كوڭىل تۇكپىرىنىڭ كولەڭكەسىندە جىلدار بويى جاتىپ قالىپ ۇمىتىلعان ءبىر قيماس اسىلىڭ الدىڭنان كەنەت جارق ەتىپ شىعا كەلسە, قۋاناسىز عوي. جاقىندا ءدال وسىنداي قۋانىش سەزىمىن ءبىز دە باستان كەشتىك. ءبىزدىڭ بۇل جولعى قيماسىمىز وتكەن عاسىردىڭ جەتپىسىنشى جىلدارى ەلىمىزدىڭ ونەر الەمىن ءدۇر سىلكىندىرگەن ايگىلى «قاراگوز» ءانسامبلى ەدى. قولىمىزعا وسى, كەزىندە گۇل-گۇل جايناعان ونەرپاز توپ جايىندا جازىلعان كىتاپ ءتيدى. «ەسىڭدە مە «قاراگوز» ءانسامبلى؟» دەپ اتالادى ەكەن ول. «ءيا, ەسىمىزدە!» دەپ كۇڭگىر ەتە ءتۇستى كوكىرەگىمىزدەن ساعىنىشتى ءبىر ءۇن. ءيا, ءيا, ءبىزدىڭ بۋىننىڭ دا ول كەزدە ون جەتى-جيىرمالارداعى گۇل-گۇل داۋرەنى. قازاق ونەرى مەن مادەنيەتى كوكتەي قاۋلاپ, كۇندە ءبىر جاڭالىعىن سۇيىنشىلەپ جاتقان كەز. «اتاماننىڭ اقىرى», «قىز جىبەك» فيلمدەرى. «گۇلدەر» مەن «دوس-مۇقاسان» انسامبلدەرى بىرىنەن سوڭ ءبىرى دۇركىرەي شىعىپ, رۋحىمىزدىڭ مەرەيىن مارقايتا دۋلاتقان شاقتار-اي دەسەيشى! ولار, اسىرەسە, ستۋدەنت قاۋىمنىڭ, جالپى جاستاردىڭ كوزايىمىنا اينالىپ ەدى-اۋ. سولارمەن بىرگە سول كەزدەردە الىستاعى جەزقازعاننان, سوناۋ بەتباقتىڭ دالاسىندا ورعي شاپقان جەزكيىكتىڭ جالت ەتكەن جانارىنداي بولىپ, جارق ەتە قالعان سىرلى دا مۇڭدى, سۇلۋ سازدى اندەرىمەن مىڭ-مىڭداعان جۇرەكتەردى جاۋلاپ العان, قازاق ونەرىنىڭ وردەگى جايلاۋىنا وزىنە عانا ءتان, جان باسپاس جاسىلىن قاۋلاتقان «قاراگوز» ءانسامبلىن قالاي ۇمىتارمىز؟ سودان بەرى دە قىرىقتان اسا جىل ءوتىپتى-اۋ.
سول «قاراگوزدىڭ» قايتادان جاڭعىرۋىنا بەل شەشە كىرىسىپ جۇرگەن بەلگىلى كاسىپكەر, ونەرلى ازامات, جاڭاارقانىڭ تۋماسى جاڭاباي ءساتجانوۆ بەرگەن جاڭاعى جادىگەر كىتاپتى اقتارىستىرا پاراقتاپ, بۇل كۇندە اڭسارعا اينالعان ءانسامبلدىڭ ونەردەگى جولىمەن بىرقىدىرۋ تانىسىپ وتتىك. «قاراگوزدىڭ» ونەر ولكەسىندەگى جىلناماسى ىقشام بولعانىمەن, شىعارماشىلىق مۇراسى باي, تاريحى شاعىن دەسەك تە, تاعىلىمى شىرايلى كورىندى. ارينە, ۇلتتىق قۇندىلىعىمىزعا اينالعان ونەر ۇجىمىنىڭ سول ءبىر تاماشا اندەرى دۇنيەگە قالاي كەلىپ ەدى, ولاردى جۇرتشىلىققا جەتكىزۋدەگى انسامبل مۇشەلەرىنىڭ جانكەشتى ەڭبەگى قانداي بولدى دەگەن سۇراقتار بۇگىنگى زامانداستاردى دا قىزىقتىرارى انىق. ونىڭ ۇستىنە «قاراگوزدىكتەردىڭ» تالاي جۇرەكتى تەبىرەنتكەن اندەرى ءالى كۇنگە دەيىن جان تەربەپ, ەل يگىلىگىنە قىزمەت ەتىپ, رۋحاني سۇرانىستى وتەپ جۇرگەنىن قايدا قويامىز؟ 1970 پەن 73-ءتىڭ ارالىعىن قامتىعان بار بولعانى ءۇش جىلدا قازاقتىڭ ونەر كوگىنەن قۇيرىقتى جۇلدىزداي اعىپ وتە شىققان ءان اقتاڭگەرلەرىن ەلى ساعىنۋى زاڭدى. 2007 جىلى, اراعا 35 جىل سالىپ «قاراگوز» ءانسامبلىنىڭ جاڭارعان قۇرامىنىڭ كونتسەرتتەرى قاراعاندى, جەزقازعان, ساتباەۆ, اباي قالالارى مەن شەت, جاڭاارقا اۋداندارىندا زور تابىسپەن ءوتتى, ال وبلىستىق «قازاقستان-قاراعاندى» تەلەارناسى ارقىلى قالىڭ قاۋىمعا كورسەتىلدى. بۇل وقيعا سۇيىكتى ونەر ۇجىمىنىڭ كورەرمەن-تىڭدارمانمەن قايتا قاۋىشۋىنىڭ جاقسى دا جاراسىمدى نىشانىنداي بولعان-دى. مىنە, ەندى سول جاعىمدى جايدىڭ جالعاسىنداي بولىپ «قاراگوز» ۆوكالدى-اسپاپتى ءانسامبلىنىڭ ورىنداۋىنداعى اندەر البومى جارىق كورىپتى. قۇمارتا تىڭدادىق, قۇلاعىمىزدىڭ قۇرىشى قاندى. ەسەر ەمەس, ەسكەكتەگەن ەستى اندەر. بۇرىنعى كوز كورگەن جاقىن تانىستاي سىرالعى اندەر جاڭا وڭدەۋدە سىرى مەن سىنى ۇستەمەلەنە جارقىراي ءتۇسىپتى. بۇل – ءبىرىنشىسى. ەكىنشى البوم جازىلۋ ۇستىندە ەكەن. وسىنداي ءسۇيىنىشتى جاعدايلاردى قازاق ەستراداسىنا «قاراگوزدىڭ» قايتىپ ورالۋى دەپ سۇيىنشىلەگەنىمىز ورىندى بولار.
دەي تۇرساق تا, وتاندىق ەسترادا تاريحىندا التىن ارىپتەرمەن جازىلارى ءسوزسىز, شىعارماشىلىق قولتاڭباسى داۋسىز دارالانعان «قاراگوز» ءانسامبلىنىڭ باستاۋ-بۇلاعى قانداي ەدى, العاشقى ءان قاناتتى اقجولتاي قارلىعاشتارى كىمدەر؟ ونەر ۇجىمى ومىرگە قالاي كەلدى؟ ۇلكەندى-كىشىلى ساحنالارعا قالاي جول سالدى؟ ولاردىڭ ومىردەگى قۇلشىنىسى, ونەردەگى ۇمتىلىسى, ارمان-اڭسارى, ماقسات-مۇراتى, تاعدىر-تاۋقىمەتى قانداي بولدى؟ مىنە, بۇل جايلاردىڭ كوپشىلىككە بەيمالىم قىرلارى بارشىلىق. ول دا كوپتى تولعاندىرادى, ونى بىلۋگە قۇمارلار دا از ەمەس. وسى تۇرعىدان العاندا ءانسامبلدىڭ ءۇش جىلدىق عۇمىرناماسىن باياندايتىن كىتاپتاعى ەستەلىكتەر, ايعاقتى فوتودەرەكتەر مول ماعلۇماتتاردى قامتىپ, «قاراگوزدىك» ءان الەمىنىڭ ايدىنىنا قايىق سالۋى قۋانارلىق تا قۇپتارلىق يگى ءىس بولىپ شىققان ەكەن.
