ەلورداداعى ۇلتتىق عىلىمي كارديوحيرۋرگيا ورتالىعىندا «قوسالقى رەپرودۋكتيۆتى تەحنولوگيالار جانە ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى. قرت وزەكتى ماسەلەلەرى» دەگەن تاقىرىپتا حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسيا وتكىزىلدى. پرەزيدەنت جانىنداعى ايەلدەر ىستەرى جانە وتباسىلىق-دەموگرافيالىق ساياسات جونىندەگى ۇلتتىق كوميسسياسىنىڭ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ قولداۋىمەن قازاقستان ادام ۇرپاعىن ءوربىتۋ اسسوتساتسياسى ۇيىمداستىرعان شاراعا وتاندىق ماماندارمەن بىرگە الەمنىڭ بىرقاتار ەلىنەن عالىمدار قاتىستى.
وسىدان وتىز بەس, قىرىق جىل ۋاقىت بۇرىن ادامنىڭ يممۋن تاپشىلىعى ۆيرۋسى تۋرالى ۇعىم الەمدە جوق بولاتىن. قازىر بۇل كەز كەلگەن قوعامعا جات ەمەس, ءتىپتى, ۇيرەنشىكتى ۇعىمعا اينالدى. حالقىمىزدىڭ ساناسىنا ۆيچ ينفەكتسياسى (ايتۆ) دەگەن اتاۋمەن سىڭگەن دەرت تۋرالى, ونىڭ سوڭعى ساتىسى سپيد, ياعني, قازاقشالاعاندا جۇقپالى يممۋن تاپشىلىعى سيندرومى تۋرالى قازىر ءمالىمەت كوپ. سونىڭ ءبىرى – ەلىمىزدە 20 مىڭنان اسا ايتۆ جۇقپاسىن جۇقتىرعانداردىڭ, 1800 جيتس ناۋقاستاردىڭ بار ەكەنى تۋرالى مالىمەت. راس, بۇل بىلتىرعى دەرەكتەر. بيىلعى ساندار باسقاشا سويلەۋى مۇمكىن. ءتۇپتەپ كەلگەندە, ماڭىزدىسى بۇل دا ەمەس. ماڭىزدىسى – وسى سانداردىڭ ارتىندا سونشاما ادامنىڭ تاعدىرى تۇرعاندىعى. مىسالى, ولار دا ەل قاتارلى ۇرپاق ءوسىرىپ, بالا-شاعاسىنىڭ قىزىعىن كورۋگە تالپىنادى دەلىك. ول قانشالىقتى مۇمكىن؟ كەلەلى جيىنداعى نەگىزگى وي وسى توڭىرەكتە ءوربىدى. بەيرەسمي دەرەكتەر بويىنشا, ايتۆ جۇقپاسىن جۇقتىرعانداردىڭ 70 پايىزى 20 مەن 39 جاس ارالىعىنداعى ناعىز ۇرپاق كوبەيتۋگە قابىلەتتى جاستاعى جاندار ەكەن. ال, قوعامدا ايتۆ جۇقپاسىن جۇقتىرعان ادامداردىڭ بالالارى دا سول دياگنوزبەن ومىرگە كەلەدى دەيتىن تۇسىنىك قالىپتاسقان. مۇنى عىلىم دا جوققا شىعارمايدى. بىراق, جيىن بارىسىندا تۇيگەنىمىز – ەگەر قوسالقى رەپرودۋكتيۆتى تەحنولوگيانىڭ كومەگىنە جۇگىنەر بولسا, ناۋقاس جانداردان ساۋ بالالاردىڭ ومىرگە كەلۋ مۇمكىندىگى بار. ياعني, ناۋقاس جاندار جاتىرىشىلىك ينسەميناتسيا نەمەسە جاتىردان تىس ۇرىقتاندىرۋ ارقىلى بالالى بولا الادى. بۇل تۋرالى قازاقستاننىڭ ادام ۇرپاعىن ءوربىتۋ اسسوتسياتسياسىنىڭ پرەزيدەنتى سالتانات بايقوشقاروۆا بىلاي دەيدى: «ايتۆ جۇقپاسىن جۇقتىرعان جاندار بەدەۋلىك ماسەلەسىمەن دە بەتتەسىپ جاتادى. ال, ولاي بولماعان جاعدايدا ناۋقاس جانداردان اۋرۋ بالالاردىڭ دۇنيەگە كەلۋ قاۋپى بار. سوندىقتان بۇل مەملەكەتتىك دەڭگەيدەگى ماسەلەنى شەشۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى – قوسالقى رەپرودۋكتيۆتىك تەحنولوگيالاردى قولدانىپ, ولاردىڭ اتا-انا مارتەبەسىنە يە بولۋىنا كومەكتەسۋ. كوپتەگەن دامىعان ەلدەردە ناۋقاستار قوسالقى رەپرودۋكتيۆتى تەحنولوگيانىڭ كومەگىنە جۇگىنەدى. مىسالى, ءبىزدىڭ ءوزىمىز سونداي جاندارعا ءنوۆوسىبىر, ەكاتەرينبۋرگ قالالارىنا بارۋعا جول سىلتەپ وتىرمىز. ويتكەنى, بىزدە تەحنولوگيا بولسا دا, ارنايى زاڭ نە باسقاداي زاڭ كۇشى بار ەرەجەلەر مەن حاتتامالار جاسالماعان. ءتىپتى, مينيسترلىك ايتۆ جۇقپاسى بار جاندارعا كومەك كورسەتۋگە رۇقسات بەرگەنىمەن, ارنايى قۇجاتتار بولماعان سوڭ جۇمىس ىستەي الماي وتىرمىز». س.بايقوشقاروۆا جيىننىڭ قورىتىندىسىندا يممۋنولوگ, ەپيدەميولوگ ءدارىگەرلەر مەن باسقا دا ارنايى مامانداردىڭ توبىنان تۇراتىن جۇمىسشى توپ قۇرالىپ, سولار كەرەكتى قۇجاتتى جاساپ شىعۋعا اتسالىسسا, مينيسترلىك ايتۆ جۇقپاسىنا شالدىققان ناۋقاستارمەن جۇمىس ىستەۋ تۋرالى بۇيرىقتى جاڭارتسا دەگەن ۇسىنىسى بار ەكەنىن جەتكىزدى.
جيىن بارىسىندا ءبىز شەتەلدەن كەلگەن قوناق, كەلن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ اكۋشەريا جانە گينەكولوگيا كافەدراسىنىڭ رەپرودۋكتيۆتى مەديتسينا عىلىمي-زەرتتەۋ ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى, پروفەسسور ۆلاديمير يساچەنكودان گەرمانياداعى جاعداي تۋرالى قىسقاشا سۇراعانبىز. «گەرمانيادا ايتۆ جۇقپاسى بار ناۋقاستارعا قاتىستى مۇنداي پروبلەما جوق. ءبارى زاڭدىق تۇرعىدا رەتتەلگەن, بالا سۇيگىسى كەلسە ناۋقاستىڭ ءوزى شەشەدى. بىراق, وعان كەرەعار مىنا جايتتى دا ايتىپ ءوتۋىمىز كەرەك. كەز كەلگەن دارىگەر نە مەيىرگەر ايتۆ جۇقپاسى بار ناۋقاستى ەمدەۋدەن باس تارتا الادى. بىراق, وسى كۇنگە دەيىن ايتۆ جۇقپاسى بار ناۋقاستان مەديتسينا قىزمەتكەرلەرىنە ينفەكتسيا جۇققان وقيعا بولعان ەمەس. سول ءۇشىن ولاردىڭ قوسالقى رەپرودۋكتيۆتى تەحنولوگيا ارقىلى بالالى بولۋىنا ەشقانداي كەدەرگى كەلتىرمەۋىمىز كەرەك دەپ ويلايمىن. قوعام نەعۇرلىم ساۋاتتى بولۋى ءتيىس. ناۋقاستاردىڭ ارقايسىسى وسىنداي مۇمكىندىكتىڭ بار ەكەنىنەن قۇلاقتانۋى شارت. ال, ماسەلەنىڭ ءوز باسى زاڭدىق تۇرعىدان شەشىلگەنى ءجون دەپ ەسەپتەيمىن».
جيىن بارىسىندا قاتىسۋشىلار ەلىمىزدەگى ايتۆ مەن جيتس ىندەتىنىڭ احۋالى, جاسوسپىرىمدەردىڭ رەپرودۋكتيۆتىك جۇيەسىنە ايتۆ جۇقپاسىنىڭ زياندى ىقپالى, ادام اعزاسىنىڭ ءارتۇرلى بيولوگيالىق سۇيىقتىقتارىنان وسى جۇقپانى ايقىنداۋ سياقتى ماسەلەلەردى كوتەردى. سونداي-اق, ايەلدەردىڭ بەدەۋلىگى مەن ەرلەردىڭ بەلسىزدىگىن انىقتاۋ مەن ەمدەۋدەگى بىرقاتار وزەكتى ماسەلەلەر تالقىلاندى. ايتا كەتەيىك, حالىقارالىق عىلىمي-تاجىريبەلىك كونفەرەنتسياعا يزرايل, گەرمانيا, يسپانيا, فرانتسيا, رەسەي, ۋكراينا مەن وتاندىق تانىمال عالىمدار قاتىستى.
ايگۇل سەيىلوۆا,
«ەگەمەن قازاقستان».