شولوحوۆتىڭ شابىتىن شالقىتقان شالقار

كولى تۋريزم ورتالىعى بولا الا ما؟

بۇگىنگى كۇنى ەلىمىزدە ءتۋريزمدى دامىتۋ ماسەلەلەرىنە باسا كوڭىل ءبولىنىپ وتىر. ءتىپتى, كەرەك دەسەڭىز, بيىلعى 29 مامىر كۇنى ەلوردامىز استانادا قول قويىلعان ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق شارتىندا دا وعان مۇشە مەملەكەتتەر اراسىندا ءتۋريزمدى دامىتۋعا دا نازار اۋدارىلعان. تۋريزم ەلدەر مەن حالىقتاردى ءبىر-بىرىمەن جاقىنداستىرا الاتىن, سونىمەن بىرگە, ادامداردىڭ تىنىعۋى مەن دەمالۋىنا, رۋحاني وي-ءورىسىن وسىرۋىنە باعا جەتپەس كومەگى مەن پايداسىن تيگىزە الاتىن يگىلىك. قالاي دەگەندە دە, ۇلان-بايتاق ەلىمىزدىڭ كەز كەلگەن تۇكپىرىندە ءتۋريزمدى دامىتۋعا ىڭعايلى, سوعان  سۇرانىپ تۇرعان تابيعاتى تاماشا وڭىرلەر جەتكىلىكتى. سونىڭ ءبىرى – باتىس قازاقستان وبلىسى اۋماعىنداعى شالقار كولى. بۇل – كەزىندە اتاقتى جازۋشى م.شولوحوۆ كەلىپ دەمالعان, شىعارمالارىن جازعان جەر. ايتايىن دەگەنىمىز, بۇل ايماقتى جابايىلىقتان ارىلتىپ, وركەنيەتتى دەمالىس ورتالىعىنا اينالدىرۋ جونىندە ءارتۇرلى اڭگىمەلەر ۇزاق جىلداردان بەرى ايتىلىپ كەلەدى. وسىنداي سوزدەردىڭ تولاستاماي كەلە جاتقانىنا جيىرما جىلعا جاقىنداپتى. الايدا امال نە, سونىڭ ءبارى بوس ءسوز كۇيىندە قالىپ قويا بەرەتىنى وكىنىشتى. ءسويتىپ, وسى كەزەڭ ارالىعىندا بۇل ىسكە نيەت قويعاندار كول جاعالاۋىنا كيىز ۇيلەر تىگىپ, ۆاگون-بۋدكالار ورناتۋدان ارىگە اسا المادى. «شالقار تابيعاتى» دەگەن مەملەكەتتىك-قازىناشىلىق قۇرىلىم ۇلگىسىندەگى كاسىپورىن قۇرىلىپ ەدى. ونىڭ دا عۇمىرى ۇزاققا بارا المادى. مۇنىڭ باستى سەبەبى, قارجىلاندىرۋ كوزدەرىنىڭ قاراستىرىلماعانى. راس, بۇدان بەس-التى جىل بۇرىن اڭقاتى اۋىلى مەن شالقار كولىن جالعاستىراتىن جول قۇرىلىسى باستالدى. اراعا بىرەر جىل سالىپ بۇل اۆتوجول شالقار كولىنىڭ جاعاسىندا ورنالاسقان ءسارىومىر اۋىلىنا تۇمسىق تىرەدى. سونداي-اق, اتالعان اۋىلعا ينفراقۇرىلىمدىق جۇيەلەر – گاز جانە سۋ قۇبىرلارى, ينتەرنەت جەلىسى جەتكىزىلدى. ايتسە دە حالىقارالىق سامارا – شىمكەنت تراسساسى بويىنان اڭقاتى اۋىلى تۇسىنا قاراي وڭعا بۇرىلاتىن اۆتوجولدىڭ جاي-كۇيى تومەندەپ, يرەك-يرەك كۇيگە ءتۇستى. بۇل