قازاق ءان-كۇيىن تىڭداپ جۇرگەن ويلى قۇلاق پەن سەزىمتال ساناعا داۋلەتكەرەي شىعاي ۇلىنىڭ كۇيلەرى وزگەشە اسەر قالدىرارى ءسوزسىز. اتاقتى باپاس (داۋلەتكەرەي) دەگەندە نە تۇسەدى ەسىڭىزگە؟ نە تۇسپەيدى داۋلەتكەرەي دەگەندە ەسكە؟ ۇلى دالانىڭ بۇگىنگى ءبىر شەتى, كەزىندەگى كىندىك ورتاسى بوكەي ورداسىنان اق بوز اتىن ويقاستاتىپ ابىلقايىر حان باستاعان سۇلتاندار شىعا كەلگەندەي ەلەستەيدى. ۇلتىنىڭ ارى مەن جۇرتىنىڭ تۇتاستىعىنا بولا تۋ كوتەرگەن اقسۇيەك تۇقىمنىڭ اسىل مۇراتى اتوي سالادى. كۇي ونەرىندەگى تورە تارتىس, سونى جوسىن نە عالاماتتارعا جەتەلەيدى. ۇلتتىڭ تابانىنا كىرگەن شوڭگە مەنىڭ ماڭدايىما قادالسىن دەپ وسكەن التىن اۋلەت ماڭدايىنا تۇتقان اقسۇيەك ونەر سالتانات قۇرادى. بۇل ايتقاندارىمىزدىڭ ءوزى ءۇستىرت بولار ەدى. اسىل تەك, اقسۇيەك ونەر وسى قۇبىلىستار عانا ما؟ سول اسىل, بەكزادا تەككە ءتان ماحاببات پەن مىنەز. قىسقاسى بويلاپ بولمايدى, تەك كۇيلەرىن تىڭداي-تىڭداي تاربيەلەنۋ كەرەك. سونداي اسقاق ءارى كىرپياز سانا مەن رۋحقا قۇلاش ۇرا السا قانداي عالامات؟!
وسى داۋلەتكەرەيدىڭ «سالىق ولگەن» اتتى كۇيى بار. ۇزاق تا, قىسقا دا ەمەس, ەكى مينۋتتان ءسال اسادى. داۋلەتكەرەي كۇيلەرىن جەتكىزۋشىلەردىڭ بىرىنەن سانالاتىن قالي جانتىلەۋدىڭ تارتۋىندا ەكى مينۋتقا جەتپەۋى دە مۇمكىن. كۇي سالىقتىڭ ولگەنىن ايتپايدى. قالاي ءومىر سۇرگەنىن سەزىندىرەدى. الپ-الپ باسقان ارابى تورىنىڭ سۋىت جۇرىسىنەن باستالارداي سەزىلەدى مۋزىكا. سالىقتىڭ باقيلىق بولعانىن ەستىپ ونىڭ قالاي ءومىر سۇرگەنىن, ارمان-شەرىن ويلاپ جولعا شىققان داۋلەتكەرەي كۇيشىنىڭ ءوزى دەلىك. بوكەي ورداسىنداعى وسى وقيعا, وقيعا ەمەس, ازا تۋرالى ەسەنعالي راۋشانوۆتىڭ «سارىوزەن» اتتى پوەماسى بارىن دا بىلەتىن بولارسىز. سول ۋاقىتتىڭ قايعى-قاسىرەتىن قاپىسىز سۋرەتتەيدى. داۋلەتكەرەيدىڭ «سالىق ولگەنىن» تىڭدا دا, ەسەنعاليدىڭ «سارىوزەنىن» وقى, ءبىر-ءبىرىن اشا تۇسەدى. سالىقتىڭ ءومىرى مەن تاعدىرى حالىقتىڭ قايعىسى مەن مۇڭىنان جارالعانىنا كوزىڭىز جەتەدى. سول كەزدىڭ وزىندە قازاقتىڭ شۇرايلى جەرلەرى قارا شەكپەندىلەرگە تەگىننەن ولجا بولىپ كەتكەن. وسىنداي ماسەلەلەرمەن سالىق باباجان گەنەرال-گۋبەرناتورعا كىردى دەيدى عوي, ءوز باسىنىڭ قامىمەن ەمەس. سالىقپەن ۇزاق اڭگىمەلەسكەن ورىس ساياساتىنىڭ وكىلى ونى سىرعاقتاتىپ شىعارىپ سالىپ تۇرىپ ىشىنەن ويلاعانى ەدى دەيدى:
«دا-ا, ءسوز جوق, باتىل ۇلان,
باتىل ۇلان,
كوز جازباۋ كەرەك بولدى زاتى بۇدان.
