سوڭعى جىلدارى جاھان جۇرتىن شىرماۋىقتاي شىرماعان قاۋىپتى ىندەت تالايدى سىن تەزىنە سالدى. ويتكەنى ستراتەگيالىق ءارى ارىپتەستىك بايلانىسى بار ەلدەردىڭ ءبىر-بىرىمەن ەكونوميكالىق الىس-بەرىسى, بارىس-كەلىسى ازايىپ, ءتىپتى سان الۋان ءونىمىن ەكسپورتقا شىعارۋدىڭ ءوزى مۇڭعا اينالدى.
راس, بۇرىندا دا ءدال وسىنداي بولماعانىمەن, قارجىلىق ءھام ەكونوميكالىق داعدارىستار كەزىكتى. جاھان ەلدەرىنىڭ ەكونوميكاسىنا وراسان شىعىن كەلتىرگەن قاۋىپتى ىندەتتەن كەيىنگى احۋالدى ساۋىقتىرۋدىڭ قانداي جولى بار؟ الدىمەن ايتارىمىز, بۇرىنعىشا شيكىزاتتىق رەسۋرستارعا يەك ارتا بەرۋدىڭ ءجونى قيسىنعا كەلمەيدى. ويتكەنى ۇلتتىق ەكونوميكانى جانداندىراتىن تىڭ رەفورمالار قاجەتتىگىن العا تارتىپ وتىرعان ەل پرەزيدەنتى قاسىم-جومارت توقاەۆتىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك, قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ كەلەشەكتەگى قۇرىلىمىنا جاڭا كوزقاراس قاجەت. اسىرەسە, وتاندىق ونەركاسىپ, ەنەرگەتيكا, اۋىل شارۋاشىلىعى, قىزمەت كورسەتۋ سەكىلدى باستى سالالاردىڭ ءرولىن ايقىنداعان ءجون. باسقاشا ايتقاندا, وتاندىق ەكونوميكانىڭ جاڭا قۇرىلىمى قالىپتاسۋعا ءتيىس.
– ەل مۇددەسى – بارىنەن بيىك. مەن بارلىق مەملەكەتتىك قىزمەتشىدەن ءوز جۇمىسىن ادال اتقارۋدى تالاپ ەتەمىن. ءبىر سوزبەن ايتسام, كاسىبيلىك, ادالدىق جانە قاراپايىمدىلىق ءبىزدىڭ باستى قاعيداتتارىمىز بولۋعا ءتيىس. قوعامدا جاڭا قۇندىلىقتار ورنىقتىرىپ, جاقسى قاسيەتتەرگە يە بولا الماساق, رەفورمانىڭ ءبارى بەكەر, – دەدى پرەزيدەنت.
دەمەك وتاندىق ەكونوميكانىڭ بار سالاسىن ودان ءارى وركەندەتۋگە بەل بۋ ءۇشىن ءار دەڭگەيدەگى اكىمدەر مەن ءىس باسىندا جۇرگەن وزگە دە لاۋازىم يەلەرى تاراپىنان ءبىر سەرپىلىس قاجەت-اق. الايدا جەرگىلىكتى جەردە ءالى بۇيىعىلىقتىڭ بۇعاۋىن بىرت-بىرت ۇزەتىن بۇلقىنىس بايقالماي تۇر. بۇعان بىرنەشە مىسالدى العا تارتۋعا بولادى.
ماسەلەن, وبلىستىق مەملەكەتتىك ەڭبەك ينسپەكتسياسى باسقارماسىنىڭ باسشىسى يگىلىك اۋباكىروۆتىڭ ايتۋىنشا, ەڭبەك شارتتارىن ەسەپكە الۋدىڭ بىرىڭعاي جۇيەسىنە ەنگىزۋ دەڭگەيى كوڭىل كونشىتەر ەمەس. قازىر بۇل كورسەتكىش 82,4 پايىزدى قۇراپ وتىر.
– اتىراۋ قالاسىندا 455 مەكەمەدە – 28 998, جىلىوي اۋدانىندا – 3 869, يندەردە – 213, يساتايدا – 276, ماقاتتا – 117, ماحامبەتتە – 358, قىزىلقوعادا – 75, قۇرمانعازى اۋدانىندا 478 ەڭبەك شارتى بىرىڭعاي جۇيەگە تىركەلمەگەن. 2022 جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن بۇل كورسەتكىشتى 85 پايىزعا جەتكىزۋ ءۇشىن باسقارما باسشىلارى مەن قالا, اۋدان اكىمدەرى ۇكىمەتتىڭ تاپسىرماسىن جەكە باقىلاۋعا الۋى قاجەت, – دەيدى ي.اۋباكىروۆ.