دەمالۋشىلار ءۇشىن قوسىمشا قيىندىقتار تۋعىزىپ كەلەدى. سۋى تۇزدى, دەنساۋلىققا شيپالى شالقار كولىنىڭ قۇدىرەتىن باتىس قازاقستان وبلىسىمەن شەكارالاس رەسەي گۋبەرنيالارىنىڭ تۇرعىندارى اسا جوعارى باعالايتىنىنا دا كۋا بولا الامىز. ويتكەنى, مۇندا جاز ايلارىندا سامارا مەن ساراتوۆتان, ورىنبوردان جانە تاتارستان مەن باشقۇرتستاننان قاراپايىم تۇرعىندار ءوز كولىكتەرىمەن ۇزدىكسىز كەلىپ تۇرادى. مۇندا ولار وتباسىلارمەن بىرگە اپتا­لاپ, ايلاپ جاتۋعا دا اسا ىقىلاستى. الاي­دا, امال نە, اباتتاندىرىلماعان جابايى كول جاعاسىندا تاياۋ شەتەلدىكتەرگە جەر­گىلىكتى تۇرعىندار جاماپ, جاسقاپ ۇسىنعان كيىز ۇيلەردەن باسقا ەشقانداي جاعداي تۋعىزىلماعان. دەمالاتىن ورىننىڭ سىقپىتى وسىنداي بولعاندا, قولجەتىمدى ءدامحانا, كافە مەن مەيرامحانا بيزنەسى جونىندە ءسوز قوزعاۋدىڭ ءوزى ارتىق. كول جاعالاۋىندا كورشىلەس اتىراۋ وبلىسىنىڭ كاسىپكەرلەرى دە كيىز ۇيلەر تىگىپ ءجۇر. سالىستىرمالى تۇردە العاندا, مۇنداعى جاعداي ءسال جوعارى دەۋگە بولادى. مىنە, ءبىزدىڭ جوعارىدا شالقار كولى ءتۋريزمدى دامىتۋعا سۇرانىپ تۇرعان قولتىق دەۋىمىزدىڭ باستى ءمانىسى وسىندا. بۇگىنگى ماتەريالىمىزدىڭ قوسىمشا تاقىرىبىندا كورسەتىلگەندەي, مۇندا تۋريستىك كلاستەردى دامىتۋعا دا قولايلى تابيعي العىشارتتار بار. مۇنداي جاعدايدا تەك جاز ايلارىندا عانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, قىسقى كەزەڭدە دە رەسەيلىكتەر مەن ءوز وتانداستارىمىزعا تۋريستىك بيزنەس قىزمەتى تۇرلەرىن ۇسىنۋعا بولادى. بۇلاي دەيتىن سەبەبىمىز, شالقار كولى ىرگەسىندە اقجايىق ايماعىنداعى ەڭ بيىك نۇكتەلەر ورنالاسقان. ورال ءوڭىرىنىڭ اۋماعى نەگىزىنەن ۇشى-قيىرسىز كەڭ جازىق دالا ەكەنى بەلگىلى. سوندىقتان دا تاۋ كورمەگەن ءوڭىر تۇرعىندارى الگىندە ايتىلعان بيىكتىكتەر – سانتاس پەن ساسايدى «تاۋ» دەپ اتاپ كەتىپتى. ارينە, «تاۋ» دەلىنگەنىمەن, اسا بيىك توبەنىڭ ءرولىن اتقاراتىن سانتاس پەن ساساي الپينيزممەن شۇعىلدانۋشىلار ءۇشىن تىم تومەن جاتقانى تالاسسىز. الايدا, بۇل ءمۇيىس شاڭعى تەبۋشىلەر مەن شانامەن سىرعاناۋشىلارعا ىزدەسەڭ تاپتىرمايتىنى تاعى دا انىق. رەسپۋبليكامىزدا بالالار ءتۋريزمىن دامىتۋ ءىسىنىڭ ىرگەتاسىن قالاۋشىلاردىڭ ءبىرى – باتىس قازاقستان وبلىستىق بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر ءتۋريزمى جانە ەكولوگيا ورتالىعىنىڭ ديرەكتورى ۆيكتور ءفوميننىڭ پىكىرىنشە, مۇندا ۇزدىكسىز جىل بويى جۇرگىزىلەتىن كۋرورتتىق دەمالىستى ەرەسەكتەر ءۇشىن دە, بالالار ءۇشىن دە ۇيىمداستىرۋعا بولادى. ال وبلىستىق «اقجايىق» تۋريزم قاۋىمداستىعى قوعامدىق بىرلەستىگىنىڭ ءتورايىمى نينا پۋستوباەۆا قازاقستان­دىقتار مەن تاياۋ شەتەلدىكتەردى ەڭ بىرىنشىدەن شالقار كولى سۋىنىڭ ەمدىك-شيپالىق قاسيەتتەرى مەن قۇرامى قىزىقتىراتىنىن ايتىپ بەردى. اسىرەسە, سۋدىڭ تابيعي تۇردە بۋلانۋى تىنىس الۋ مۇشەلەرى قىزمەتىنىڭ جاقسارۋىنا جاعىمدى اسەر ەتەدى. دەنەگە تۇسكەن جارالار مەن جاراقاتتار كولگە شومىلعاننان كەيىن ءبىر كۇننىڭ ىشىندە قاراقوتىرلانىپ جازىلىپ كەتەدى. وسى ارادان ون بەس شاقىرىم قاشىقتىقتاعى ءالجان سورىنىڭ دەنساۋلىقتى جاقسارتۋعا تيگىزەتىن قاسيەتتەرى ءوز الدىنا ءبىر بولەك اڭگىمە. بۇل جەر دە قول تيمەگەن جابايى كۇيىندە جاتىر دەيدى ول. ءيا, شالقار كولى اۋماعىن تۇتاستاي اباتتاندىرۋ مەن ونى تۋريستىك كلاستەر ورتالىعىنا اينالدىرۋدىڭ قاجەتتىلىگى ءدال وسىندا دەپ بىلەمىز. ەڭ باستىسى, مۇندا جوعارىدا ايتىپ وتكەنىمىزدەي, بۇعان تولىق تابيعي فاكتورلار بار. ياعني, كول ماڭىندا سۋعا جۇزۋشىلەرگە, شاڭعى مەن كونكي تەبۋشىلەرگە جانە شانامەن سىرعاناۋشىلارعا, ەمدىك بالشىقتى قابىلداۋشىلارعا قاجەتتى جاعدايلار قالىپتاسقان. ءارى شالقار كولىنىڭ توڭىرەگىندە وسىمدىكتەردىڭ 530-دان استام تۇرلەرىنىڭ بولۋى تۋريستىك ورتالىق رەتىندەگى تارتىم­دىلىقتى كوتەرە تۇسپەك. مامانداردىڭ مالىمدەۋىنە قاراعاندا, ونىڭ جيىرماعا جۋىعى قازاقستاننىڭ «قىزىل كىتابىنا» ەنگىزىلگەن. شالقار كولىندەگى قۇس الەمى – شاعالالاردىڭ شارق ۇرعانى, اققۋلاردىڭ ايدىن بەتىندە اقىرىن جىلجىپ, ءجۇزىپ بارا جاتقانى كىم-كىمدى دە ءتانتى ەتەرى, قىزىقتىرارى حاق. ءبىز بۇگىنگى اڭگىمەمىزدىڭ باسىندا شالقار كولىنىڭ ماڭايىن اباتتاندىرۋ ماسەلەسى ۇزاق جىلداردان بەرى ءوز شەشىمىن تابا الماي كەلە جاتقانى جونىندە جازعان ەدىك. مۇنداي جوبالار جونىندە ءوڭىر باسشىلارى بيىل دا كوپشىلىكتىڭ كوكەيىندە جۇرگەن ماسەلەنى قوزعادى. بۇل بۇگىنگى كۇنى قوس