الپىسىنشى جىلداردىڭ ورتا تۇسى مەن جەتپىسىنشى جىلداردىڭ ەكىنشى جارتىسى. سول ءبىر جىلدارى الەم جاستارى ليۆەرپۋلدىق تورتتىكتىڭ, ياعني «ءبيتلزدىڭ» اۋەن-ىرعاعىمەن تەربەلە تولقىپ تۇرعان ەدى. ەسترادا اۋەزىنە كەڭەستەر ەلىنىڭ جاستارى دا اسەرلەنبەي قويمادى. جاستىقتىڭ قىزۋ اڭسار-ىنتىعى قويسىن با, شىركىن! ماسكەۋ مەن لەنينگراد, كيەۆ پەن ريگادا باستالعان ۆوكالدى-اسپاپتى انسامبلدەر ۇيىمداستىرۋ ءۇردىسى كەڭ-بايتاق ەلدىڭ تۇكپىر-تۇكپىرىنە تەز-اق تاراپ ۇلگەردى. اتتارىن عانا اتاساق ەستەرىڭىزگە تۇسەر. «ۆەسەلىە رەبياتا», «ساموتسۆەتى», «پويۋششيە گيتارى», «ۆەراسى», «پەسنيارى», تاعى-تاعى تولىپ جاتقان باسقالارى. سول ۋاقىتتا الەمدىك ۇردىستەن شەت قالماعان قازاقستاندا «دوس-مۇقاسان», «سەرپەر», «ايگۇل», تۇركىمەنستاندا «گۋنەش», وزبەكستاندا «ياللا», گرۋزيادا «ورەرو», قىرعىزستاندا «ارشان», ت.س.س. انسامبلدەر دۇنيەگە كەلىپتى. ءسويتىپ, سوناۋ قارت ەۋروپادان باستاۋ تارتىپ, بەرىسى قىزىل ماسكەۋدە جالعاسقان وسى شەرۋلى ۇدەرىسپەن جەتپىسىنشى جىلداردىڭ باسىندا ەسترادانىڭ ءدۇمپۋ-دۇرمەگى جىراقتاعى جەزقازعانعا جەتۋى, البەتتە, سۇيىنەرلىك جاقسىلىق نىشانى ەدى.
وسى جاعدايدا بۇگىندە ءانى مەن ءسانى اڭىزعا اينالعان, ونەر تاريحىمىزدىڭ التىن تورىنەن ارداقتى ورنىن العان «قاراگوز» ءانسامبلىنىڭ قۇرىلۋى دا ءبىر قىزىق حيكايا, ءارى زاڭدى قۇبىلىس-تىن. جەزقازعاندىق دارىندى جاستار جۇرەگىندەگى ءمولدىر جىلعا جول تاپپاي قالمادى. تولعاعى جەتكەندە تولقىن اتقان ىشتەگى شابىتتى كۇي, قۇشتارلى تىلەك سىرتقا اعىنداپ اقتارىلدى. سول ىزگى تىلەك, اڭسارلى ارماننىڭ ورىندالۋىنا مۇمكىندىك تۋعىزىپ, ونەرپاز ورەندەردىڭ باسىن قوسقان جەر جەزقازعانداعى مەتاللۋرگتەردىڭ مادەنيەت سارايى ەدى. وسىناۋ وردا ولاردىڭ تاعدىرلارىن توعىستىردى, تالانتتارىن جۇعىستىردى. ەستەلىك اڭگىمەلەرگە زەيىن قويا پايىمداساق, ءانسامبلدى العاش ۇيىمداستىرۋدا وشاقتىڭ ءۇش بۇتىنداي ۇستىندى ۇيىتقىلىق جاساعان ءۇش جىگىتتىڭ ەڭبەگى ەرەن بولعانعا ۇقسايدى. ونىڭ ءبىرى سول كەزدە مادەنيەت سارايىنداعى كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنىڭ جەتەكشىسى بولىپ جۇرگەن جاس توكار ءسالىمجان سەيىلوۆ ەدى. ول تاڭعى شىقتاي تازا داۋىستى ءتاپ-ءتاۋىر انشىلىگىمەن قوسا ەلگەزەكتىگىنە باعىپ بارلىق ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارىن ءوز موينىنا جۇكتەپ, تاپ-تۇيناقتاي ەتىپ اتقارىپ وتىردى. ەكىنشىسى بولمان اقىننان باتا العان بولات ەسمۇقانوۆ – وسى تۇستا ول دا جۇمىسشى, جاڭا قاناتتانىپ كەلە جاتقان جاس كومپوزيتور, ءانشى, ءارى دومبىرا, سىرناي, بايان, گيتارا سياقتى اسپاپتاردىڭ بارىندە ويناي بەرەتىن سەگىز قىرلى سەرىنىڭ ءوزى-ءتىن. ۇزدىك شىققان ءۇشىنشى سايىپقىران تۋعاننان بەرى تاۋقىمەتپەن تايتالاسقان تاعدىرلى تالانت, كوز جانارى كورمەسە دە, جانىنىڭ جانارى جارىققا تولى جاسىن بولمىس, كەيىننەن ءدۇيىم قازاققا تانىلعان ءدۇلدۇل ونەر يەسى, وزگەشە ورنەكتى سازگەر, ورگەك ءانشى جاقسىگەلدى سەيىلوۆ بولاتىن. ءانسامبلدىڭ اتاعىن شىعارعان التىن ارقاۋلى ءتىنى, تانىمالدىعىنا جول اشقان قىدىر قاناتتى قۇتى, «قاراگوزدىڭ» قانى مەن جانى دا جاقسىگەلدى بولىپ ەدى دەسەك, وسى جارىم ىرىستى ءازيز ارۋاققا ەشكىم كوپسىنە قويماس.
