كوممۋنالدىق قىزمەت: بيىل تاريف وسە مە؟

ۇلتتىق ەكونوميكا ءمينيسترى الىبەك قۋانتىروۆتىڭ ايتۋىنشا, وسى جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنان باستاپ مەملەكەت مەنشىگىندەگى سۋبەكتىلەرگە جاڭعىرتۋ جۇمىس­تا­رى جۇرگىزىلە باستايدى.

«قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكا بو­يىنشا توزعان ينجەنەرلىك جەلى­لەر كوپ, كەيبىر قالالاردا وسى كورسەتكىش 80 پايىزعا دەيىن جەتكەن. پرەزيدەنت ءوزىنىڭ سايلاۋالدى باعدارلاماسىندا ناقتى مىندەت قويدى, جەلىلەردىڭ توزۋىن كەمىندە 15 پايىزعا تومەندەتۋ كەرەك. ءبىز جەلىلەردىڭ توزۋ كور­سەتكىشىن, شامامەن 15-20 پايىزعا تومەن­دە­تەمىز. تاريف كوتەرىلەدى, باسقا جول جوق», دەدى مينيستر سەنات وتىرىسىندا.

ءتاريفتى كوتەرۋ باعدارلاماسى جەتى جىلعا ەسەپتەلگەن. وسى ۋا­قىت­تىڭ ىشىندە تاريفتەر بىرتىن­دەپ وسپەك. «كەلەسى جىلى ءبىر بولىگى وسەدى. بالكىم, 20 نەمەسە 30 پايىزعا, جالپى رەسپۋبليكا بو­يىنشا ەمەس. ءاربىر قالاداعى نىساندار مەن جەلىلەردىڭ جاعدايىنا قاراي ەسەپتەلەدى», دەدى ۆەدومستۆو باسشىسى.

ازىرگە بىزدە كوممۋنالدىق قىز­مەتتەر ءتاريفى ايتارلىقتاي ءوسىم كورسەتپەدى. Finprom ساراپ­شى­­­لارىنىڭ ەسەپتەۋىنشە, جىل­دىق ينفلياتسيا – 19,6, ال اقى­لى قىزمەتتەر باعاسى 14,1 پا­يىزعا ءوسۋ جاعدايىندا گازبەن جابدىقتاۋ ءتاريفى جىلدىق دي­نا­ميكادا ءتىپتى وزگەرمەگەن دەسە دە بولعانداي, جىلۋ – 1,1, سال­قىن سۋ – 1,2, كارىز جۇيەسى – 2,9, ەلەكتر ەنەرگياسى 8,1 پايىزعا عانا قىمباتتاعان. دەگەنمەن ين­جە­نەرلىك ينفراقۇرىلىمنىڭ شەكتەن تىس توزۋىنا بايلانىستى ءتاريفتى كوتەرگەننەن باسقا امال قالماي وتىر.

تاريف باعاسىنىڭ وزگەرۋىنە اسەر ەتەتىن فاكتورلاردىڭ ىشىندە رەتتەلەتىنى دە, رەتتەلمەيتىنى دە بار دەيدى ساراپشىلار.

«رەتتەلمەيتىن فاكتورلار قا­­تارىندا بارلىق لوگيس­تي­كا­لىق پروتسەستەردىڭ قىمبات­تاۋى ۇل­كەن ءرول وينايدى. «كورو­نا­داع­دا­رىستان» كەيىن ىلە-شالا كەلگەن گەوساياسي داعدارىس سالدارىنان جەتكىزۋ مارشرۋتتارىنىڭ كوبى ءۇزىلىپ قالدى. اسىرەسە رەسەي ارقىلى وتەتىن باعىتتىڭ جولى كەسىلدى, ول مارشرۋتپەن نە­گى­زى­نەن ماشينا, ارنايى تەحنيكا, قۇ­رىل­عى, اپپاراتۋرا, قۇرال, بول­شەكتەر اكەلىنەتىن ەدى. ەندى وسى تەحنيكانىڭ بارلىعىن تىكەلەي وندىرۋشىدەن, ونىڭ ىشىندە تەك ەۋروپادان عانا ەمەس, جاپونيا مەن كورەيانىڭ وزىنەن الىپ كەلۋگە ءماجبۇرمىز. بۇل باعانى قىمبات ەتە تۇسەدى. سونداي-اق ۆاليۋتا باعامىنىڭ ايىرماشىلىعى دا ۇلكەن اسەر ەتەدى. بۇل رەتتە ماسەلە تەك ەۋروپالىق جانە امەريكالىق سەرىكتەستەرمەن جۇمىس ىستەۋدە ماڭىزدى سانالاتىن ەۋرو جانە دوللارعا قاتىستى تەڭگە كۋرسىندا ەمەس, سونىمەن بىرگە تەڭگەنىڭ رۋبلگە قاتىناسى دا رەسەيلىك جەتكىزۋشىلەرمەن جۇمىس ىستەيتىن كومپانيالارعا اسا اۋىر ءتيدى. ەگەر 2019 جىلى قاراشادا ەۋرو 428,9 تەڭگە تۇرسا, دوللار 387,7 تەڭگەنى, ال رۋبل 6,1 تەڭگەنى قۇرادى. ال 2022 جىلدىڭ قاڭتارىندا ەۋرو – 471,9 تەڭگەگە (+10 پايىز), دوللار – 463,8 تەڭگەگە (+19,6 پايىز), رۋبل 7,6 تەڭگەگە (+25,5 پايىز) جەتتى. ءسويتىپ, قازاقستاندىق كومپانيالار ءۇشىن بارلىق يمپورتتىق قۇرىلعىلار مەن تەحنيكالار باعاسى اسپانداپ شىعا كەلدى. كەرى اسەر ەتكەن سالدار قاتارىنا جىلۋ-ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردىڭ قىمباتتاۋى مەن قۇرىلىس ماتەريالدارى باعاسىنىڭ ءوسۋىن دە جاتقىزا الامىز», دەيدى ساراپشىلار.

بۇدان بولەك, رەتتەلمەيتىن فاكتورلار قاتارىندا رەتتەلەتىن قىزمەتتەر كولەمىنىڭ تومەندەپ كەتۋى, توتەنشە جاعدايلار سالدارىن جويۋ, سالىق مولشەرلەمەسى مەن مىندەتتى تولەمدەردىڭ وزگەرۋى, وتىن قۇنىنىڭ ءوسۋى (كومىر, مازۋت), شۇعىل جوندەۋ-قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ, ۇلتتىق ۆاليۋتا كۋرسىنىڭ وزگەرۋى بار.

ال رەتتەلەتىن فاكتورلارعا مى­نالار جاتادى: تاۋارلىق گاز­دىڭ كوتەرمە باعاسىنىڭ ءوسۋى; ەنەرگيا بەرەتىن ۇيىمداردىڭ ەلەكتر ەنەرگياسىنا تاريفتەردىڭ ءوسۋى جانە جاڭعىرمالى ەنەرگيا كوزدەرى نىساندارىنىڭ اسەرى; تەمىرجول ترانسپورتىمەن جۇك تاسىمالداۋ بويىنشا قىزمەتتەرگە تاريفتەردىڭ ءوسۋى; شىعىنداردىڭ جىل سايىنعى يندەكساتسياسى.

قازىر ەلىمىزدەگى 37 جىلۋ ەنەر­گە­تيكالىق ورتالىعىنىڭ 19-ى اسا قيىن جاعدايدا تۇر. 19 ستانسا جاي-كۇيى تۇرعىسىنان قىزىل ايماقتا بولسا, 11-ءى سارى, 7-ەۋى جاسىل ايماقتا ەكەن. جالپى, ەلدەگى جەو-لاردىڭ توزۋ دەڭگەيى ءتورت كريتەري بويىنشا ەسەپتەلەدى: قۇرىلعىلاردىڭ توزۋى, تەحنولو­گيالىق بۇزۋشىلىقتار سانى, پايدالانۋ مەرزىمى جانە جالاقىنىڭ تومەندىگىنە بايلانىستى كادر تاپشىلىعى. اسىرەسە قىزىلوردا, تاراز, ستەپنوگور, ورال جانە كەنتاۋداعى ورتالىقتاردىڭ توزۋ دەڭگەيى 80 پايىزدان اسىپ تۇر.

«جەو-لاردىڭ ورتاشا جۇ­مىس ىستەۋ مەرزىمى 61 جىلدى قۇ­رايدى. ستانسالاردىڭ 76 پا­يى­زىنان استامى 50 جىلدان استام ۋاقىت جۇمىس ىستەپ كەلە جاتىر. كەلەسى جىلۋ ماۋ­­­­­سىمى قارساڭىندا قىزىل ايماقتا ور­نا­لاسقان ستانسالارداعى تاۋە­كەلدەردى تومەندەتۋ ءۇشىن رەكون­سترۋكتسيا, مودەرنيزاتسيا جانە نە­گىزگى قۇرىلعىلاردى كۇر­دە­لى جون­دەۋدەن وتكىزۋدىڭ جالپى كو­لەمى انىقتالدى», دەدى ەنەر­­گەتيكا ءمي­نيسترى بولات اقشولاقوۆ.

ونى مودەرنيزاتسيالاۋ ءۇشىن بيىل 182 ملرد تەڭگە جۇمسالماق.

«ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىنا بەكىتىلگەن تاريفتەردى ەسكەرە وتىرىپ, ەنەرگيا ءوندىرۋشى ۇيىمداردى جوندەۋ ءۇشىن كوز­دەل­­گەن اقشالاي قاراجات 93 ملرد تەڭگەنى قۇرايدى. ەلەكتر ستانسالارىنىڭ ەلەكتر جانە جىلۋ ەنەرگياسىن ءوندىرىپ, ساتۋدان تۇسكەن تابىسى (بەكىتىلگەن تاريف بويىنشا) تولىققاندى جوندەۋ جۇرگىزۋ شىعىندارىن جابا المايدى. جەتىسپەيتىن قارجى كولەمى – 88 ملرد تەڭگە. سوندىقتان كوممۋنالدىق جانە كۆازيمەملەكەتتىك مەنشىكتەگى 12 جەو-نى جوندەۋ مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن, ال جەكە 22 جەو-نى جوندەۋ مەنشىك يەسىنىڭ قاراجاتى ەسەبىنەن جۇرگىزىلەدى», دەپ ءتۇسىندىردى مينيستر.

يندۋستريا جانە ينفراقۇرى­لىم­دىق دامۋ مينيسترلىگى ەلدەگى جىلۋ جەلىلەرىن جاڭارتىپ شىعۋ ءۇشىن 2,2 ترلن تەڭگە قاجەت ەكەنىن جەت­كىزگەن ەدى.

ۆەدومستۆونىڭ مالىمەتىنشە, قالالارداعى جىلۋ جەلىلەرىنىڭ ۇزاقتىعى 12,1 مىڭ شاقىرىمدى قۇراسا, سونىڭ 6,7 مىڭ شاقىرىمى اۋىستىرۋدى قاجەت ەتەدى, توزۋدىڭ ورتاشا دەڭگەيى – 55 پايىز. اكىمدىكتەردىڭ مالىمەتىنشە, 83 تابيعي مونوپوليا سۋبەكتىسى 74 قالادا جىلۋمەن جابدىقتاۋ قىزمەتىن كورسەتەدى. ولاردىڭ بالان­سىندا 61 كوممۋنالدىق كا­سىپورىن بار. بۇل – 10,2 مىڭ شا­قى­رىم, بالانسىندا 22 جەكە سۋبەكتى جانە 1,9 مىڭ شاقىرىم جىلۋ جەلىسى بار.

قازاقستاندا جىلۋ جەلىلەرىن تولىق جاڭارتىپ شىعۋ ءۇشىن 14 جىل قاجەت, ياعني 2023 جىلدان باستاپ 2037 جىلعا دەيىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭارتىلادى.

ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى قاسىم-جومارت توقاەۆ اپاتتى جاع­دايدا تۇرعان ستانسالاردى مەم­لەكەت ەسەبىنەن جوندەۋدى تاپ­سىرعان ەدى. پرەزيدەنتتىڭ سوزى­نە دەن قويساق, جەكە جەو-لار ء«تاريفتى ينۆەستيتسياعا ايىرباس­تاۋ» باعدارلاماسى اياسىندا مودەرنيزاتسيالانۋى كەرەك.