بابى بولەك بيداي

ەلىمىزدىڭ «جاسىل ەكونوميكاعا» كوشۋى جونىندەگى تۇجىرىمداماسى پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلدى. بۇل قۇجات قازاقستان حالقىنىڭ ءال-اۋقاتىن, ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىن ارتتىرىپ, قورشاعان ورتاعا, تابيعي رەسۋرستارعا جۇكتەمەنى بارىنشا ازايتۋ, ەلدى الەمنىڭ نەعۇرلىم دامىعان 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرگىزۋ ءۇشىن جاڭا تۇرپاتتاعى ەكونوميكاعا كوشۋ بويىنشا جۇيەلى قايتا قۇرۋدىڭ نەگىزىن قالادى. بۇل, اسىرەسە, سۋ رەسۋرسىن ءتيىمدى پايدالانۋ, اۋىل شارۋاشىلىعىندا ونىمدىلىكتى جوعارىلاتۋ, ەنەرگيا ۇنەمدەۋ جانە ەنەرگيا تيىمدىلىگىن ارتتىرۋ, ەلەكتر ەنەرگەتيكاسىن دامىتۋ, قالدىقتى باسقارۋ جۇيەسى, اۋانىڭ لاستانۋىن ازايتۋ جانە ەكوجۇيەلەردى ساقتاۋ جانە ءتيىمدى باسقارۋ سەكىلدى سان سالالى مىندەتتەر جۇكتەيدى.

ءبىزدىڭ ەلدە پارنيكتىك گازدىڭ شامامەن 30 پا­يىزى اۋىل شارۋاشىلىعىندا پايدا بولادى. بۇل نەگىزىنەن حيميالىق تىڭايتقىشتاردى, پەستيتسيدتەر مەن جانۋارلاردان الىناتىن قالدىقتى پايدالانۋدىڭ ناتيجەسى. پارنيكتىك گازعا ازوت وكسيدى (N2O), كومىر­قىشقىل گازى (CO2) جانە مەتان (CH4) كىرەدى, ولار كليماتتىڭ وزگەرۋىنە جانە جاھاندىق جىلىنۋعا ىقپال ەتەدى. وسىلايشا, اۋىل شارۋاشىلىعى ءوندىرىس جۇيەلەرىنىڭ تۇراقتىلىعىنا قاتتى اسەر ەتەدى. بۇل رەتتە پەستيتسيدتەردى پايدالانۋ سالدارىنان تۋاتىن پارنيكتىك گازدار كولەمى ەسكەرىلمەيدى. وسى سەكىلدى پارنيكتىك گازدىڭ قورشاعان ورتاعا تەرىس اسەرى ءوز دا­رە­جەسىندە باعالانبايدى.

سوڭعى ونجىلدىقتا كليماتتىڭ جىلىنۋى, ەكو­لو­گيا­لىق قاۋىپتەر جانە استىق وندىرىسىندە قولدا­نى­لاتىن ەنەرگيا كولەمى ارتتى. سوندىقتان دا ماماندار ديقان قاۋىمىنا كوپجىلدىق داقىلداردى كەڭىنەن قولدانۋدى ۇسىنادى. ويتكەنى سوندا عانا جەر جامىلعىسى بارىنشا امان تۇرادى, ىلعال مەن قورەكتىك زاتتار ساقتالادى. بۇل كومىرتەكتى سىڭىرۋگە, اۋىل شارۋاشىلىعىندا پارنيكتىك گازدى ازايتۋعا, ءسويتىپ ەڭ سوڭىندا جاھاندىق جىلىنۋدى باسەڭدەتۋگە سەپ بولماق.

شىن مانىندە, كوپجىلدىق داقىلدار الەمدىك ازىق-ت ۇلىك جۇيەسىندە بىرتە-بىرتە بەدەل الىپ كە­لە­دى. ويتكەنى جىل سايىن ەگىلەتىن ءداندى داقىلدىڭ بىرقاتار كەمشىلىگى بار. مىسالى, بىرجىلدىق دا­قىلدى جىل سايىن سەبۋ كەرەك. بۇل ءبىراز ۋاقىت پەن قارجىنى تالاپ ەتەدى. ونىڭ ۇستىنە, جىل سا­يىن تۇرەن سالۋ توپىراق ەروزياسىنا, سۋدىڭ ساپاسى مەن قولجەتىمدىلىگىنىڭ تومەندەۋىنە, پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىنا جانە بيوالۋانتۇرلىلىكتىڭ جو­عالۋىنا اسەر ەتەدى.