…قازاقتا قارعىس اتقىر تاعى ءبىر ۇل
قاعىنىپ تۋعان ەكەن جاتىرىنان…»
«تۋى دا ءان موتسارتتىڭ قۇرۋى دا ءان» دەيدى جۇماتاي جاقىپباەۆ. سول سياقتى, سالىق باباجاننىڭ دا تۋى دا, ءولۋى دە ۇلتىنىڭ تاعدىرىمەن بايلانىستى. سويتكەن سالىقتى «قىزمەت بەرەمىز, ايتقانىڭنىڭ ءبارى ەسكەرىلەدى» دەپ ءجۇرىپ ورىستار ۋلاپ ولتىرەدى. ەلى مەن جەرىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن اقىرىپ تەڭدىك سۇراعان باتىرمەن قوش ايتىسقاندار «سالىق ءولدى دەگەنشە, حالىق ءولدى دەسەيشى» دەپتى. ءبىزدىڭ موتسارت – قازانى قابىرعاسىمەن سەزىنگەن داۋلەتكەرەي ەكەنىندە داۋ جوق.
قايتكەن كۇندە قازاق كۇيلەرىنە جاڭاشا كوزقاراس كەرەك. التىن قورعا ءتۇسىرىپ, ارحيۆكە ساقتاعان ءوز الدىنا, مۋزىكالىق مۇرالاردى تەرەڭىرەك تالداپ, زاماناۋي ناسيحاتتاي السا. جالعىز-اق داۋلەتكەرەيدىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنىڭ ءوزى تۇتاسىپ جاتقان اسپان ىسپەتتى. ماسەلەن, نۇرعيسا تىلەندى پايعامبارىم دەيتىن اكادەميك احمەت جۇبانوۆتىڭ ءوزى داۋلەتكەرەي شىعارمالارىن ەكى-ءۇش داۋىرگە ءبولىپ قاراستىرادى. «داۋلەتكەرەيدىڭ ءۇشىنشى تۆورچەستۆولىق ءداۋىرى مەن ەكىنشىسىنىڭ اراسىندا پالەن دەرلىك وتكەن وقيعا جوق. سوندىقتان ءبىز بۇدان بۇرىنعى ەڭبەكتەرىمىزدە بۇل ءداۋىردى ەكىگە بولمەپ ەدىك. بىراق كۇيلەردى زەرتتەي, ورىنداي كەلە بۇل كەزەڭدى ەكىگە ءبولۋ دۇرىس قوي دەيمىز.
اسقان جىلىلىق, شىن جۇرەكتەن شىققان جاقىندىق, جاناشىرلىق ءۇن وسى كەزەڭنىڭ تۋىندىسى «سالىق ولگەن» كۇيىندە تۇر. ويتكەنى كۇيشىنىڭ ارناپ وتىرعان ادامى سالىق باباجانوۆ سول كەزدىڭ پروگرەسسيۆتىك ادامى بولدى. ول ورىنبوردىڭ كادەت كورپۋسىن ءبىتىرىپ, ەلگە كەلىپ ۋاقىتشا سوۆەتتە ىستەپ تۇرعان كەزىندە شارۋالاردىڭ قامقورى بولىپ, اكىمدەرمەن ءبىراز تالاستى. ال پەتەربۋرگقا بارعانىندا توقىما ءوندىرىسى, ەلەكتر, تاعى باسقا جاڭالىقتارمەن تانىسىپ, سولاردى قازاق دالاسىنا الىپ كەلىپ جايۋدى ارمان ەتتى» دەپ, «سالىق ولگەن» كۇيىنە ارنايى توقتالادى.
«ونىڭ بارماعىنىڭ تابى تۇسكەن ءار پەرنەدەن پەيىشتىڭ تورىنەن ەسكەن سامالداي ەڭ ءبىر نازىك, ەڭ ءبىر ۇلپا, ەڭ ءبىر پاك سەزىمدەر سىڭسىپ قويا بەرمەي مە؟ كاۋسار بۇلاقتىڭ سۋىنداي سىلدىراپ اققان سىلقىم قۋانىش سىلق-سىلق ك ۇلىپ, ءجاننات ىزدەپ جانتالاسقان قوماعاي پەندەنى جان-جاعىنا ءجىتى زەر سالىپ, جەتە پايىمداۋعا شاقىرماي ما؟ ەتەگىنە جەل تيمەگەن ارۋدىڭ اق جۇزىنە ۇلبىرەپ تۇنعان ۇياتتاي, جۇرەگىنە ءزىل, كوڭىلىنە كىر جولاماعان ءسابيدىڭ جۇزىندە شوق بوپ جانىپ تۇرعان شولجىڭ وجارلىقتاي شىنايى باقىتتىڭ شىن لەبىزىن تەك داۋلەتكەرەيدەن تابۋعا بولاتىن شىعار. «توپان» مەن «سالىق ولگەندەي», «جىگەر» مەن «كورۇعلىنداي» شىدەر ۇزگەن شەدەۆرلەر تەك سونداي كوكىرەكتەن عانا مولدىرەي توگىلە الاتىن شىعار», دەپتى ءابىش كەكىلباي. الىپ-قوسار جوق.