شالقار اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى ەرلان الداشەۆ – ءى توپتاعى مۇگەدەك بولسا دا, بىرنەشە ادامدى جۇمىسپەن قامتىپ وتىرعان كاسىپكەر. ول اۋدانداعى مەكەمەلەرگە گاز, ورتكە قارسى دابىل بەرۋ قوندىرعىلارىن, ەلەكتر جابدىقتارىن, بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن قوندىرادى. سونداي-اق كەيىپكەرىمىز «شالقار ساياسى» مۇگەدەكتەردى قولداۋ ورتالىعىن اشىپ, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالالاردى وقىتىپ ءجۇر ءارى ينۆاتاكسي قىزمەتىن كورسەتەدى. وسىلايشا, بىرنەشە كاسىپتىڭ باسىن قۇراپ, جەتى ادامعا جۇمىس تاۋىپ بەرىپ وتىر.
شالقار كولىنىڭ شىعىس بەتكەيىندە وقشاۋ ورنالاسقان ەكىقاباتتى ءۇيدىڭ كوشە جاق بەتىندەگى عيماراتتىڭ ءبىر جاعىندا وڭالتۋ ورتالىعى, ەكىنشى بولىگىندە شەبەرحانا ورنالاسقان. ەرلان الداشەۆ – جۇزدەگەن تاعدىرلاسىنىڭ جاعدايىن وڭالتۋ ءۇشىن تىنىم تاپپاي جۇرگەن ازامات.
قازىرگى كەزدە 45 976 تۇرعىنى بار شالقار اۋدانىندا 892 ەرەسەك مۇگەدەك, 300-گە جۋىق مۇمكىندىگى شەكتەۋلى بالا بار. دارىگەرلەر جىل سايىن ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالاردىڭ كوبەيىپ كەلە جاتقانىنا الاڭدايدى. ورتامەن ارالاسا المايتىن مۇگەدەك بالا كوبىنەسە تۇيىق نە مازاسىز بولىپ كەلەدى. كۇندىز-ءتۇنى ناۋقاس بالانىڭ جانىنان شىعا المايتىن اناسى دا كۇيگەلەكتىككە ۇشىرايدى. سول سەبەپتى دە ەرەكشە بالالارعا ارنالعان ورتالىقتار قوعامعا كەرەك-اق. الىس اۋدانداردا تۇراتىن كەمتار بالالار ءتىپتى نازاردان تىس قالىپ كەلەدى. ال وبلىس ورتالىعىنان شالعاي جاتقان شالقاردا ارنايى ورتالىق اشىلعاندا مۇگەدەك بالالاردىڭ اتا-انالارى ەرەكشە قۋاندى. ءۇش جىلدان بەرى وسى جەردە 15 بالا 10 كۇندىك وڭالتۋدان وتەدى. ولارعا دەفەكتولوگ, لوگوپەد, مۋزىكا مامانى ساباق وتكىزىپ, سۋرەت سالۋ مەن جاپسىرما ونەر ساباقتارى وقىتىلادى. بۇل جەردە مۇگەدەك بالاعا ماسساج جاسايتىن مامان دا بار.
«اۋدان دارىگەرلەرى ۋاقتىلى ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار ون بەس بالاعا جولداما بەرەدى. ورتالىقتا ون كۇن بولادى. دەگەنمەن ۋاقتىلى كەلمەي جاتاتىن بالالار دا بار. مۇندا سال اۋرۋىنا شالدىققان, اۋتيزم دەرتى, داۋن سيندرومى بار بالالار كەلەدى. كەي بالالار اشۋشاڭ, اتا-اناسىنىڭ كۇندەلىكتى اپارىپ-اكەلۋىنە كونبەي جاتادى. ويتكەنى ولار تۋعاننان باستاپ ۇيدەن شىقپاۋعا ۇيرەنگەن. سوندىقتان جولدامامەن بالالار كۇندەلىكتى كەلەدى دەپ ايتۋ قيىن. سوعان قاراماستان, بۇل جەردە بالالارعا وتە قىزىق. سونىڭ ناتيجەسى بولار, جاقىندا «شالقار ساياسىنا» تۇراقتى كەلەتىن 17 جاستاعى اۋتيزم دەرتىنە شالدىققان بالانىڭ اناسى حابارلاسىپ, العىسىن جەتكىزدى. جەتكىنشەكتىڭ كوڭىل-كۇيى جاقسارعانىن, بۇرىنعىداي وقشاۋلانبايتىنىن ايتىپ قۋاندى. ءتىپتى دەمالىس كۇندەرى دە بالا وسى جەرگە كەلگىسى كەلەدى ەكەن. مۇگەدەك بالانى باعۋ وڭاي ەمەس. بالا وسى جەردە بولعاندا اناسىنىڭ قولى بوسايدى. ارنايى كولىگىمىز بالانى ۇيدەن الىپ كەلىپ, ءدارىس بىتكەن سوڭ قايتا اپارىپ سالادى. ەندىگى جوسپارىم – سال اۋرۋىنا شالدىققان بالالاردى يپوتەراپيامەن ەمدەۋگە قول جەتكىزۋ. بىراق يپوتەراپياعا كەڭ جاي, سەرۋەندەيتىن جانە جىلقىنى كۇتىپ-باعاتىن ورىن كەرەك. ويىمدا جۇرگەن شارۋا – وسى. اتقا ءمىنۋ سال اۋرۋىنا شالدىققان بالانىڭ جاعدايىن اجەپتاۋىر جاقسارتاتىنىن, بالانىڭ ومىرگە دەگەن قۇلشىنىسىن ارتتىراتىنىن ەستىپ ءجۇرمىن», دەيدى ەرلان.