تۇجىرىمداما تۇرىندە كورىنىس تاۋىپ وتىر. سوعان سايكەس, الداعى 2014-2020 جىلدار ارالىعىندا شالقار كولى جاعالاۋىن اباتتاندىرۋ جۇمىستارى اتقارىلماق. تۇجىرىمدامانى ۇسىنۋشىلاردىڭ دەرەكتەرى مەن دايەكتەرىنە سۇيەنسەك, 2020-2030 جىلدارى شالقار بۇگىنگى بۋراباي كۋرورتى سەكىلدى رەسپۋبليكالىق ماڭىزى بار تۋريستىك ايماققا اينالدىرىلماق. ءتىپتى, ولار ءدال بۇگىنگى كۇنى مۇلدەم ورىندالمايتىنداي كورىنەتىن پەرسپەكتيۆالىق ءارى ستراتەگيالىق جوسپارلاردى دا ورتاعا تاستادى. ياعني, 2035-2050 جىلداردا ورال وڭىرىندە حالىقارالىق ماڭىزى بار كۋرورتتىق ايماق قۇرىلماق. ءسوز جوق, كەز كەلگەن جوبا مەن تۇجىرىمداما ءوزىنىڭ ىسكە اسۋىمەن جانە ورىندالۋىمەن قۇندى. بۇل ءۇشىن ءبىرىنشى كەزەكتە قارجىلاندىرۋ ماسەلەلەرى ءوز شەشىمىن تابۋى قاجەت. ايتالىق, جوعارىدا ايتىلعان تۇجىرىمداما تالاپتارى مەن تۋريستىك ساۋىقتىرۋ كەشەنى قۇرىلىستارىن تۇرعىزۋ جونىندەگى بيزنەس-جوسپارلارعا سايكەس, ميللياردتاعان تەڭگە قاراجات قاجەت ەكەن. تالاس جوق, مۇنى وبلىستىق بيۋدجەتتىڭ مۇمكىندىگى كوتەرە المايدى. سوندىقتان دا قازىرگى كۇنى بۇل ماسەلەنى ينۆەستورلار تارتۋ جولىمەن شەشۋ جولدارى قاراستىرىلعان. ينۆەستيتسيالىق تارتىمدىلىقتىڭ قاجەت جەرى دە وسىندا. شالقار كولى سەكىلدى ايماق مۇنداي تارتىم­دىلىققا يە ەكەنى دە ءمالىم. مۇن­داي تابيعي فاكتورلار كەلىسىمى ورنىققان وڭىرگە قۇيىلعان قاراجات كەيىن ءوزىن ارتىعىمەن وتەيتىنىنە, قايتارىمى ارتى­عى­­مەن بولاتىنىنا دا كۇمان كەلتىرۋ قيىن. تۇجىرىمدامانىڭ بيىلعى جىلى اتقارىلاتىن شارتتارىنا ساي شالقار كولىندەگى دەمالىستى ۇتىمدى ۇيىمداس­تىرۋعا ءبىرىنشى كەزەكتە «ورال» الەۋمەتتىك-كاسىپكەرلىك كورپوراتسياسى باستاماشى بولىپ وتىر. ولار بۇل ءىستى جەكە ينۆەس­تورلارمەن بىرىگە وتىرىپ, ىسكە اسىرۋدى ۇيعارىپتى. شالقار كولىنىڭ تۋريستىك كلاستەر ورتالىعى بولا الۋى جونىندەگى پەرسپەك­تي­ۆالىق جايتتاردى قوزعاعان كەزدە ۇمىت قالدىرۋعا مۇلدەم بولمايتىن, ءارى بۇگىنگى كۇنى بارشا جۇرتشىلىقتى تولعاندىرىپ وتىرعان باستى ءبىر پروبلەما بار. بۇل – كول دەڭگەيىنىڭ جىلدان-جىلعا تارتىلىپ بارا جاتقانى. بايقاۋىمىزشا, بۇل جايت مەملەكەتتىك قۇرىلىمدار مەن سالا ماماندارىن ونشا الاڭداتا