سوڭىمىزدان كەلگەن جىلى-جۇمساق تاعامداردى تەكسەرۋدەن وتكىزىپ, وزدەرىنە الىپ قالادى. تۇتقىندارمەن ءجون سويلەسپەي, سايقىمازاق ەتەتىن. «ەرتەڭ سەنى لاگەردەن شىعارادى!» دەگەن سوزىنە سەنىپ, قۋانىپ قالامىز. ەرتەڭىنە: ء«اي, سەن نەگە جەتىسىپ ءجۇرسىڭ؟ اتاڭنىڭ باسىنا شىعاسىڭ!» دەيدى جەكىپ. لاگەردە بىرگە بولعانداردان ەسىمدە قالعانى «باي-قۇلاقتاردىڭ تۇقىمى» دەپ ۇستاعانداردان جاس شامالارى مەنىمەن قاتارلاس 16-17-دەگى تاجىبەك سىزدىق ۇلى, سالاحان ءالى ۇلى, بەگ ۇلى ەسجان ۇلى, زەينابىل ءابدىرايىم ۇلى, احمەتجان ناشەنتاي ۇلى, بەكسەيىت تۇرلىبەك ۇلى, بالسەيىت, قورعان دەگەن وزبەك, وتارباي داۋلەتبايلاردىڭ اۋلەتىنەن ايەلدەرى, كەلىندەرى مەن قىزدارى, مىرزاحمەتتەن دامەتكەن, شەشەسى توقجان مەن جانداۋلەتتىڭ شەشەسى كۇلتاي, احات ىبىراي ۇلى, ءالىپباي ىسقاق ۇلى, وماردىڭ قىزى التىن كەدەيگە تۇرمىسقا شىقسا دا «بايدىڭ قىزى» دەپ وسىندا الىپ كەلدى. وسپان اجەنىڭ سىزدىعىنىڭ سەركە دەگەن ايەلى دە لاگەرگە ءتۇستى.
«قىزى ەدىم مەن قوجانىڭ اتىم سەركە,
اتانىڭ داۋلەتىندە بولدىم ەركە.
ەتىمدى ءشايى كورپە قاجادى دەپ,
الدىردىم توقسان سومعا تورعىن كورپە», –
دەگەن داۋرەن باستان تايىپ, لاگەردىڭ سىز كەپەسىندە جازىقسىز جاپا شەكتى. العاشقىدا 500-دەي ادام بولدى. جەر كەپەنى وزىمىزگە قازدىردى. ۇزىندىعى كىسى بويى, ەنىن ءار ادامعا ءۇش قارىستان ولشەپ بەردى. جەر كەپەدەن كور تىشقاننىڭ ىنىنە كوبىرەك ۇقسايدى. كوتەرىلىستە اتىلىپ كەتكەن مىرزاحمەت اعامىزدىڭ قىزى ايناش جەڭگەمىز: «مىنا جەرلەرىڭىز تار ەكەن!» دەپ نارازىلىق بىلدىرگەندە ميليتسيا قىزمەتكەرى كەلىپ: «كەشەگى كۇنىڭدى, سەگىز قانات بوز ءۇيىندى اڭساپ وتىرسىڭ با؟» دەپ ماڭدايىنان ۇرعانىن كوزىمىز كوردى. «بايدىڭ تۇقىمى» دەپ مەنى, ايەلىم ۇرە مەن ەنەم ورال ۇشەۋمىزدى ءبىر ۇڭگىرشىككە تىقتى. ايەلىڭمەن, ءوز ەنەڭمەن تار قاپاستا ءبىر جىل بويى ءومىر كەشۋدەن وتكەن ەر جىگىتكە ازاپ بار ما؟!
كۇزگە سالىم كۇن سۋىتقان سوڭ ۇڭگىردىڭ توبەسىن بالشىقپەن كوتەرىپ, ءۇستىن جىڭعىل, شەڭگەلمەن جاۋىپ, توپىراق تاستادىق. توبەمىزدەن جەل تۇرسا قۇم ساۋىلدايدى, جاۋىن-شاشىندا تامشى وتەدى. ىشىنە پەش ورناتتىق. وتقا جاعاتىن جىڭعىل سۋ بولعان سوڭ بىقسىپ, كوك تۇتىنگە تۇنشىقتىق.
لاگەردەگى تۇتقىندارعا ارنايى تاماق دايىندالمايدى. سوڭىنان اعايىن-تۋىس, جاقىندارى ولمەس ازىعىن اكەلىپ بەرىپ تۇرادى. سوڭىنان اس-اۋقات كەلمەگەندەر جەر كەپەدە جاتىپ, ءجانتاسىلىم ەتتى. كۇننەن كۇنگە لاگەردەگى تۇتقىنداردىڭ سانى ارتا ءتۇستى. شايان مەن شاۋىلدىردەن, سارىسۋدان دا تۇتقىنداردى اش-جالاڭاش ايداپ اكەلىپ, بىزگە قوستى. ۇزاق جولدان ازاپتانىپ كەلگەن, ءارى بۇل جەردىڭ سۋى مەن اۋاسىن جەرسىنبەگەن تۇتقىندار كوپ ۇزاماي قىرىلا باستادى. ىستىق كۇندە لاگەر ماڭىن ولىك ءيسى جايلادى.