اۋەلى ۇشەۋىنىڭ ومىردەگى دوستىعى, كوڭىلدەرىنىڭ حوشتىعى ونەر مەرەيىن اسىرىپ, ءانسامبلدى دۇنيەگە اكەلدى. وعان قازاقى رۋحتى «قاراگوز» دەگەن تاماشا اتتى تاڭداپ قويدى. ولاي ەتۋگە العاشقى كونتسەرتتىڭ بەتاشارىندا «قاراگوز» ءانىنىڭ ناقىشتى ناشپەن ايتىلۋى دا سەبەپ بولماي قالعان جوق. كورەرمەندى بىردەن باۋراپ, ءبارى دۋىلداپ قوشتاي كەتكەن ءاننىڭ قۇيقىلجىعان اسەرلى ىرعاعى كەيىن تالاي كونتسەرتتەرىنىڭ بەتاشارى بولعان-دى. ءانسامبلدىڭ مۋزىكالىق اسپاپتارىنىڭ الىنۋىن دا ويدا جوقتا وڭتايىمەن ءساتى تۇسكەن ورايلى وقيعا دەسەك, قۇبا-قۇپ. بىردە جەزقازعانعا ەسترادا الەمىندەگى ايگىلى رينات يبراگيموۆ جەتەكشىلىك ەتەتىن تاتار ءانسامبلى كەلە قالسىن. ەلەكتر گيتاراسىنىڭ تاڭسىق ءارى قات كەزى. كونتسەرتتەن كەيىن ءسالىمجان, جاقسىگەلدى, بولات ۇشەۋى ءبىردەي گيتاراعا قىزىعۋشىلىق تانىتىپ, ماڭىنان اينالسوقتاپ كەتپەي ريناتتى اينالدىرسىن. سودان نە كەرەك, قازاق جاستارىنىڭ جان كۇيىن ول دا تۇسىنگەن بولار, ەكى گيتارانى 700 سومعا ساتۋعا شەشىم قابىلدايدى. مۇنى ەستىسىمەن وزىنە جۇگىرە بارعان ءسالىمجاننىڭ مەسەلىن قايتارماي, كومبينات كاسىپوداق كوميتەتىنىڭ توراعاسى زەينوللا ماكىشەۆ قاجەتتى سومانى تاۋىپ بەرەدى. ونەرگە ۇمتىلعان جاستار وسىلايشا گيتارالى بولىپ, زور قۋانىشقا بولەنىپ, ونەر جولىنداعى العاشقى قادامدى باستاۋعا مۇمكىندىك العان ەكەن. اسپاپتاردىڭ اتاقتى انسامبلدەن ساۋعالانۋى دا جاقسى ىرىم بولعانى كۇمانسىز.
ۇيىتقى توپ وسىنداي بولعاندا, ءانسامبلدىڭ قالعان مۇشەلەرى دە ءتاڭىرى بەرگەن تالانت-دارىننان استە قۇرالاقان ەمەس-ءتى. باس-گيتارادا ويناعان ءابۋ تۇسىپبەكوۆ, ريتم-گيتاراداعى قويشىقارا ءامىرالين, اسىرەسە, حالىق اندەرىن قۇلپىرتا قۇيقىلجىتقان ءانشى كامال قازىمبەتوۆا, مىڭ بۇرالعان ءبيشى مايا سارىباەۆا, كونتسەرتتىك باعدارلامانى جۇرگىزۋشىلەر دامەن جولاۋشينوۆا, مۇحامبەديا احمەتوۆتەردىڭ ارقايسىسى ءانسامبلدىڭ اتاعى شارىقتاۋىنا ىنتى-شىنتتارىمەن ۇلەس قوستى, جان-جىگەرلەرىن ايانىپ قالمادى. بۇلاردىڭ ءبارى ءبىرى ستۋدەنت, ءبىرى جۇمىسشى, وسى قاسيەتتى وڭىردە ءھام قالادا تۋىپ-وسكەن جەزقازعاندىق ارمانشىل جاستار بولاتىن. «قاراگوز» ولاردىڭ سول ءبىر جاستىق شاقتاعى اياۋلى تاعدىرىنا, ال قىرىق جىل وتكەندە قيماس ەستەلىككە, ومىرلەرىنىڭ ەڭ ءبىر جارقىن ونەگەسىنە, جارق ەتە تۇسكەن جۇلدىزدى ساتتەرىنە اينالدى.
