مۇعالىم تولستوي
سوناۋ 1859 جىلى لەۆ تولستوي حالىققا ءبىلىم بەرۋگە بەكىنىپ, ايگىلى ياسنايا پولياناسىندا شارۋا بالالارىنا ارناپ مەكتەپ اشتى. جازۋشى كەز كەلگەن ادامدى ەشبىر ماجبۇرلەۋسىز وقىتۋعا بولادى دەپ سانايتىن. ونىڭ ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىندە ەڭ اۋىر جازا – ساباققا كىرگىزبەۋمەن عانا شەكتەلدى. تولستوي اقساقالدىڭ مەكتەبىندە ىرگەدەگى اۋىلداردان قىرىق شاقتى بالا وقىعان. مۇندا وقۋ, ارينە تەگىن: ءجاسوسپىرىم ۇلدارعا دا, قىزدارعا دا ارنالدى. ءبىلىم وشاعىندا ماسكەۋ مەن تۋلانىڭ سەميناريستەرى, ءتىپتى گرافتىڭ ءوزى دە ۇستازدىق ەتتى. ول وقۋشىلاردى تاتۋ وتباسىنا اينالدىرۋعا تىرىساتىن. ال مەكتەپكە كەلۋ ەشكىمگە مىندەتتەلمەدى – سويتسە دە ساباقتان قالۋشىلار از بولعان دەسەدى. وقۋ, تاريح, ماتەماتيكا پاندەرىنەن بولەك ۇستالىققا, اۋىلشارۋاشىلىق جۇمىستارعا دا ۇيرەتتى.
تولستوي اقساقالدىڭ تابيعاتىندا الدەقانداي ءبىر قاتالدىقتىڭ بارىنا سەنبەيسىڭ. سونداي جاننىڭ قاباعى قاتۋلى مۇعالىم بولماۋى دا ەكىباستان بەلگىلى. لەۆ نيكولاەۆيچ بالالارمەن ءتۇرلى ويىنداردى ءجيى ۇيىمداستىردى: گيمناستيكالىق قۇرالدارعا كوتەرىلىپ, مۇز سىرعاناقتارىمەن سىرعاناۋدى ۇناتاتىن. بىردە لوتەرەيا ويناتىپ, جەڭىمپازعا ات مىنگىزدى. كەيىن وسى وڭىردە تولستوي ادىسىمەن جيىرماعا جۋىق مەكتەپ اشىلدى. ال ياسنايا پولياناداعى ءبىلىم وشاعى ءۇش جىلدان سوڭ جابىلادى. بۇل – جازۋشىنىڭ ۇلكەن ادەبيەتكە قايتا ورالعان شاعى.
چەحونتە شەرۋى
ومىردە تىم بايسالدى ادامدار دا كەيدە سۇيكىمسىز كورىنەدى. نەبىر ءسوزىڭنىڭ توركىنىن تۇسىنبەيدى, نە ءازىلىڭنىڭ استارىن ۇقپايدى – تۇك ەموتسيا جوق. مۇنداي جانداردان انتون چەحوۆ تا الىس جۇرەتىن. «ەگەر ءسىز ءازىلدى تۇسىنبەسەڭىز, وندا جازىپ الىڭىز» دەيدى جازۋشى. ول ىلعي اينالاسىن قىلجاعىمەن ء«بىر تىستەپ», اركىمگە كۇلكىلى لاقاپ اتتار ويلاپ تاباتىن, ءتىپتى وزىنە دە. اۆتور شىعارماشىلىعىنداعى سانداعان بۇركەنشىك ەسىمدەر, مىنە وسىلاي پايدا بولدى. ايگىلى «انتوش چەحونتەدەن» باسقا شامپان, شيللەر شەكسپيروۆيچ گەتە, ناۋقاسسىز دارىگەر, قالاقاي مەن كوكباۋىرسىز ادام بولىپ قول قويعان. وسى سەكىلدى چەحوۆتىڭ 50-دەن استام بۇركەنشىك اتى بەلگىلى.
جازۋشىنىڭ بۇل عادەتى تۋىسقاندارىنا دا وڭاي سوقپادى. ولگا كنيپپەر كۇلكىلى لاقاپ اتتاردىڭ ءبىر توپتاماسىنا اينالدى. «ميليۋسيا», «اقىماعىم» دەگەن سۇيىسپەنشىلىككە تولى اتاۋلاردان بولەك حات جازىسقاندا باسقا دا ەركەلەتۋلەر «اياۋسىز» قولدانىلدى: «اياۋلى اجەم», «مەنىڭ جاندىكتەرىمنىڭ سۇيىكتىسى», «مەنىڭ سۇيىكتى كيتىم», «مەنىڭ جانىمنىڭ قولتىراۋىنى».
ال كەيىپكەرلەرىنە قىزىقتى ەسىمدەر مەن فاميليالاردى جيناپ, ءسال وزگەرتىپ وتىرعان. ماسەلەن, چيمشا-گيمالايسكي تەگى («قارلىعان» اڭگىمەسى) – چەحوۆتىڭ ساحاليندىك تانىسى ريمشي-پيلسۋدسكيدىڭ فاميلياسىن مەڭزەيدى. جازۋشى ونىڭ ۆيزيتكاسىن ىلعي وزىمەن بىرگە الىپ ءجۇرىپ, مۇنداي فاميليانى ماس كۇيىڭدە دە ويلاپ تابا المايسىڭ دەپ ءجيى كۇلەتىن.
جوعالعان نۇكتەلەر
كونستانتين پاۋستوۆسكيدىڭ «زولوتايا روزا» پوۆەسىندە جازۋشى اندرەي سوبول «مورياك» گازەتىنە اڭگىمە الىپ كەلەدى. ءبىر قاراعاندا, تاقىرىبى قىزىقتى, جاقسى جازىلعان, بىراق باسى قايسى, اياعى قايسى اجىراتا المايتىنداي ساپىرىلىسىپ جاتقان دۇنيە. سوندا كوررەكتور بلاگوۆ تۇنىمەن وتىرىپ, الگى شىعارمانىڭ ءبىر سوزىنە تيىسپەي, قۇيىلىپ تۇسكەندەي تۇپ-تۇنىق پروزاعا اينالدىرادى. ال سوبول تىنىس بەلگىلەرىنە, اسىرەسە نۇكتەگە سۇمدىق سالاق ەكەن. ءتاۋىر شىعارمانى تۇمانداتىپ تۇرعان دا سول «جوعالعان نۇكتەلەر».
سول سياقتى الەم ادەبيەتىندە ساۋاتسىز ءھام تالانتتى جازۋشىلار بارشىلىق. ەرتەگىشى اندەرسەن وسى ءتىزىمنىڭ ءبىرىنشى ساپىندا تۇر. بىرنەشە مەكتەپتە وقىعان ول مۇعالىمدەردىڭ ءسال قاباق شىتۋىن قابىلداي الماپتى. ءسويتىپ, ءومىر بويى جازۋدان ارىلماسا دا ساۋاتتىلىققا اقىرى ۇيرەنبەدى. ونىڭ شيماي-شاتپاق شىعارماسىنان باسپالار دا تۇرا قاشتى. جاقسى وقىماعان جازۋشى تالاي اقشاسىن وقىتۋعا, قاتەسىن سالدىرۋعا جۇمسادى. ساۋاتسىز تالانتقا كۇلەسىڭ بە جىلايسىڭ با؟..
ال ءوزى دە, ولەڭى دە, ءومىرى دە اڭىزعا اينالعان ماياكوۆسكي ەرەجە دەگەندى ءتىپتى مەنسىنبەگەن. ناقتىراق ايتساق, مويىنداماعان. اقىن نۇكتەلەر مەن ۇتىرلەردى ۇناتپايتىنىن جاسىرمايدى. كەيدە سونىسىن ماقتان تۇتادى. دەگەنمەن, ادەبيەتشى-عالىمدار ماياكوۆسكيدىڭ بۇلاي ەركەلەۋىنىڭ سەبەبى ۇستانىمىندا ەمەس, گرامماتيكانى بىلمەيتىندىگىندە دەيدى. تىنىس بەلگىسىز ولەڭ بولا ما, بۇل اقىنعا دا اينالاسىنداعىلار كومەكتەستى. العاشىندا فۋتۋريست-ارىپتەستەرى قاراپ جۇرسە, كەيىن ءۇتىر-نۇكتەلەرگە وسيپ بريك جاۋاپتى بولدى. سونىمەن ولەڭدى جازعان – ماياكوۆسكي, ءۇتىرىن قويعان – وسيپ بريك.
دەتەكتيۆ جانرىنىڭ شەبەرى اگاتا كريستي دە ديسلەكسيادان ارىلا المادى. بەس جاسىنان كىتاپ وقىپ, تالاي شىعارمانى تۇگەسكەن ول دۇرىس جازۋدى سول بويى ۇيرەنبەدى. ەندى ءبىر جاعىنان, قالام قۋاتتى بولسا, ءورىپ جۇرگەن قاتەلەر سۇمدىق ءبىر قايعىعا ۇشىراتا قويماس دەيسىڭ. اگاتا دا ءسويتتى.
ال قولجازباسىن قولتىعىنا قىسىپ, كوزىلدىرىگىنىڭ قىرىنا قاعاز قىستىرىپ, ىلعي جۇننەن توقىلعان جەمپىر كيىپ جۇرەتىن حەم اعايدىڭ قاتە جازۋىنىڭ سىرى باسقا. ەرنەست حەمينگۋەي تىنىس بەلگىلەرىن قويىپ وتىرۋعا جاي عانا ەرىنگەن. سالعىرتتىعى سونشالىق, ءتىپتى ءسوزدىڭ ءوزىن قيسايتىپ, ارىپتەرىن اۋىستىرىپ جازا بەرىپتى. وسىدان سوڭ تالاي كلاسسيكتەردىڭ جۇلدىزدى شىعارماشىلىعىنىڭ كولەڭكەسىندە قانشاما رەداكتوردىڭ ەڭبەگى قالدى دەيسىڭ.