ءبىزدى تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرعىزىپ, كولحوزدىڭ جۇمىسىنا سالادى. تۇيەگە سوقا جەگىپ, جەر اۋدارىپ, ماقتا ەكتىك. ونى كۇتىپ, سۋارىپ, كۇزدە ءونىمىن قولمەن تەرەمىز. لاگەردە تۇتقىنداردى ءبىر جىل ۇستاپ, حالىق بوستان-بوسقا كوپ قىرىلعان سوڭ ءارى ولاردان ەشبىر قاۋىپ-قاتەر بولمايتىنىنا كوزى جەتىپ, كەلەسى جىلى كۇزدە, قىسقا سالىم بوساتىپ قويا بەردى. ودان كەيىن «تاعى دا ءبىر پالەگە ۇشىراپ قالارمىز!» دەپ تۋعان جەرىمىزدى تاستاپ, كۇنگەي اسىپ, قاشىپ شىعىپ كەتتىك. كەيىن دە «سوزاقتان بىرەۋ ىزدەپ كەلدى!» دەگەندى ەستىسەك, زارەمىز قالمايتىن», دەپ سول ءبىر قارالى جىلداردى ەسكە العان ەدى قيانبەك قاريا.
قيانبەك قاريانىڭ اعايىن-تۋىسى سوزاقتا قالعان. كىندىك قانى تامعان جەرگە ءار كەلگەن سايىن قاسقا جولدىڭ بويىنداعى ازابىن باستان وتكەرگەن «دۋاناداعى» جازالاۋ لاگەرىنىڭ ورنىنا سوعىپ, جازىقسىز شەيىت كەتكەن اتا-بابالارى مەن اعايىندارىنىڭ ارۋاعىنا باعىشتاپ قۇران وقىپ تۇردى.
1995 جىلى «سوزاق تەلەديدارىن» اشىپ, ەلگە حابار تاراتا باستاعان كەزدە تاۋكەنتتەگى سازگەر پەرنەباي يمانقۇلوۆ اعامىزدىڭ «ۋازيگىمەن» سوزاق كاسىپتىك مەكتەبىنىڭ ديرەكتورى, اقىن بورعازىنىڭ وسكەنىن الىپ «دۋاناداعى» جازالاۋ لاگەرىنىڭ ورنىنا كەلدىك. اتا-بابالارىمىزدىڭ ناقاقتان جاپا شەككەن وڭىردەگى قاسىرەت تاڭبالارى بىرتىندەپ تاريح بەتىنەن ءوشىپ بارا جاتقانداي بولىپ كورىنەدى. قاتار تىزىلگەن تور-تور جەر كەپەلەردىڭ ورنى كومەسكىلەنىپ, ءبىر كەزدەگى تەرەڭ ور شۇڭقىرعا اينالىپ, ايدالادا جەلدىڭ ءوتى مەن اپتاپ كۇن كوزىندە مال تۇياعىنا تاپتالىپ, ۋاقىت وتكەن سايىن تەگىستەلىپ كەلەدى. وسكەن اعانىڭ وسى قارالى ءوڭىر تۋرالى «ور مەن تور» اتتى پوەماسىن «دۋاناداعى» جازالاۋ لاگەرىنىڭ كورىنىسىمەن ءوزىنىڭ داۋسىمەن وقىعان ءساتىن بەينەتاسپاعا ءتۇسىرىپ الماق بولىپ «پاناسونيك» كامەراسىن قوسقانىمدا ىستەمەي قالدى. الدىن الا سايلاپ كەلگەن باتارەياسى مەن كاسەتاسىن دا اۋىستىرىپ, ءارى-بەرى شۇقىلاعانىمەن ەشتەڭە ونبەگەن سوڭ وتىرا قالىپ قۇران وقۋعا تۋرا كەلدى. بىلەتىن قۇران اياتتارىن سوزىڭقىراپ, وسىندا شەيىت بولعان اتا-بابا رۋحىنا باعىشتاپ, بەتىمىزدى سيپادىق. سىزگە – وتىرىك, ماعان – شىن, ورنىمىزدان تۇرىپ, كامەرانى قايتا قوسقانىمدا جۇمىس ىستەپ كەتكەنىنەن بۇل جەردىڭ تەگىن ەمەس ەكەنىنە كوزىمىز جەتكەن ەدى.
«بۋحەنۆالدى سوزاقتىڭ,
بولعان ەكەن «دۋانا».
ور مەن تورى ازاپتىڭ,
تولعان ەكەن «دۋانا».
وزدەرى قازعان تەرەڭ ور,
وزدەرىن كومگەن كور بولدى.
وزدەرى سالعان تامشىق تور,
قورلىقپەن ولەر سور بولدى.
تاريح ءالى ايتقان جوق,
سوزاقتا نە بولعانىن.
پىكىردەن ەسكى قايتقان جوق,
كورمەدى ور مەن تور ماڭىن...
2021 جىلى كۇزدە سوزاقتاعى «جاستار ساياباعىندا» «سوزاق قاسىرەتى» مەموريالدىق كەشەنى قۇرىلىسىن سوزاقتىق كاسىپكەر ورىنبەك ءىبىجانوۆ جۇرگىزىپ, باستاماشىل توپ بەكەت تۇرعاراەۆ پەن تۇركىستان وبلىسىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى سەكسەنباي تۇرىسبەكوۆتىڭ قاجىرلى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا ۇلكەن يگىلىكتى ءىس جۇزەگە استى. مەموريال كەشەنىنەن ۇزاق ەمەس «دۋاناداعى» جازالاۋ لاگەرىنىڭ ورنىن قايتا قالپىنا كەلتىرۋ – وسى اۋقىمدى ءىستىڭ زاڭدى جالعاسى بولۋعا ءتيىس. بۇل شارۋا بۇگىن بولماسا دا كەلەشەكتە قولعا الىناتىنى انىق.
وتەش قىرعىزباەۆ,
قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى