ساۋدا سورەسىندەگى وتاندىق تاۋاردىڭ ۇلەسى

بىراق بىلتىرعى داعدارىس داۋىلى قاتتى بولدى. قازاقستان ەكونومي­كاسى تىعىرىققا ابدەن تىرەلدى. ۇكى­مەت گەوساياسي داعدارىستان تۋىن­­دا­عان زور قيىندىققا قارسى ىڭ­عايلى جوسپار قۇرا المادى. سول سەبەپ­تى بىر­­نەشە رەت پرەزيدەنت سىنى­نا دا ۇشى­رادى. ءدال قازىر حالىق ءۇشىن ەڭ قا­جەتتىسى – ازىق-ت ۇلىك پەن تۇ­تىنۋ ونىم­دەرىنە قولجەتىمدى باعا, بيز­نەس ءۇشىن كەرەگى – قولايلى شارت­تارعا يە كا­سىپ­كەرلىك جوبالار. وسى رەتتە ساۋ­­دا جانە ينتەگراتسيا مينيستر­لى­گى­نە حا­بارلاسىپ, بيىل اتقارىلار جو­­با­لارعا قاتىستى ساۋالدار قويعان ەدىك.

ەلىمىزدە بيىلدان باستاپ زاماناۋي ساۋدا ينفراقۇرىلىمدارىن جاساۋ ءىسى بەلسەندى تۇردە قولعا الىنىپ, اۋماعى 3-تەن 50 مىڭ شارشى مەترگە دەيىنگى ساۋدا ورتالىقتارىنا پايىزدىق مولشەرلەمەسىن جىلدىق 6 پايىزبەن سۋبسيديالاپ, 5 ملرد تەڭگەگە دەيىن نەسيە بەرىلمەك. ءبىرىنشى كەزەكتە وسى ماقساتقا 20 ملرد تەڭگە بولىنەدى. ساۋدا جانە ينتەگراتسيا مي­نيستر­لىگىنىڭ حابارلاۋىنشا, قازىر ور­كەنيەتتى ساۋدا فورماتىنىڭ ۇلەسى 75 پايىزعا جەتكەن. مۇنداي زامانعا ساي ساۋدا ورتالىقتارىنىڭ بولۋى تاۋار­لاردىڭ كولەڭكەلى اينالىمى پروبلەماسىن شەشۋگە جاعداي جاسايدى. 

سالالىق ۆەدومستۆونىڭ بىزگە بەرگەن تۇسىنىكتەمەسى بويىنشا, مەم­لە­كەتتىك قولداۋ شاراسى زاماناۋي فورماتتاعى ساۋدا نىساندارىن قۇرۋ ەسەبىنەن ساۋدا ينفراقۇرى­لى­مىن دامىتۋ ءۇشىن قاجەت. بۇل وراي­داعى باستى ماقسات – ساۋدا الاڭ­دارىنىڭ قولجەتىمدىلىگىن ارتتىرۋ.

«زاڭعا سايكەس ساۋدا ورتالىعى – ارالاس اسسورتيمەنتى بار كوپتەگەن ىشكى ساۋدا سۋبەكتىسى ۇسىنعان ساۋدا وبەكتىسى, 25 مىڭ جانە ودان دا كوپ اتاۋدان (بىرلىكتەردەن) تۇراتىن اسسورتيمەنت كولەمى, ءوز اۋماعىنىڭ شەكارالارى شەگىندە (ساۋدا جەلىلەرىنە كىرەدى نەمەسە كىرمەيدى) اۆتوكولىك قۇرالدارىن قويۋعا ارنالعان الاڭى بولادى. قازىر­گى تاڭدا جەرگىلىكتى اتقارۋ­شى ور­گاندارمەن بىرلەسىپ قازىرگى زامان­عى فورماتتاعى ساۋدا الاڭ­دارى­نىڭ قاجەتتىلىگىنە تالداۋ جۇرگى­زىلۋدە», دەپ جاۋاپ بەردى. بىراق ءبىزدىڭ بىرنەشە ساۋالىمىز سۇراۋلى كۇيىندە قالدى. اتاپ ايتقاندا:

«جىلدىق 6 پايىزبەن نەسيە راسىم­دەيتىن ساۋدا ورىندارىنىڭ الدىن الا ءتىزىمى بار ما؟»

«نەسيەنى العان ساۋدا ورتالىق­تارى ول قاراجاتتى قانداي ماقساتقا جۇمساي الادى؟

«مۇنداي ءتيىمدى نەسيەنى وندىرۋ­شىلەرگە دە ۇسىنۋ جوسپاردا بار ما؟»

«نەسيە قاراجاتى قايدان بولىنەدى؟».