ال «تەڭىزشەۆرويل» جشس كۇردەلى جوبالار جونىندەگى باس مەنەدجەردىڭ ورىنباسارى ەربول جۇماعازيەۆتىڭ دەرەگىنە قاراعاندا, تەڭىز جوباسىنداعى قىزمەتكەرلەردى جوسپارلى بوساتۋ جۇمىس كولەمىنىڭ اياقتالۋىنا بايلانىستى جۇزەگە اسىرىلادى. ماسەلەن, بىلتىر قاراشا-جەلتوقسان ايلارىندا 6 159 ادامنىڭ جۇمىستان بوساتىلاتىنىنا بولجام جاسالعان. بۇدان بولەك 753 ادام باسقا جۇمىسقا اۋىستىرىلادى. بىلتىرعى تامىزدا اتىراۋ وبلىسى اكىمدىگىنىڭ جوبادان بوساتىلاتىن قىزمەتكەرلەرگە قولداۋ كورسەتۋ جونىندەگى ۇسىنىسىنا وراي قىسقا مەرزىمدى وقىتۋ كۋرستارى ىسكە قوسىلعان. قازىر كەن ورنىنداعى جوبادان بوساتىلعان 81 ادام اتالعان كۋرستان وتكەن. ونىڭ ىشىندە 64 ادام جۇمىسقا ورنالاسقان. از با, كوپ پە؟
وبلىس اكىمى سەرىك شاپكەنوۆتىڭ پىكىرىنە قاراعاندا, ەڭبەك كەلىسىمشارتىن جۇيەلەۋ, قىزمەتكەرلەرگە الەۋمەتتىك اۋدارىمدى ۋاقتىلى جۇرگىزۋ قاجەت.
– كەز كەلگەن مەكەمەدە جالاقىعا نەمەسە الەۋمەتتىك تولەمدەرگە قاتىستى ەشقانداي ماسەلە تۋىنداماۋى قاجەت. ەگەر باسشىلار بۇل جۇمىستى جۇرگىزە الماسا, ورنىن بوساتۋىنا تۋرا كەلەدى. باسشىنىڭ سالعىرتتىعىنان قىزمەتكەرلەر قيىندىق كورمەۋگە ءتيىس. قىزمەتكەرلەر جۇمىسىن ادال اتقاراتىنىن بىلەمىز. الايدا جالاقىسى دا, الەۋمەتتىك جارناسى دا ۋاقىتىندا اۋدارىلمايدى. بۇلاي بولمايدى. سوندىقتان بۇل ماسەلەنى باقىلاۋدا ۇستاۋ قاجەت, – دەگەن تالاپ قويدى س.شاپكەنوۆ.
وبلىستىق ەكونوميكا جانە بيۋدجەتتىك جوسپارلاۋ باسقارماسىنىڭ باسشىسى ايگۇل اجىعاليەۆانىڭ مالىمەتىنشە, رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن ترانسفەرتتەردىڭ جوسپارىنا تۇزەتۋ ەنگىزىلگەن. جۇمىس كولەمىنىڭ تولىق ورىندالماۋىنا بايلانىستى 13 ملرد 728 ملن تەڭگە قىسقارتىلعان.
– جىل قورىتىندىسىمەن يگەرىلمەيتىن رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن ترانسفەرتتەر بار. بۇلار – قىزىلقوعا اۋدانىنىڭ تاسقۇدىق, سوركول, سارىقۇماق, بىلقىلداقتى, قوڭىراۋلى, كەنباي ەلدى مەكەندەرىندە گاز قۇبىرى جەلىلەرىن سالۋعا – 500 ملن تەڭگە, ماحامبەت اۋدانىنداعى جايىق وزەنىنىڭ جاعالاۋىن نىعايتۋعا – 1 562 732 مىڭ تەڭگە, اتىراۋ قالاسىنىڭ تالعايران اۋىلىنداعى تۇرعىن ۇيلەردىڭ ينجەنەرلىك جۇيەلەرىنە – 1 800 526 مىڭ تەڭگە, يندەر اۋدانىندا تۇرعىن ۇيلەردىڭ ينجەنەرلىك جۇيەلەرىنە – 245 506 مىڭ تەڭگە, – دەيدى ايگۇل اجىعاليەۆا.