25 جاسىندا وقىس جاعدايدا قوس اياعىنان ايرىلعان ەرلان وسىلايشا وتىز جىل ىشىندە ۇلكەن جەتىستىككە ەڭبەگىمەن جەتتى. «مەن وسى كۇنگە دەيىن ەكى اياعىم جوق دەپ ۋايىمداپ, ومىردەن تورىققان جوقپىن. بالكىم جانىمدا جولداستارىم, وتباسىم, جاقىندارىم بولعان سوڭ با ەكەن؟ ەڭبەك ەتەمىن دەيتىن ادامعا قازىرگى زاماندا مۇمكىندىك مول عوي», دەيدى ءسال ويلانىپ.
جاستاي قوسىلىپ, ءومىردىڭ ىستىق-سۋىعىنان قول ۇستاسىپ ءوتىپ كەلە جاتقان ەرلان مەن التىنايدىڭ سىرىم, نۇرىم, ءنۇرسات ەسىمدى بالالارى بار. ەكى ۇلى ۇيلەنىپ, ولاردان نەمەرە ءسۇيىپ وتىر. سىرىم اكەسىنىڭ جانىندا جوندەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسسا, نۇرىم №3 شالقار بەلگى بەرۋ جانە بايلانىس ديستانتسياسىندا اعا مەحانيك بولىپ جۇمىس ىستەيدى. ۇلكەن ەكەۋى جوعارى ءبىلىم العان ماماندار بولسا, كەنجەسى ءنۇرسات سەگىزىنشى سىنىپتا وقيدى.
ەرلان الداشەۆ 1993 جىلى جازدا شالقاردان بەرشۇگىر ستانساسىنا بارا جاتىپ وقىس جاعدايعا ۇشىرايدى. مۇنىڭ الدىندا عانا ءجۇرۋ كەستەسى وزگەرىپ كەتكەنىن بىلمەگەن جاس جىگىت بەرشۇگىرگە توقتاماي ءوتىپ بارا جاتقان پويىزدان سەكىرىپ, ەكى اياعىنان ايرىلادى. ەسىن ەمبىنىڭ اۋرۋحاناسىندا جيىپ, ودان وبلىس ورتالىعىندا بىرنەشە اي جاتىپ, اۋىلعا ورالعان. سول جىلى كۇزدە ۇيلەنۋگە ءسوز بايلاسىپ جۇرگەن التىنايدىڭ اكە-شەشەسىنە قۇدالار باردى. جاستاردىڭ شەشىمىنە ۇلكەندەر قارسى بولعان جوق.