ساۋدا سالاسىنداعى تاعى ءبىر ما­ڭىز­دى ماسەلە – الەۋمەتتىك ماڭى­زى بار ونىمدەر باعاسىن تۇراق­تان­­دىرۋ جايى. زاڭعا سايكەس الەۋ­مەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋا­رى­نا ء(امات) شەكتى ساۋدا ۇستە­­مە­سىنىڭ مولشەرى ءوندىرۋشىنىڭ ساتۋ باعاسىنىڭ نەمەسە كوتەرمە جەتكىزۋشىنىڭ ساتىپ الۋ باعاسىنىڭ 15 پايىزىنان اسپاۋعا ءتيىس.

«مونوپولياعا قارسى رەتتەۋ شارالارى بويىنشا جۇرگىزىلىپ جات­قان جۇمىس شەڭبەرىندە باسەكەلەستىك­تى قورعاۋ سالاسىنداعى زاڭنامانى بۇزۋشىلىقتارعا جول بەرمەۋ, سونداي-اق ءامات وندىرۋشىلەرىمەن, ساۋدا جەلىلەرىمەن جانە كوتەرمە جەتكىزۋشىلەرمەن ءامات ساۋ­دا ۇستەمەسىن 15 پايىزدان 10 پا­يىزعا دەيىن تومەندەتۋ بويىنشا مونوپولياعا قارسى كومپلاەنس جاسالادى. بۇل كەلىسىمدەر ەرىكتى نەگىزدە ىسكە اسىرىلادى. 2022 جىلعا تاۋىق جۇمىرتقاسى, ۇن وندىرۋشىلەرىمەن, ساۋدا جەلىلەرىمەن جانە قانت, كۇرىش, قاراقۇمىق, جەمىس-كوكونىس ونىمدەرى مەن سيىر ەتىنىڭ كوتەرمە جەتكىزۋشىلەرىمەن 175 مونوپولياعا قارسى كومپلاەنس اكتىسى جاسالدى», دەلىنگەن بىزگە ۇسىنىلعان جاۋاپتا.

قازىر ۆەدومستۆو اۋىل شارۋا­شىلىعى مينيسترلىگى, باسەكەلەس­تىك­تى قورعاۋ جانە دامىتۋ اگەنتتىگى, «اتامە­كەن» ۇكپ, «مايلى داقىل­دار­دى قايتا وڭدەۋشىلەردىڭ ۇلت­تىق قاۋىمداستىعى» زتب جانە «قازاقستاننىڭ مايلى ماي وداعى» قاۋىمداستىعى» زتب-مەن بىرلەسىپ ىشكى نارىقتا كۇنباعىس مايىنىڭ باعاسىن تۇراقتاندىرۋ بويىنشا ءىس-قيمىل جوسپارىن ازىرلەپتى. سوعان وراي, زاۋىتتاردان ساۋدا جەلىلەرىنە 10 پايىز ساۋدا ۇستەمەسىمەن تىكەلەي جەتكىزۋ كوزدەلەدى.

ال ساۋدا جەلىلەرى ءوز سورەسىنە قازاقستاندىق ونىمدەردى كوبىرەك قويۋعا قانشالىقتى ق ۇلىقتى؟ مي­نيستر­لىكتىڭ حابارلاۋىنشا, قازاق­ستان رەس­پۋب­­­لي­كاسىنىڭ ىشكى ساۋدا قاعي­دالارىنا سايكەس وتاندىق ءوندىرىستىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارى جالپى ساۋدا الاڭىنىڭ جانە (نەمەسە) سورەلىك كەڭىستىكتىڭ كەمىندە 30 پايىز ساۋدا الاڭىندا جانە (نەمەسە) سورەلىك كەڭىستىگىندە ورنالاس­تىرادى.