وسى ورايدا وبلىس اكىمى سەرىك شاپكەنوۆ بيۋدجەتتى جوسپارلاۋدا كەمشىلىكتەر بولعانىن جاسىرعان جوق. ال جوسپارلانعان جوبالاردى ىسكە اسىرۋ كەزىندە ءتارتىپ تومەن دەڭگەيدە بولىپ وتىر.
– مەملەكەت باسشىسىنىڭ تاپسىرماسىنا سايكەس, اتىراۋ وبلىسىن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامىتۋ تۋرالى كەشەندى جوسپار جاساقتالىپ, ءتيىستى قاراجات ءبولىندى. الايدا جۇمىستىڭ جۇرگىزىلمەۋىنە بايلانىستى بولىنگەن قارجىنى كەرى قايتاردىق. بۇل – بىزگە سىن. ەشكىمدى قورقىتىپ جۇمىس ىستەتپەيمىز. ەگەر مەردىگەر مەكەمە كەلىسىلگەن كەستەدەن تىس قالسا, زاڭ اياسىندا كەلىسىمشارتتى بۇزۋ كەرەك. مەملەكەتتىڭ قاراجاتىن جىمقىرعان مەردىگەرلەر زاڭ الدىندا جاۋاپ بەرۋگە ءتيىس. بىردە-ءبىر مەملەكەتتىك قىزمەتشى ولاردى اراشالاۋشى بولماسىن, – دەگەن پىكىر ءبىلدىردى س.شاپكەنوۆ.
ارينە, مۇنايلى وڭىرگە رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتتەن بولىنگەن ترانسفەرتتىك قاراجات كولەمى از ەمەس. تەك ونىڭ ماقساتتى جۇمسالىپ, جۇمىس ساپالى اتقارىلسا عانا جەمىسى كورىنەتىنى داۋسىز. بىراق ءوڭىر ءتيىستى جۇمىستىڭ اتقارىلماۋىنان 14 ملرد تەڭگەگە جۋىق قارجىنى ۋىستان شىعارىپ الىپ وتىر. بۇعان كىم كىنالى؟
ال مەكتەپ, بالاباقشا سەكىلدى الەۋمەتتىك نىسانداردىڭ ساپاسى سىن كوتەرمەيدى. جاڭادان سالىنسا دا, كۇردەلى جوندەۋ جۇمىستارى جاسالسا دا, ىلۋدە ءبىر رەت وكپەك جەل سوقسا, مەكتەپتەر مەن مادەنيەت ۇيلەرىنىڭ شاتىرى قالبالاقتاپ «ۇشا» جونەلەتىنى بار. جاقىندا جەرگىلىكتى باسپاسوزدە جىلىوي اۋدانىنىڭ اقكيىزتوعاي اۋىلىنداعى وكرۋگ اكىمدىگى عيماراتىنىڭ قابىرعاسى جارىلىپ تۇرعانى تۋرالى اقپارات تارادى. مىنە, اقاۋسىز سالىنعان قۇرىلىس سالاسىنداعى ساپانىڭ كورىنىسى وسىنداي سيپات الىپ وتىر.
اتىراۋدا اسىرەسە, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ تابىس كوزىنە اينالاتىن سالانىڭ ءبىرى – اۋىل شارۋاشىلىعى. كەيىنگى جىلدارى بۇل سالادا تۇرعىنداردى جۇمىسقا تارتىپ, تىڭ تەحنولوگيانى ەنگىزگەندەر بار. ماسەلەن, «اتىراۋاگروونىمدەرى», «سارايشىق», «داستان», «فەنيكس», «دوستان اتا», «نۇرلى دالا» اگروفيرماسى» سەكىلدى شارۋا قوجالىقتارى جۇمىسىن جەتىلدىرىپ, ەگىندى دە ەگىپ, مالدى دا ءوسىرىپ وتىر. ال قۇرمانعازى اۋدانىندا برويلەر ەتىن وندىرەتىن قۇس فابريكاسى ىسكە قوسىلدى.