1970 جىلدىڭ 17 قاڭتارى. «قاراگوزدىكتەردىڭ» ونەر شەجىرەسى باستاۋ العان, تاسقا باسىلىپ ەستە قالعان كۇننىڭ ءبىرى وسى. جوعارىدا ايتقان ءۇش ۇزدىكتىڭ ونەردەگى سىيلاستىعىنان تۋعان انسامبل بۇل كۇنى پرولەتارياتتىڭ ۇلى كوسەمى ۆ.ي.لەنيننىڭ 100 جىلدىعى قارساڭىندا قاراعاندى قالاسىندا وتكەن كوركەمونەرپازداردىڭ وبلىستىق بايقاۋىندا العاش رەت حالىق الدىنا, ۇلكەن ساحناعا شىقتى. تىرناقالدى تۇساۋكەسەر سىناققا الىپ شىققان تۋىندى – بولات ەسمۇقانوۆتىڭ «ساعىنىش» ءانى. ونى انسامبل ءسوليسى ساز داۋىستى ءسالىمجان سەيىلوۆ ورىنداپتى. ەكى كۇندىك باسەكەلى بايقاۋدا «قاراگوز» ءانسامبلى جەڭىمپاز دەپ تانىلادى. ءانسامبلدىڭ اتى ايگىلەنىپ, جاقسىگەلدى اندەرىنىڭ دە باعى اشىلدى. ءسويتىپ, ۇلكەن ونەرگە جولداما الادى, الدارىنان اق جول اشىلادى. وسى ءبىر كۇندەردەن باستاپ «قاراگوز» ەل اۋزىندا, جۇرت نازارىندا بولادى.
قازاقتىڭ بەلگىلى اقىنى, ءان-كۇي دەسە جۇرەگى بۇلكىلدەي جىرلاپ تۇراتىن عالىم جايلىباي: «قاراگوزدىڭ» باسقا ۇجىمداردان ءبىر ايىرماشىلىعى – ولار نەگىزىنەن وزدەرى شىعارعان اندەرىن ورىندايتىن. بۇعان نەگىز بولعان نارسە ءانسامبلدىڭ جەتەكشىسى جاقسىگەلدى سەيىلوۆ پەن اعايىندى بولات جانە احمەديا ەسمۇقانوۆتاردىڭ وتە دارىندى سازگەر بولۋى ەدى» دەيدى. قىرعىز اعايىندار ايتپاقشى, ابدان ورىندى پايىم. اتاقتى ءانسامبلدىڭ العاشقى باستاۋ كەزەڭىندەگى ايشىقتى مانەرى ءالى دە جۇرتتىڭ جادىندا. سول جىلدارداعى جاستار, جالپى, زامانداستار «قاراگوزدىكتەردىڭ» عاجاپ اندەرىنىڭ اۋەندەرىنە بىردەن-اق اسەرلەنە ەلىتىپ, ءتانتى بولعانى كوز الدىمىزدا. جاقسىگەلدىنىڭ «انا تۋرالى باللادا», «اكەلەر تۋرالى وي», «كەزدەسۋ», «نەگە سولاي؟», «جەزكيىك», بولاتتىڭ «ساعىنىش», «ماحاببات مۇڭى», «سەن كىنالى ەمەسسىڭ», «ويانعان ماحاببات» اندەرى اي ماڭدايلارى جارقىراپ سول كەزدەگى حيت اندەردىڭ الدىڭعى قاتارىندا جۇرگەنىن دە ەشكىم وتىرىك دەي الماس. بۇل اندەر جاڭا عاسىردىڭ تابالدىرىعىنان دا جەلدەي ەسكەن جەزكيىكتەرشە ەركىن اتتاپ, بولاشاققا بەت الدى. شىن مانىندە دە, سول ءبىر ورگەك تە سەرگەك ءارى سۇلۋ سازدى, تاۋ مۇراتتى, تازا رۋحتى اندەر ءار بۋىن ۇرپاققا بالا كەزدەرىنەن-اق «انا دەگەن ءتاڭىرگە سىيىنۋدى» ۇيرەتتى, «اكەلەردىڭ ارقاسىندا شالقىپ جۇرگەنىن» ساناسىنا ءسىڭىردى. ال ەسەيە كەلە «نەگە سولاي؟» دەپ كۇيزەلگەندە «ماحابباتتىڭ مۇڭى» «كەزدەسۋدى» اڭسايتىن «ساعىنىش» سازى ەكەنىن تاعى «قاراگوزدىڭ» اندەرىنەن ۇعىپ, ءتۇسىنىپ, داتكە قۋات تاۋىپ ەدى.
