وسى جىلى قاپەردە ۇستايتىن تاۋەكەلدەر

ينفلياتسيا

2022 جىلى ينفلياتسيا 40 جىل­دىق ۇزىلىستەن كەيىن عالام­دىق ەكونوميكالىق ورلەۋدىڭ باس­تى جاۋىنا اينالدى. اقش-تا, ەۋروايماقتا جانە ۇلى­بري­تانيادا باعالاردىڭ ءوسىمى 10 پايىزعا جەتتى. دامىعان ەل­دەردىڭ بۇكىل ءبىر بۋىنى وزدەرىنىڭ ەڭبەك جولىندا تۇڭعىش رەت ءومىر ءسۇرۋدىڭ مۇنشالىقتى قىم­بات­تاپ كەتۋىنە الاڭداي باس­تا­دى. ۇكىمەتتەر ادەتتەن تىس توتەن­شە شارالار قابىلداۋعا ءماج­بۇر بولدى. اقش-تا باعانى ءتۇسىرۋ ماقساتىندا مۇنايدىڭ ستراتەگيالىق قورىنىڭ ءبىر بولىگى نارىققا شىعارىلدى. ەۋروپادا ەلەكتر قۋاتىنىڭ قىمباتتاۋى­نا بايلانىستى تۇرعىندارعا كومەك­قارجى بەرىلە باستادى. ماقسات – شىعىندارى كوبەيىپ جاتقان تۇرعىندارعا كومەك كورسەتۋ. ورتالىق بانكتەر دە ينفلياتسيامەن كۇرەسۋگە اتسالىسۋدا: ولار سوڭعى جيىرما جىلدا پايىزدىق مولشەرلەمەلەردى بۇكىل الەم بولىپ ءبىر مەزگىلدە ءوسىردى.

قازاقستاندا جوعارى ينفلياتسيا جانە جەرگىلىكتى جەرلەر­دە باعالاردىڭ كۇرت ءوسۋى قالىپ­تى احۋال ەكەنى بەلگىلى. بىراق سو­نىڭ وزىندە ەلىمىز ەرەكشە جاع­دايعا تاپ بولدى. ىشكى قۇرى­لىم­دىق ماسەلەلەرگە ەندى عا­لام­دىق ينفلياتسيالىق ءۇردىس كەلىپ قوسىلدى. سونىڭ سالدارى­نان باعالار سوڭعى 22 جىل ىشىن­دە شارىقتاۋ شەگىنە جەتىپ, جىل قورىتىندىسى بويىنشا 20 پا­يىزدىق مەجەدەن اسىپ كەتتى. 2022 جىلى قازاقستاننىڭ ۇلتتىق بانكى ەكونوميكانىڭ كومەسكى ءوسىمى­نىڭ قىسىمىنا توتەپ بەرىپ, سايا­ساتتا ينف­لياتسياعا قارسى ۇستا­نى­مىن ساق­تاپ قالدى. الايدا فيس­كالدى باع­دار­لامالار كوپتەپ قا­بىل­دانىپ, نەسيەلەر بويىنشا پا­يىزدىق مولشەرلەمەلەر قارا­جات­تاندىرىلىپ جاتسا دا, جالپى ينفلياتسيالىق احۋال ساقتالۋدا.

جاعىمسىز جاڭالىق: ينف­ليا­­تسيا­نىڭ جالپى دەڭگەيى تو­مەن­دەي باستاسا دا, 2022 جىلعى جوعارى باعالار الەم­نىڭ كوپ­تەگەن ەلى ءۇشىن 2023 جىلى رەتسە­س­سيا­نىڭ باستالۋىنا تۇرتكى بولۋى ىقتي­مال. ينفلياتسياعا قارسى ۇيلەستىرىل­گەن عالامدىق ساياساتتىڭ جاعىمسىز اسەرى بولماي قويمايدى: ينۆەستيتسيا جىلىستاپ, دامۋشى ەلدەردىڭ ۆاليۋتالارىنا قىسىم كۇشەيەدى, سونداي-اق مەملەكەتتىك قارىزدىڭ وڭىرلىك داعدارىسىنىڭ كۇشەيۋ قاۋپى ەداۋىر ارتادى.

جاعىمدى جاڭالىق: ەكونو­ميستەر ينفلياتسيادان قاۋىپتەنۋ جانە ونىڭ الدىن الۋ بويىنشا ءتيىستى ساباق الدى.