ارينە, اتىراۋدا ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى قۇرىلدى دەۋگە ءالى ەرتەلەۋ بولار. بۇرىن بۇل بەلدەۋدى ماحامبەت اۋدانىنان قۇرۋ ماسەلەسى قوزعالىپ ەدى. الايدا وسى كەزگە دەيىن ەشكىم وڭىردە بۇل ماسەلە تولىق شەشىمىن تاپتى دەگەندى اشىپ ايتقان جوق. ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋىن قۇرۋدىڭ تەتىكتەرى, ءتيىمدى تۇستارى قانداي؟ بۇل ساۋالدار دا جاۋاپسىز قالىپ كەلەدى. بىزدىڭشە, مۇنىڭ بىرنەشە ءتيىمدى تۇسى بار.
بىرىنشىدەن, بۇل ەلدىڭ ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋمەن قاتار, اۋىل شارۋاشىلىعى قۇرىلىمدارىندا وندىرىلەتىن وتاندىق ونىمدەردىڭ ساپاسى مەن باسەكەگە قابىلەتتىلىگىن ارتتىرادى. ەكىنشىدەن, ىشكى نارىقتاعى باعانىڭ تۇراقتى ساقتالۋىنا ىقپال ەتەدى. ۇشىنشىدەن, وزگە ەلدەردەن تاسىمالداناتىن ساپاسىز تاۋارلارعا, سول ارقىلى پايدا كورەتىن پىسىقاي الىپساتارلارعا توسقاۋىل قويىلار ەدى. تورتىنشىدەن, وزگە ەلدىڭ كوكونىس, باقشا داقىلدارى ارقىلى وسىمدىك زيانكەستەرىنىڭ ەل اۋماعىنا تارالۋى شەكتەلەر ەدى.
ازىق-ت ۇلىك بەلدەۋى ءبىر اۋداننىڭ اۋماعىمەن شەكتەلمەي, وزگەلەرىندە دە قۇرىلسا ارتىق ەتپەيتىنى داۋسىز. ال اۋىل شارۋاشىلىعى تاۋارلارىن ساپالى وندىرەتىن قۇرىلىمداردىڭ بىلىكتى ماماندارعا زارۋلىگى ءالى دە جويىلعان جوق. وسى سالاعا دا قاجەت مامانداردى كاسىبي تۇرعىدان قايتا دايارلاسا قايتەدى؟ سوندا بارىنە بىردەي مۇناي-گاز ونەركاسىبىندە جۇمىس تابىلمايتىن ەلدى مەكەن جاستارىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا قىزىعۋشىلىعى ويانار ەدى. سونداي-اق ءار اۋداندا بوي كوتەرىپ جاتقان مەكتەپتەر مەن بالاباقشالار, ەلدى مەكەندەردى ءبىر-بىرىمەن جالعايتىن جول قۇرىلىسىن سالۋدا وزگە ەلدىڭ ارزانقول جۇمىسشىلارىنان گورى ءوز ءىسىن جاۋاپكەرشىلىكپەن اتقاراتىن وتاندىق مامانداردىڭ ءباسى باسىم بولاتىنى داۋ تۋعىزبايدى. ويتكەنى الەۋمەتتىك نىساندار مەن تۇرعىن ءۇي قۇرىلىستارىنىڭ ساپالى سالىنۋىنا جاۋاپكەرشىلىكتى كورشى ەلدەن كەلگەن گاستەربايتەرلەر ەمەس, الدىمەن ءوز وتانداستارىمىز جەتە سەزىنەتىنى انىق.
ء«بىز وركەنيەتتىڭ العى شەبىندەگى مەملەكەتكە اينالۋ ءۇشىن تەك ۇيرەنەتىن ەمەس, وزگەگە ۇيرەتەتىن ۇلتقا اينالۋىمىز قاجەت. سونداي-اق تەك تۇتىنۋشى ەمەس, جاڭا دۇنيەنى ءوندىرۋشى ۇلت اتانۋىمىز كەرەك. وعان حالقىمىزدىڭ الەۋەتى, دارىنى, قارىم-قابىلەتى جەتەدى», دەيدى پرەزيدەنت.
دەمەك ەلدىڭ ءار ازاماتى تىڭ سەرپىلىستىڭ قاجەتتىگىن سەزىنۋگە ءتيىس. بۇل ءۇشىن جاڭاشا ويلاۋدىڭ, ءتۇيىندى ماسەلەنى تارقاتۋ جولدارىنا جاڭا كوزقاراسپەن قاراۋدىڭ, ەڭ باستىسى, بۇيىعىلىقتان بۇلقىنىستى باسىم ءتۇسىرۋدىڭ وڭتايلى ءساتى كەلىپ تۇر.
اتىراۋ وبلىسى