قازىر قاراپ وتىرساق, وسى ءبىر جىگىتتەردىڭ ونەر جولىنداعى تاعدىر-تالايىنا ەرەكشە باقىت بۇيىرعانىن اڭدايمىز. اندەرىنىڭ سوزدەرىن امانجول شامكەنوۆ, تۇمانباي مولداعاليەۆ, كاكىمبەك سالىقوۆ, سايلاۋحان ناكەنوۆ سىندى قازاق ولەڭىنىڭ مارعاسقالارى جازدى. ولار وسى اقىن اعالارىمەن دوستىق, وزگەشە سىيلاستىق قارىم-قاتىناستا بولدى. امانجول شامكەنوۆ پەن ءسالىمجان سەيىلوۆ كومسومول جەتەكشىسى جىبەك ءامىرحانوۆانىڭ شاراپاتىمەن گەرمانياعا بارعان تۋريستىك ساياحات كەزىندە تانىسادى. اقىن اعا سوندا سالىمجانعا «جايلاۋ كۇنى» اتتى ولەڭ كىتابىن سىيلايدى. سوناۋ المان ەلىندە ءجۇرىپ سىرلاس بولعان اقىن مەن ءانشىنىڭ كوپ كۇنگى وي-تولعامدارى بولاشاقتاعى «قاراگوزدىڭ» رەپەرتۋارىنا ەنگەن تاماشا اندەردىڭ تۋىنا نەگىز بولدى. اسىرەسە, ەشقاشان كونەرمەس «انا تۋرالى باللادانى» ءالى كۇنگە دەيىن تەبىرەنبەي تىڭدايتىن جان جوق شىعار. جاقسىگەلدى مەن بولاتتىڭ سىرشىل سازگەرلىگىن جىر تۇماسى تۇماعاڭ دا جاقسى كورىپ ۇناتتى, ولاردىڭ اۋەندەرىنە ونداعان ولەڭدەردى ارناپ تۇرىپ جازدى. ءسويتىپ, ج.سەيىلوۆتىڭ «اكە داۋىسى», «كەزدەسۋ», ب.ەسمۇقانوۆتىڭ «سەن كىنالى ەمەسسىڭ», «ويانعان ماحاببات», «ماحاببات مۇڭى» سياقتى اندەرىنىڭ تانىمالدىعىنا تەك تۇماعاڭا ءتان تارتىمدىلىق سىيلادى. سونىمەن بىرگە, اقجۇرەك اقىن اعانىڭ ومىردەن وزاردان از عانا بۇرىن: «قاراگوز» ءانسامبلىنىڭ مۇشەلەرىمەن تىعىز شىعارماشىلىق بايلانىستا بولعانىمدى ساعىنىشپەن ەسكە الامىن» دەپ ەلجىرەي ايتۋىنىڭ ءوزى قانداي عانيبەت.