2023 جىلى نەنى قاپەردە ۇستاۋ كەرەك؟ قازاقستاندا «ەكونوميكالىق ءوسىم ماڭىزدى ما, الدە ينفلياتسيانى باقىلاۋدا ۇستاۋ ماڭىزدى ما؟» دەگەن تاقىرىپتا تاعى دا پىكىرتالاس كۇشەيۋى مۇمكىن. ەگەر ءبىرىنشىسى جەڭسە, تۇركيالىق ستسەناريگە العاشقى قادام جاسالادى دەگەن ءسوز. ياعني ينفلياتسيا ءورشىپ, جاپپاي قۇنسىزدانۋ ەتەك الادى جانە ورتا مەرزىمدى كەلەشەكتە اۋقىمدى رەتسەسسيا ورىن الادى.

لوگيستيكالىق ۇزىلىستەر

بىلتىر ەلىمىزدىڭ گەوگرا­فيالىق ورنالاسۋىنىڭ باستى السىزدىكتەرى ءبىلىنىپ قالدى. قازاق­ستان تەڭىزگە شىعار جولى جوق الەمدەگى ەڭ ۇلكەن ەكونوميكا – ەۋرازيا قۇرلىعىنىڭ ورتاسىندا وقشاۋلانىپ قالۋ قاۋپىنە تاپ بولدى. باتىستاعى ينفراقۇرىلىمدىق دالىزدەردە ىركىلىستەر پايدا بولا باستادى. ولاردىڭ باسىم بولىگى كەڭەس زامانىندا سالىنعان بولاتىن جانە رەسەي اۋماعى ارقىلى وتەدى. لوگيستيكالىق ماسەلەلەر سىرتقى ساۋدا اينالىمىنىڭ شامامەن 70 پايىزعا جۋىعىن شارپى­دى. كقك قۇبىر جەلىسىنىڭ وتكىزۋ مۇمكىندىگى ءۇش رەت شەكتەلدى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستاندىق مۇنايدىڭ 80 پايىزىن ەكسپورتقا شىعارۋ ماسەلەسى تۋىندادى. ارالىق جانە دايىن  ونىمدەردى يمپورتتاۋ مەرزىمى بىرنەشە ەسەگە ءوستى. بۇل ىشكى باعالارعا اسەر ەتىپ, وندىرۋشىلەردىڭ جۇمىسىن قيىنداتىپ جىبەردى. ايتالىق, ماكدونالدس ءوزىنىڭ قىزمەتىن ۋاقىتشا توقتاتتى. ويتكەنى ءوزىنىڭ جەلىلەرىن جارتىلاي فابريكاتتارمەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتۋدىڭ ءتيىمدى لوگيستيكالىق جولدارىن تاپپادى.

جاعىمسىز جاڭالىق: جۋىق ارادا لوگيستيكالىق جاعدايدى تۇبەگەيلى جاقسارتىپ, سىرتقى كولىك دالىزدەرىن ءارتاراپتاندىرۋ مۇمكىن بولماۋى ىقتيمال.

جاعىمدى جاڭالىق: يم­پورت­­تىق تاۋارلاردىڭ قىم­بات­تاۋى جانە ولاردى جەتكىزۋ مەر­زىمىنىڭ ۇزارتىلۋى ىشكى ون­دىرۋ­شىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرا تۇسەدى.

2023 جىلى نەنى باستى نازاردا ۇستاۋ كەرەك؟ سىرتقى ساۋدا باعىتتارىن ءارتاراپتاندىرۋ ستراتەگياسىنىڭ قالاي جاسالا­تىندىعى تاۋەكەلدەردى تومەندەتە الا ما؟ قازاقستاننىڭ BRI (Belt and Road Initiative) جوباسىنا قوسىلۋ بارىسىندا قىتايعا مۇل­دەم تاۋەلدى بولىپ قالۋ-قالماۋى.