بەرمەيتىن سەكىلدى. ويتكەنى, ولاردىڭ وسىعان بايلانىستى ماسەلە كوتەرگەنىن نەمەسە ءتيىستى وي-پىكىرلەر مەن ۇسىنىستار ايتقاندارىن ەستىمەپپىز. بۇل جاعىمسىز ۇدەرىس عىلىمي تىلمەن ايتقاندا, فلورا مەن فاۋنانىڭ نەمەسە كوپشىلىككە تۇسىنىكتى تىلمەن ايتقاندا, كول ماڭىنداعى وسىمدىكتەر مەن جانۋارلار دۇنيەسىنىڭ بىرتىندەپ جويىلۋىنا اكەلمەك. مۇنداي جاعدايدا بۇلاردىڭ قانشاسى «قىزىل كىتاپقا» كىرەتىنىن ەشكىم تاپ باسىپ ايتا المايدى. ءسال شەگىنىس جاسار بولساق, سوناۋ سەكسەنىنشى جىلدارى بەلگىلى مەملەكەت جانە قوعام قايراتكەرى, ەلىمىزدە مەليوراتسيا مەن سۋ شارۋاشىلىعىنىڭ وركەندەۋىنە سۇبەلى ۇلەسىن قوسا بىلگەن مايتالمان مامان, مارقۇم مۇستاحيم ىقسانوۆ وبلىستى باسقارعان كەزەڭدە كول دەڭگەيى ارناسىنان اسىپ توگىلىپ, توبەدەي تولقىندارى جاعاعا شاپشىپ جاتاتىنىنا دا كۋا بولىپ ەدىك. بۇلاي بولاتىن سەبەبى, سول جىلداردا وبلىس باسشىسى گيدروينجەنەرلىك شەشىمدەر الۋ ارقىلى كول دەڭگەيىن قالىپتى ۇستاپ تۇرۋعا باسا كوڭىل بولگەن ەدى. راس, كونەكوز جەرگىلىكتى تۇرعىندار كول دەڭگەيىنىڭ ون بەس-جيىرما جىل ۋاقىت ارالىعىندا بىردە تولىسىپ, بىردە تارتىلۋ قۇبىلىسىن جوققا شىعارمايدى. ايقىن عىلىمي تۇجىرىمدارعا نەگىزدەلمەگەن كەيبىر دەرەكتەر بويىنشا شالقار كولىنىڭ كاسپي تەڭىزىمەن جەراستى بايلانىسى بار دەلىنەدى. بۇلاي بولاتىن سەبەبى, باقىلاۋلار بويىنشا تەڭىز سۋى دەڭگەيى تومەندەسە, ياكي كوبەيسە مۇنداي قۇبىلىس شالقار كولىندە دە بايقالعان ەكەن. ءۇشىنشى جورامال – جايىق وزەنىندەگى بۇگىنگى كۇردەلى احۋالدىڭ كولدىڭ تارتىلۋىنا كەرى اسەرى دەۋگە بولادى. قالاي دەگەندە دە كول دەڭگەيىنىڭ تارتىلۋ ۇدەرىسى وسىلاي جىل سايىن جالعاسا بەرەتىن بولسا تۋريستىك كلاستەر قۇرۋ جونىندەگى جوبالار انشەيىن بوس ءسوز بولىپ قالماق. سوندىقتان الداعى ۋاقىتتا بۇل قاۋىپتىڭ الدىن الۋ جانە ونىڭ سەبەبى مەن سالدارلارىن انىقتاۋ ءۇشىن ءتيىستى عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى قولعا الىنۋى ءارى ونىڭ قورىتىندىسى بويىنشا گيدروينجەنەرلىك شەشىمدەر ىسكە اسۋى قاجەت دەپ بىلەمىز. تەمىر قۇسايىن, «ەگەمەن قازاقستان». باتىس قازاقستان وبلىسى, تەرەكتى اۋدانى. سۋرەتتەردى تۇسىرگەن رافحات حالەلوۆ.