«قازاقستاندىق ءونىمدى جىلجىتۋ ماقساتىندا «قازاقستاندا جاسالعان» برەندىمەن جالپىۇلتتىق جوبانى ىسكە قوسۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. ونىڭ ىشىندە, «قازاق­ستاندا جاسالعان» ۇعىمىنا سايكەستىك كريتەريلەرىن ايقىنداۋ جوسپارلانۋدا. ونىمدەگى جەرگىلىكتى قامتۋ ۇلەسىن ۇلعايتۋ بو­يىنشا وتاندىق وندىرۋشىلەردى ىنتالاندىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك قولداۋ شارالارىن نەگىزىنەن وتان­دىق شيكىزاتتى نەمەسە كومپونەنت­تەر­دى پايدالاناتىن وندىرۋشىلەردىڭ پايداسىنا باعىتتاۋ ۇسىنىلادى. سونداي-اق ىشكى ساۋدا ەرەجەلەرىنە وتاندىق تاۋار وندىرۋشىلەردىڭ ازىق-ت ۇلىك تاۋارىن ساۋدا جەلىلەرىنىڭ سورەلەرىندە ورنالاستىرۋ پايىزىن 30-دان 50 پايىزعا دەيىن ۇلعاي­تۋ بولىگىندە وزگەرىستەر ەنگىزۋ تۋرالى ماسە­لە پىسىقتالىپ جاتىر», دەلىن­گەن حابارلامادا.

مينيسترلىكتىڭ حابارلاۋىنشا, ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ يمپورت­قا تاۋەلدىلىگىن تومەندەتۋ ءۇشىن ۇكى­مەت جۇيەلى قۇجاتتاردى قابىلدا­دى. ماسەلەن, اگروونەركاسىپتىك كە­­شەن­دى دامىتۋدىڭ 2021-2025 جىل­دارعا ارنالعان ۇلتتىق جوباسى شەڭبەرىندە يمپورتقا تاۋەلدى تاماق ونىمدەرىنىڭ ءاربىر باعىتى بويىنشا ناقتى ينۆەستيتسيالىق جوبالار انىقتالىپ, ىسكە اسىرىلماق.

«ناتيجەسىندە, 2024 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن قانتتى قوسپاعاندا, ءونىمنىڭ وسى تۇرلەرى بويىنشا ىشكى نارىقتىڭ قامتاماسىز ەتىلۋ دەڭگەيىن 100 پايىزعا, ال قانت بو­يىنشا 80 پايىزعا جەتكىزۋ مىندەتى قويىلدى. ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا 31 ءىس-شا­رانى كوزدەيتىن 2022-2024 جىل­دارعا ارنالعان ازىق-ت ۇلىك قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ جوسپارى قابىلداندى. بۇل جوسپار ازىق-تۇ­لىك تاۋارلارىنىڭ فيزيكالىق جانە ەكونو­ميكالىق قولجەتىمدىلىگىن, تاماق ونىمدەرىنىڭ ساپاسى مەن قاۋىپ­سىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىت­تالعان. 230 ينۆەستيتسيالىق جوبانى (2022 جىلى – 80 جوبا, 2023 جىلى – 85 جوبا, 2024 جىلى – 65 جوبا) ىسكە اسىرۋ جوسپارلانعان, بۇل حالىقتى وتاندىق ءوندىرىستىڭ ازىق-ت ۇلىگىمەن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى», دەلىنەدى ۆەدومستۆو جاۋابىندا.

وسىلايشا, 2024 جىلعا قاراي نەگىزگى يمپورتقا تاۋەلدى تاۋارلار (الما, بالىق, شۇجىق ونىمدەرى, ىرىمشىكتەر مەن سۇزبە, قۇس ەتى) بو­يىنشا 100 پايىز قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزۋ جوسپارلانىپ وتىر.