ەكونوميكانىڭ دامىماي قالۋى

2022 جىلى وتاندىق ەكونوميكا الدا ۇلكەن وزگەرىستەر بولاتىندىعى تۋرالى بەلگى بەرگەن سەكىلدى. جىل باسىنداعى بەلسەندى, سەرگەك باستالىم, مۇناي-گاز سالاسىندا ماسەلەلەر تۋىنداعان سايىن كومەسكىلەنە باستادى. ءىجو-ءنىڭ توقساندىق ءوسۋ قارقىنى 2022 جىلدىڭ I توقسانىندا 4,6 پايىزدان, II توقساندا 2,4 پايىزعا جانە III توقساندا 1,9 پايىزعا دەيىن بىرتىندەپ تومەندەدى. ءبىزدىڭ باعالاۋىمىزشا, سوڭعى جىلدارى وتاندىق ەكونوميكا ءوسىمىنىڭ نەگىزگى كوزدەرىنىڭ ءبىرى – تۇتىنۋشىلىق نەسيە بەرۋ سارقىلا باستادى. 2022 جىل­دىڭ العاشقى جارتىجىلدىعىندا جەكە تۇلعالارعا نەسيە بەرۋ ناق­تى 30 پايىز­عا ءوستى. بىراق سوعان قارا­ماستان ءۇي شا­رۋا­شى­لىق­تا­رىنىڭ تۇتىنۋى كەرىسىن­شە تومەن­دەدى. 2020 جىلعا دەيىن بۇل كورسەتكىشتەر ءبىر-بىرىنە تى­عىز باي­لا­نىستى بولدى. ءومىر ءسۇرۋ باعا­سىنىڭ ارتۋى اسىرەسە, نەگىز­گى ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ قىم­بات­­تاۋى بورىشتى وتەۋگە قىز­مەت كور­­سەتۋ مۇمكىندىگىن تومەن­­دەتتى. جاڭا نەسيەلەردىڭ باسىم بولىگى ەس­كى نەسيەلەردى وتەۋ­گە جۇم­سالىپ جا­تۋى ابدەن مۇم­كىن. ويت­كەنى ولار­­دىڭ جالپى ەكونومي­كالىق بەلسەن­دىلىككە اسەرى بولماي جاتىر.

جاعىمسىز جاڭالىق: سوڭعى 5 جىلدا ءۇي شارۋاشىلىقتارىنىڭ جيىنتىق شىعىندارى تابىستاردى باسىپ وزۋدا. ءبىر جىل ىشىندەگى الشاقتىق 2 ترلن تەڭگەدەن 4 ترلن تەڭگەگە دەيىن بارادى. «قاتتى قونۋ» جاعدايىندا نەسيە بەرۋدى توقتاتۋ جانە دەلەۆەريدج ىشكى سۇرانىستى 4-6 ترلن تەڭگەگە ازايتادى. بۇل ءىجو-ءنىڭ 5-7 پايىزىن قۇرايدى.

جاعىمدى جاڭالىق: قىزۋى ارتقان تۇتىنۋشىلىق نارىق سۋىنا باستايدى. بۇل ينفلياتسيا­لىق قىسىمنىڭ تومەن­دەگەنىن, يمپورتتىڭ ءوسىمىنىڭ باسەڭ­دەگەنىن جانە دەۆالۆاتسيالىق ۇردىستەن كەتە باستاعاندىقتى بىلدىرەدى.

2023 جىلى نەنى قاپەردە ۇستاۋ كەرەك؟ ەل ەكونوميكاسىندا ساپالى قۇ­رىلىمدىق وزگەرىس ورىن الىپ, ول تۇتى­نۋدان اقشا جيناۋعا جانە ينۆەستيتسياعا ويىسا ما؟ مۇنىڭ باستى ينديكاتورى – جەكە جانە زاڭدى تۇلعالاردىڭ كرەديتتىك پورتفەلدەرىنىڭ ءوزارا اراقاتىناسى.

كوشى-قون دۇربەلەڭى

2022 جىلدىڭ قىركۇيەگىندە بۇ­قارالىق اقپارات قۇرالدارىندا رەسەي­لىكتەردىڭ جاپپاي قازاق­ستان­عا كەلە باستاعانى تۋرالى اقپا­راتتار قاپتاپ كەتتى. الەۋ­مەت­تىك جەلىلەردە شەكارا­لىق وتكىزۋ بەكەتتەرىندە جانە حالىق­­قا قىزمەت كورسەتۋ ورتالىق­تارىندا ۇزىن-سونار كەزەكتەرگە قاتىستى فوتو جانە بەينە كورىنىستەر شىعىپ جاتتى. مۇنىڭ بارلىعى حالىقتاردىڭ « ۇلى قونىس اۋدارۋىن» ەلەستەتكەندەي بولدى. وسى كەزەڭدە وسىنداي ۇدەرىستەردى باستان كەشكەن ارمەنيا مەن گرۋزيادا ايتار­لىقتاي ەكونوميكالىق سەرپىلىس ورىن الدى. بۇل ەلدەردە ءىجو ساي­كەسىنشە 10 پايىز جانە 12 پا­يىزعا دەيىن ءوستى. الايدا ەكىنشى جاعى­نان مۇنىڭ اسىرەسە, جىلجىماي­تىن م ۇلىك نارىعىندا  جاعىم­سىز اسەرى بولدى. قازاق­ستاندا اقپاراتتىق شۋدى ەسەپتەمەگەندە, ەكونوميكالىق بەلسەندىلىكتە اناۋ ايتقانداي وزگەرىس بولا قويعان جوق.