ال تىڭداعان سايىن قاي-قايسىمىز دا كەڭ دالاعا سىيماي كەتەردەي تولقي اسەرلەنەتىن, تۋعان جەردىڭ تارپاڭ تالانتتارىن قيماي قۇشتارلاناتىن «جەزكيىك» شە؟.. وسى ءان جاقسىگەلدىنى قازاقتىڭ تاعى ءبىر جاقسىسى كاكىمبەك اعا سالىقوۆقا باۋىر ەتىپ تابىستىردى. سەكسەنىنشى جىلداردىڭ اياق كەزىندە كوزى كورمەسە دە, كوكىرەگى كورەگەن, ونەردەگى ورەن جۇيرىك ءىنىسىنىڭ ماسكەۋگە كەلىپ كاسىپوداقتاردىڭ ورتالىق كەڭەسى ۇيىمداستىرعان سايىستا «جەزكيىكتى» قارا سىرنايىمەن بەزىلدەتىپ «التىن بەلگىنىڭ» يەسى اتانعانىن وسى اقجولتاي كاكەڭ كۋالاندىرادى. تاعى ءبىر عاجاپتى ايتساق, ءوزىنىڭ دە وسى اتتاس ءانى بولا تۇرا, مۋزىكا الەمىنىڭ مەترى نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ كوڭىلى جاقسىگەلدىنىڭ «جەزكيىگىنە» قۇلاعان, اتاقتى سازگەرگە جاڭا نۇسقا ۇناعان. ۇلىلىعى عوي, نۇراعاڭ بەدەلىمەن دە باسپاي, ىشتارلىق تا جاساماي, كوپتىڭ كوزىنشە كەرەمەت ريزاشىلىعىن ءبىلدىرىپ, جاڭا «جەزكيىكتىڭ» جولىن اشقان ەكەن, دەيدى. سول زاماتتا-اق جەلدەي ەسىپ, اق بوكەنشە زاۋلاعان ءان تورەسى قازاق دالاسىنا تاراپ كەتەدى. وعان دا سەكەم الماعان سەزىم سۇڭقارى نۇراعامىز جاقسىگەلدىنىڭ اندەر جيناعىنا اق باتالى العىسوزىن جازۋى قانداي ۇلاعات دەسەڭىزشى!
«قاراگوز» العاشقى قادامدارىمەن-اق جەزقازعاننىڭ مادەني ءومىرىن گۇلدەندىرىپ جىبەرەدى. جاس ونەر ۇجىمى 1970 جىلدىڭ 13 جەلتوقسانىندا حالىق الدىنا العاش رەت دەربەس كونتسەرتتىك باعدارلامامەن شىعادى. ال 1971 جىل انسامبل ءۇشىن شىعارماشىلىق شابىتتىڭ شارىقتاعان جىلى بولىپتى. ولار قالانىڭ باس سارايىنىڭ ساحناسىندا اقپان-ناۋرىزدا ۇلكەن-ۇلكەن ءۇش كونتسەرت بەرەدى. ودان ءارى قاناتتارىن كەڭگە جايا ءتۇسىپ جازعا قاراي قاراعاندى, تەمىرتاۋ, ساران, شاحتينسك قالالارى مەن تەلمان اۋدانىن ارالاپ, ونەر كورسەتەدى. تامىزدا تاماشانى جالعاستىرىپ جەزدى مەن جاڭاارقا اۋداندارىنىڭ اۋىلدارىن تۇگەل شارلاپ شىققان ەكەن. ءبىر ايدىڭ مۇعدارىندا مىڭ شاقىرىمنان استام جول ءجۇرىپ جۇرتتى باۋرايدى, انسۇيەر جۇرەكتەردى جاۋلايدى. بۇلاردىڭ ۇلگىسىنە ەرىپ تەك جاڭاارقا جەرىنىڭ وزىندە عانا ونداعان انسامبلدەر قۇرىلادى.
ۋاقىت وتكەن سايىن «قاراگوز» قاناتتانا بەرەدى. رەپەرتۋارى تۇرلەنىپ, ەسكەندىر حاسانعاليەۆتىڭ, اسەت بەيسەۋوۆتىڭ اندەرىمەن تولىعىپ مولىعادى. 1972 جىلدىڭ اقپانىندا ءانسامبلدىڭ كونتسەرتىن قاراعاندى تەلەديدارى جازىپ الىپ كورسەتەدى. ال وسى جىلدىڭ كۇزىندە العاش الماتىعا ساپار شەگىپ, قاراعاندى وبلىسىنىڭ اتىنان كەڭەس وداعىنىڭ جارتىعاسىرلىق مەرەيتويىنا ارنالعان ءان مەرەكەسىندە جۇلدە ولجالايدى, بۇكىل رەسپۋبليكاعا اتتارى ايگىلەنەدى. قازاق راديوسىنىڭ التىن قورىنا اندەرىن قالدىرادى. «قاراگوزدىڭ» ونەر ولكەسىندەگى وسىنداي قۇتتى قادامدارىنا رياسىز قۋانعاندار قاتارىندا ءىليا جاقانوۆ, ەسكەندىر حاسانعاليەۆ سياقتى ساناتتى سازگەرلەر دە بار ەدى. ولار ءانسامبلدىڭ اياق الىسىن, دارىن-دەڭگەيىن جوعارى باعالادى. سونداي-اق, ۆالس كورولى ءشامشى قالداياقوۆ, اتاقتى سازگەرلەر ءابىلاحات ەسپاەۆ, اسەت بەيسەۋوۆتەر جاقسىگەلدىنىڭ تابيعي تالانتىنا شىن جۇرەكتەرىمەن ۇلكەن باستارىن ءيدى. ماسكەۋلىك بەلگىلى انشىلەر لەۆ لەششەنكو مەن ۆالەنتينا تولكۋنوۆالار دا ول سالعان اندەردى ءسۇيىپ تىڭداعان كورىنەدى.