ال كوپجىلدىق بيداي تابيعي بيدايىقتى Lophopyrum, Thinopyrum, Elymus, Elytrigia سۇرىپتى بي­­داي تۇقىمدارىمەن بۋدانداستىرۋ ارقىلى الىنعان. بۇگىنگى تاڭدا كوپجىلدىق بيدايدىڭ توزىمدىلىگى مەن ونىمدىلىگى بىرجىلدىق داندەرگە قاراعاندا ارتىپ كەلەدى. ويتكەنى كوپجىلدىق بيدايدىڭ توزىمدىلىگى جەكە حروموسومالاردان گورى, بيداي گەنومى تولىق قاتىسقان جاعدايدا جوعارى بولادى. كۇردەلى گەنەتيكالىق نەگىزىنە بايلانىستى بۇل بيدايدىڭ بەيىمدەلگىش قاسيەتى كۇشتى ءارى كوپجىلدىق بيدايدا Triticum turgidum ssp, ت. durum قاتتى بيداي گەنومى بار ەكەندىگى انىقتالدى. وسىلايشا, الەمنىڭ ءارتۇرلى توپىراق-كليماتتىق جاعدايىندا جۇرگىزىلگەن زەرتتەۋلەر جاھاندىق جىلىنۋ ارتىپ, ەكولوگيالىق قاۋىپتەر كوبەيگەن زاماندا كوپجىلدىق داقىلداردىڭ بىرجىلدىق داقىلعا قاراعاندا پايدالى بولاتىنىن كورسەتتى. ويتكەنى ولار قورشاعان ورتانىڭ كوپتەگەن جاعىمسىز بيوتيكالىق جانە ابيوتيكالىق فاكتورىنا ءتوزىمدى. توپىراق قاباتىن ۇزاق جىل ساقتاپ, ىلعال مەن قورەكتىك زاتتاردىڭ شىعىنىن ازايتادى. كومىرتەكتى كوبىرەك ءسىڭىرىپ, سول ارقىلى اۋىل شارۋاشىلىعىنان شىعاتىن پارنيكتىك شىعارىندىنى ازايتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.

وسىعان بايلانىستى قازاقستاننىڭ وڭتۇستىگى مەن وڭتۇستىك-شىعىسىندا كوپجىلدىق بيدايدىڭ ءوسۋى مەن دامۋ بيولوگياسىن زەرتتەۋ, ونى ءارتۇرلى اگرو­ەكو­لو­گيا­لىق ايماقتا ءوسىرۋدىڭ ءتيىمدى ادىستەرىن ازىرلەۋ بويىنشا زەرت­تەۋ ءجۇرىپ جاتىر.

جوبانىڭ ماقساتى – كوپجىلدىق بيداي ەگىستىگى­نىڭ ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ, پارنيكتىك گاز دەڭگەيىن تومەن­دە­تۋ, توپىراق قۇنارىن ساقتاۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ ءۇشىن اگروبيولوگيالىق نەگىزدەر ازىرلەۋ. جوبا كوپجىلدىق بيداي وسىمدىگىنىڭ اناتوميالىق جانە مورفولوگيالىق ەرەكشەلىكتەرىن زەرتتەپ, ءتۇرلى اگرو­ەكولوگيالىق جاعدايدا ەگىننىڭ ءوسۋى مەن دامۋى, قا­لىپ­تاسۋ سيپاتىن جانە ساپاسىن انىقتاۋعا باعىت­تال­عان. قازىر ءۇش اگروەكولوگيالىق ايماقتا دالا ەكسپەريمەنتتەرى ءجۇرىپ جاتىر. بۇل جەردە كوپجىلدىق بيدايدى استىق جانە جەمشوپ رەتىندە ەگۋدىڭ اگروتەحنيكاسى ازىرلەنەدى, بيدايدىڭ ءوسۋى مەن دامۋى, شىعىمدىلىعى, ساپا ەرەكشەلىكتەرى زەرتتەلەدى. ەگىستىڭ فيتوسانيتارلىق جاعدايى باقىلانىپ, تو­پىراق قۇنارلىلىعىن ساقتاۋ جانە قورشاعان ورتانى قورعاۋ پارامەترلەرى بويىنشا اگروەكولوگيالىق باعا بەرىلەتىن بولادى. جوبانى جۇزەگە اسىرۋشى الماتى جانە تۇركىستان وبلىستارىنىڭ فەرمەرلەرى, اۋىل شارۋاشىلىعى سەرىكتەستىكتەرى, كووپەراتيۆ باسشىلارى مەن ماماندارى ءۇشىن دالا سەمينارلارى ۇيىمداستىرىلىپ, وتكىزىلەدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ, مۇحتار اۋەزوۆ اتىنداعى وڭتۇستىك قازاقستان ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ماگيسترانت­تارى مەن دوكتورانتتارىنا وندىرىستىك تاجى­ري­بە­دەن وتۋگە مۇمكىندىك جاسالعان.

وسى جوبا بارىسىندا عالىمدار 1 گا ەگىستىكتەن الى­ناتىن جەمشوپ ءتۇسىمىن 1,7-2 ەسەگە ۇلعايتىپ, ەگىس القا­بىنىڭ لاستانۋىن 40-50%-عا تومەندەتۋدى كوزدەيدى. سونداي-اق سۋارمالى سۋ شىعىنى 30-40%-عا ازايىپ, توپىراقتىڭ يرريگاتسيالىق ەروزياسى جويىلماق. سۋ تۇتىنۋ كوەففيتسيەنتىن 1,5-2 ەسە تومەندەتۋ, توپى­راق­تىڭ اگروفيزيكالىق قا­سيەت­تە­رىن باستاپقى دەڭگەيدە ساقتاۋ, پارنيكتىك گازدار شىعارىندىلارىن 30-40%-عا ازايتۋ, داقىل وسىرۋگە ارنالعان شىعىندى 5 ەسە قىسقارتۋ, قورشاعان ورتانى جاقسارتا وتىرىپ, جاڭا ەكونوميكالىق مۇمكىندىكتەر جاساۋ سياقتى ناقتى شەشىمدەر دە وسى جوبا اياسىندا جۇزەگە اسقالى وتىر.

مەرۋەرت قۇرمانباەۆا,

ءال-فارابي اتىنداعى قازۇۋ-دىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور,

داميرا يۋساەۆا,

بيولوگيا عىلىمدارىنىڭ كانديداتى