جاعىمسىز جاڭالىق: وڭ ەكونومي­كالىق وزگەرىس بايقال­مادى, ەسەسىنە جاعىمسىز جايت ايقىن كورىنىس بەردى: جەرگىلىكتى نارىق – تۇتىنۋ مەن جىلجىمايتىن م ۇلىك نارىعى قىزا باستادى: باعالار كۇرت ءوسىپ كەتتى.

جاعىمدى جاڭالىق: جوعارى بىلىكتى ميگرانتتاردىڭ كەلۋى قازاقستاننىڭ ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىعىن ارتتىرا تۇسەدى.

2023 جىلى نەنى باستى نازاردا ۇستاۋ كەرەك؟ جاعىمسىز اسەرلەر وڭ ەكونومي­كالىق سەرپىلىسكە اينالادى ما؟

Ipo-نى قايتا جانداندىرۋ

2022 جىلى مەملەكەتتىك كومپا­نيا­لاردىڭ IPO-عا شىعۋى قايتا جاندانا باستادى. بۇل جولى مەملەكەتتىڭ ەڭ ءىرى جانە اناعۇرلىم تابىستى اكتيۆى «قازمۇنايگاز» اق اكتسيالارى ۇسىنىلدى. بۇل IPO ادامداردىڭ وتان­دىق باعا­لى قاعازدار نارىعىنا تارتىلۋىن ارتتىرا ءتۇستى. ايتالىق, قوسالقى شوتتاردىڭ سانى 2,4 ەسە ءوستى. قازىرگى ۋاقىتتا قمگ اك­تسيالارىنىڭ وتىمدىلىگى باسقا اك­تسيالارعا قاراعاندا جۇزدەگەن ەسە جوعارى. ساۋدالاردىڭ ورتاشا كۇندىك كولەمى – شاما­مەن 2 ملرد تەڭگە. ۇلتتىق كوم­پانيالاردىڭ اكتسيالارىن ورنالاس­تىرۋ مۇنايدان تۇسەتىن تابىستاردى حالىققا ۇلەستىرۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. باسقاشا ايت­قاندا, قازاقستاندىقتار ءوز ەلىنىڭ قازبا بايلىقتارىن ساتۋدان تۇسەتىن تابىستارعا ورتاق بولا الادى دەگەن ءسوز. مۇنايدىڭ ءبىر باررەلىنىڭ باعاسى 70 دوللاردان اسقان جاعدايدا كومپانيا 200 ملرد-تان 250 ملرد تەڭگەگە دەيىن ديۆيدەند تولەۋگە مىندەتتەنەدى. ونىڭ ۇستىنە «قازمۇنايگاز» IPO-سىنىڭ جەتىستىگى باسقا دا ۇلتتىق كومپانيالاردىڭ IPO-سىن جىلى قابىلداۋعا نەگىز بولا الادى. بۇل باعالى قاعازدار نارىعىنىڭ دامۋىنا سەپتىگىن تيگىزەدى.

جاعىمسىز جاڭالىق: IPO وتكىزۋ تاجىريبەسى مەملەكەتتىڭ ەكونوميكاعا قاتىسۋىن ازايتادى دەگەن قاۋىپ بار.

جاعىمدى جاڭالىق: IPO قور نارىعىن دامىتۋدان باسقا, ەڭ ءىرى قازاق­ستاندىق كومپانيا قىزمەتىنىڭ اشىقتىعى مەن شەشىم قابىلداۋ ۇدەرىسىنىڭ اشىقتىعىن ارتتىرادى.

2023 جىلى نەنى قاپەردە ۇستاۋ قاجەت؟ «سامۇرىق-ەنەرگو» مەن «Air Astana» اكتسيالارىن باستاپقى ورنالاس­تىرۋ بويىنشا ۋادە ورىندالا ما؟