«1993 جىلدىڭ كۇزىندە شاڭىراق كوتەرىپ, اكە-شەشەم شالقارداعى ءبىر دالىزدە ءۇش پاتەرى بار ەسكى ۇيدەن باسپانا ساتىپ الىپ بەردى. اربادا وتىرىپ, ەسىكتىڭ الدىنا شىعىپ, شەمىشكى ساتامىن. كۇنىنە 5-6 ستاكان شەمىشكى وتسە, قاتتى قۋاناتىن ەدىم. اكە-شەشەم ۇيدەن ءسۇت تاسيدى. تۇڭعىشىمىز دۇنيەگە كەلگەندە, كۇندە-كۇندە ءسۇت, ايران تاسىپ ءجۇرىپ, اقىرى بالانى ارقالاپ الىپ كەتتى. سودان تۇڭعىشىمىز اكە-شەشەمنىڭ جانىندا قالدى. قيىن ۋاقىت. شالقاردا دەنى ساۋ ادامعا جۇمىس تابىلماي جاتقاندا, مۇگەدەككە قانداي جۇمىس؟ ءبىر كۇنى جاپسارلاس كورشىم راۆيل بۇزىلىپ جاتقان تەلەديدارىن جوندەپ بەرۋىمدى ءوتىندى. مۇنىڭ الدىندا ەكى شەبەر ەشتەڭە شىعارا الماي كەتكەن ەكەن. مەكتەپتە فيزيكانى جاقسى وقىدىم, وقۋشى كەزىمدە شالقارداعى «جاس تەحنيك» ۇيىرمەسىنە قاتىسقانىم بار, كۇيىپ كەتكەن جەرىن تاۋىپ جوندەپ بەردىم. سودان ۇيىمە ىستەن شىققان بۇيىمدارىن جوندەپ بەر دەگەن وتىنىشپەن جۇرت كەلە باستادى. ەسكى كىتاپتار تاپتىم, سىزبانى قارايمىن. 2000 جىلعا دەيىن تەلەديدار, توڭازىتقىشتىڭ بولشەكتەرىن اقتوبەدەن, تۇركىستاننان الدىرتتىم. قاجەتتى قۇرالى تابىلسا, كەز كەلگەن بۇيىمدى ىسكە اسىرۋعا بولادى عوي. كەيدە بولشەك تابىلماي قالادى, بولسا دا تاپسىرىسپەن قىمباتقا تۇسەتىن جاعدايلار دا كەزدەسەتىن. قازىرگى كەزدە جوندەپ جاتقان بۇيىمنىڭ قاجەتتى بولشەكتەرىن الماتىدان, قىتايدان, رەسەيدەن الدىرتامىن. پلازمالىق, سۇيىق كريستالدى, لەد-ەكراندى تەلەديداردى دا جوندەيمىن. قاجەتتى اقپاراتتاردى ينتەرنەتتەن تابامىن, ءوز تاجىريبەمە سۇيەنەمىن. كونديتسيونەر, دابىل قوندىرعىلارىن, بەينەباقىلاۋ كامەرالارىن ورناتاتىن كومەكشىلەرىم بار. بالالارىم جوعارى ءبىلىمدى, تەمىرجولدا جۇمىس ىستەيدى. ءبارىمىز ەكى جىل بۇرىن سالىپ كىرگەن وسى ۇيدە تۇرامىز. ەكىنشى بالام ەس بىلگەننەن قاسىمدا ءجۇرىپ تەلەديدار جوندەۋدى ۇيرەنىپ, ون ەكى جاسىنان باستاپ مەنىڭ كومەكشىم بولدى. كەيدە بۇزىلعان تەلەديداردى جوندەۋگە بىرنەشە كۇن كەتەدى. قۇرالى تابىلماسا, ءبىر جەتى وتىراسىڭ. نە بولماسا تاپسىرىس بەرگەن بولشەكتىڭ كەلگەنىن كۇتەسىڭ. مەنىڭ بايقاۋىمشا, قازىر كەي جاندار باسىن قاتىرماي, تەز ءارى جەڭىل جولمەن اقشا تابۋدى قالايدى. ءبىر كۇندە مىناداي اقشا تابۋ كەرەك دەپ جوسپارلايدى. اۋىلدىق جەرلەردە دە باسىن اۋىرتپاي اقشا تابۋ سانگە اينالدى. ءبىر ءىستى مەڭگەرۋ, ماماندانۋ, بەرگەن ۋادەنى ورىنداۋ, ادامداردىڭ العىسىن الىپ, پايدا كەلتىرۋ دەگەن قۇندىلىقتار جويىلىپ بارادى. بۇل – تۇبىندە ەڭبەك ەتۋ مادەنيەتىنەن ايىراتىن وتە قاۋىپتى قۇبىلىس. وسىلاي كەتە بەرسەك, مال باعاتىن, ءشوپ شاباتىن, بۇزىلعان تەحنيكانى جوندەيتىن ادام تاپپاي قالامىز.
2000 جىلى جەكە ءۇي ساتىپ الدىم. شارباعىنان شەبەرحانا اشقىم كەلىپ, ەسكى سارايدى بۇزىپ, كەڭەيتۋگە كىرىستىم. ەدەنىنە جىلۋ جۇرگىزدىم. جۇمىس كەزىندە ەكى اياعىمداعى پروتەزدى شەشىپ تاستايمىن. شەبەرحانا اشسام, ءوزىم سياقتى ءبىر-ەكى مۇگەدەككە جۇمىس بەرسەم دەگەن ماقساتىم بار ەدى. ويتكەنى مۇگەدەك جىگىتتىڭ ءتورت قابىرعاعا قامالىپ وتىرۋى وتە قيىن. ول ءبىر ىسپەن شۇعىلدانباسا, ءوزىن قوعامعا قاجەتسىز سەزىنەدى. الايدا ساتىپ العان ءۇيىم قالانىڭ قاق ورتاسىندا بولعاندىقتان, شەبەرحانا ەسىگىن شىعارۋعا بولمايدى دەپ رۇقسات بەرمەدى», دەيدى قيىن كۇندەردى ەسىنە تۇسىرگەن كاسىپكەر.