بۇعان دەيىن ساۋدا جانە ينتەگراتسيا ۆيتسە-ءمينيسترى ارمان شاققاليەۆ مينيسترلىكتىڭ ساۋدا جەلىلەرىن اينالىم سحەمالارى بويىنشا قارجىلاندىرۋدان باس تارتىپ, وندىرۋشىلەردى تىكەلەي قار­جىلاندىرا باستايتىنىن مالىم­دەگەن ەدى.

«2023 جىلدان باستاپ وتاندىق اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارىن وندىرۋشىلەر اقپانعا دەيىن 2023 جىلعى كۇزگى ەگىنگە قاراجات الاتىن بولادى. فورۆاردتىق اقشا اگروونەركاسىپ كەشەندەرىنە الدىن الا كەلىسىمشارتتار جاساۋعا جانە ءوڭىردىڭ كوكونىستەرگە دەگەن ءۇش ايلىق قاجەتتىلىگىنەن ءونىم كولەمى­نىڭ 30 پايىزىن قامتاماسىز ەتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى. ياعني ءوندىرۋشى­نىڭ ىشكى نارىققا كوكونىستەر مەن جەمىستەردى جەتكىزۋ بويىنشا قارسى مىندەتتەمەلەرى بولادى», دەگەن ەدى. 

تاعى ءبىر مىندەت – ەرتە كوكونىس­تەردى ساتىپ الۋدى قامتا­ماسىز ەتۋ. ولاردى ۋاقتىلى ساتىپ الۋ ماۋسىم­ارا­لىق كە­زەڭدە با­عانىڭ كۇرت اۋىت­قۋىن بول­دىرماۋعا كو­مەك­­تەسەدى. ۆيتسە-ءمينيستردىڭ اي­تۋىنشا, تا­جىك­ستان مەن وز­بەكستاننان پياز, ءسابىز جانە قى­رىققابات جەت­كىزۋ بويىنشا الدىن الا كەلىسىم­دەر جاسالعان. سونداي-اق يران مەن پاكى­ستاننان كوكونىستەردى يم­پورت­­­تاۋ ماسەلەسى پىسىقتالۋدا. وڭىر­­لىك تۇراقتاندىرۋ قورلارى ءساۋىر مەن ماۋسىم ارالىعىندا نارىق­تى كوكونىستەرمەن قامتىماق. ولار­دىڭ نەگىزگى مىندەتى – باعانىڭ ماۋسىمدىق اۋىتقۋىنا جول بەرمەۋ.

ۆەدومستۆو مالىمەتى بويىنشا, قازىرگى ۋاقىتتا ءوندىرىس كولەمى حا­لىقتىڭ قاجەتتىلىكتەرىن وتەمەيتىن 19 الەۋمەتتىك ماڭىزى بار ازىق-ت ۇلىك تاۋارلارىنىڭ تىزبەسى انىقتال­دى. بۇعان, اتاپ ايتقاندا, ءسۇت جانە ءسۇت ونىمدەرى, سونداي-اق تاۋىق ەتى كىرەدى.

ا.شاققاليەۆتىڭ ايتۋىنشا, 2023 جىلى رەسپۋبليكالىق بيۋدجەت ناق­تىلانعاننان كەيىن ءىرى تاۋار­لى ءسۇت فەرمالارى مەن تاۋىق ەتىن ءوندىرۋدى ۇلعايتۋعا شامامەن 400 ملرد تەڭگە ءبولۋ جوسپارلانۋدا. بۇل رەتتە قاراجات اتاۋلى با­عىت­تالادى. ەڭبەك ونىمدىلىگى جوعا­رى جانە تاۋار اينالىمىنىڭ قادا­عالانۋى بار تاجىريبەلى تاۋار ون­دىرۋ­شىلەر مەملەكەتتىك سۋبسيديا­نى الۋ مۇمكىندىگىنە يە بولادى. مىن­دەتتى تالاپ – بارلىق ءونىم تەك ەلدىڭ ىشكى نارىعىنا جەتكىزىلۋى كەرەك.