ونەر ايدىنىنداعى ءۇش جىل نەمەسە وتىز التى اي. وسى ۋاقىت ىشىندە «قاراگوزدىكتەر» ءوز اتتارىن وتاندىق ەسترادا تاريحىنا التىن ارىپتەرمەن جازىپ ۇلگەرىپتى. پەشەنەسى سولاي بولىپتى, «قاراگوز» تارادى, ونىڭ مۇشەلەرى تاعدىردىڭ سان تاراۋ سوقپاقتارىنا ءتۇستى. «قاراگوزدىڭ» جالعاسىنداي بولىپ جەزقازعاندا ىلە-شالا « ۇلىتاۋ», ودان كەيىن اراعا جىلدار سالىپ «جەزكيىك» انسامبلدەرى ومىرگە كەلگەن بولاتىن. ونىڭ قۇرامىنا جاقسىگەلدى سەيىلوۆ, بولات ەسمۇقانوۆتارمەن قاتار جاڭادان احمەديا ەسمۇقانوۆ, مارا ەسمۇقانوۆا, عالىم مۇحامەدين, احات بايبوسىنوۆ, باعدات سامەدينوۆا سياقتى دارىندى جاندار قوسىلىپ, ءان كورىگىن لاۋلاتادى. ودان كەيىن دە قانشاما جىل قارا سىرنايى مەن سىرلى انىنەن اجىراماعان جاقسىگەلدى جالپاق ەلىنە كەڭىنەن تانىلىپ بارىپ ومىردەن وتكەن-ءدى. بىراق سول جاقاڭ دا, «قاراگوز» دە, «قاراگوزدىڭ» اندەرى دە ۇمىتىلمادى. ول اندەردى كەيىن انشىلەر, توپتار جاڭعىرتا ايتىپ ءجۇر. «قاراگوز» اندەرى حالىقتىڭ جۇرەگىندە قالدى. رۋحاني اينالىستان تۇسكەن جوق. ونەر جاناشىرى, ەلجاندى ازامات ءاليحان بايمەنوۆ: «قاراگوز» – قازاق ەستراداسىنداعى ەرەكشە قۇبىلىس» دەسە, سول ءسوز ناعىز اقيقات.
دەمەك, «قاراگوزدىڭ» قايتا جاڭعىرۋى ۋاقىت تالابى ەكەن. وتكەن جىلدان باستاپ وسى يگى ءىستى ازاماتتار قولعا الدى. جوعارىدا ايتقانىمىزداي, ءان البومدارى شىعارىلىپ, كىشىگىرىم كونتسەرتتەر قويىلىپ, ۇلكەن باعدارلاما ازىرلەنۋ ۇستىندە. كوزايىم «قاراگوزدىڭ» پروديۋسەرى جاڭاباي ءساتجانوۆ, كوركەمدىك جەتەكشىسى وزىمىزگە بەلگىلى بولات ەسمۇقانوۆ. ءانشى مارا ەسمۇقانوۆا مەن تانىمال سازگەر ءانشى احمەديا ەسمۇقانوۆتاردىڭ دا اڭسارعا اينالعان ءانسامبلدى ومىرگە قايتا اكەلۋدەگى ەڭبەكتەرى زور. بۇيىرتسا, جاڭعىرعان جاڭا «قاراگوزدىڭ» الماتى, استاناداعى ۇلكەن كونتسەرتتەرى ودان سوڭ وڭىرلەردە جالعاسىپ, ونەر مەرەيىن اسىرماق. كوز جازىپ قالعان اياۋلى اسىلىمەن قايتا جولىققاندا ادام قۋانۋشى ەدى عوي. سىزدەرگە ءسۇيىنىشتى حاباردى جەتكىزۋگە اسىققان جايىمىزدى تۇسىنگەيسىز. «قاراگوزدىڭ» قايتىپ ورالعانىنا قۋانايىق, اعايىن...
قورعانبەك امانجول,
«ەگەمەن قازاقستان».
الماتى.