ارمانى شالقار قالاسىنىڭ شەت جاعىنان شەبەرحاناسى بار ۇلكەن ءۇي تۇرعىزۋ ەدى. 2005 جىلى شالقار كولىنە جاقىن اۋماقتان جەر الىپ, ءىس باستايدى. «دامۋ» قورىنان العان 2 ملن تەڭگە نەسيەگە عيماراتتىڭ قابىرعاسىن تۇرعىزىپ, توبەسىن جابادى. 2017 جىلى 4 ملن تەڭگە نەسيە الىپ, قۇرىلىستى اياقتايدى. سول جىلدىڭ جەلتوقسانىندا «شالقار ساياسى» قوعامدىق بىرلەستىگى اشىلدى. جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, مۇگەدەك بالالاردى الەۋمەتتەندىرۋ ورتالىعىن اشىپ, ينۆاتاكسي قىزمەتىنە دە نازارىن بۇرادى.
اۋدان ورتالىعىنا دا مۇگەدەكتەردى تاسيتىن ارناۋلى كولىك كەرەك ەكەن. قازىرگى كەزدە ەرلاننىڭ مۇگەدەكتەردى تاسيتىن جالعىز كولىگىنىڭ قىزمەتىن شالقاردا 100 ادام پايدالانادى. كۇندەلىكتى 25 ادامدى تاسيدى. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە بالالاردى ەمحاناعا جەتكىزەدى, مۇگەدەك ەرەسەكتەردى جۇمىسقا اپارىپ, الىپ كەلەدى. جالعىز كولىك بارىنە ۇلگەرەدى. ينۆاتاكسي جۇرگىزۋشىسى دە – مۇگەدەك جىگىت.
بۇل جەردە ەرلاننىڭ الدىنان شىققان تاعى ءبىر كەدەرگى – مۇگەدەك جانداردىڭ كولىككە ءمىنىپ-ءتۇسۋى ءۇشىن ارنايى كوتەرگىشتىڭ تابىلماۋى. ەلىمىزدە مۇنداي جابدىق شىعارىلمايدى. كوتەرگىشتەردى اقتوبەدە كولىك جوندەيتىن ورتالىقتار جاساپ بەرەدى. بىراق باعاسى وتە قىمبات – 3,5 ملن تەڭگە. سۇراستىرا كەلە رەسەيدىڭ ورىنبور, ور قالالارىندا ارناۋلى كوتەرگىشتەردى 1,5 ملن تەڭگەگە جاساپ, قوندىرىپ بەرەتىنىن ءبىلدى. الايدا ونى جەتكىزۋ قۇنى تاعى دا 2 ملن تەڭگەگە قىمباتتايدى. ەلىمىزدە مۇگەدەكتەردىڭ كولىككە ءمىنىپ-ءتۇسۋى ءۇشىن كوتەرگىشتەر شىعارۋ وتە قاجەت. شالقار قالاسىندا مارشرۋتتى اۆتوبۋس جوق, مۇگەدەك بالانى كۇندەلىكتى ەمحاناعا تاسۋعا اتا-انانىڭ قالتاسى كوتەرە بەرمەيدى. ال جالعىز ينۆوتاكسي قايدا جەتەدى؟ قوسىمشا كولىكتەرگە تەك كومپانيالاردىڭ دەمەۋشىلىگىمەن عانا قول جەتكىزۋگە بولادى. قازىرگى كەزدە شالقار اۋدانىندا بەرشۇگىر اۋىلدىق وكرۋگىندە مۇعالجار تاۋىنان قيىرشىق تاس ءوندىرىپ جاتقان 14 سەرىكتەستىك بار. سونىڭ ىشىندەگى ەڭ ءىرىسى «تاۋ» زاۋىتىنىڭ باستىقتارىنا كىرىپ, ەرلان مۇگەدەكتەر ءۇشىن كولىك الىپ بەرۋ تۋرالى ءوتىنىش ايتقانىمەن, ونىسى ورىندالماي ءجۇر. شالقار اۋدانىندا جۇمىس ىستەپ جاتقان كومپانيانىڭ الەۋمەتتىك جوباعا مىندەتتەمەسى بولسا دا, تاستى بۇزىپ, تاۋ قوپاراتىن زاۋىتتىڭ قاراپايىم تۇرعىندارعا پايداسى ءتيىپ جاتقان جوق.
ەل ىشىندە ەلەۋسىز قالعان مۇگەدەك جانداردىڭ جوعىن جوقتاپ جۇرگەن ەرلان – وسىنداي ۇلگىلى جان. ادال ەڭبەگىمەن قۇرمەتكە بولەنىپ, جان-جاعىنا شۋاق شاشىپ جۇرگەن ازاماتقا ەلدىڭ العىسى شەكسىز.
اقتوبە وبلىسى,
شالقار اۋدانى