«قاسىرەتتى قاڭتار»: سىناق پەن ساباق

وتكەن جىلدىڭ باسىندا بولعان بۇل وقيعا بارشامىز ءۇشىن سىناق قانا ەمەس, ۇلكەن ساباق بولدى. ويتكەنى قاڭ­تار قىرعىنى بىزگە تىنىشتىق پەن تۇراقتىلىقتىڭ, بەيبىت ءومىردىڭ قادىرىن ءتۇسىندىرىپ بەردى. بۇل كۇندەرى قازاق ەلىنىڭ بىرلىگى اۋىر سىنعا تۇسسە, اۋىرتپا­لىعىن ارقايسىمىز جۇرەكپەن سەزىندىك. شىن مانىندە, جىل باسىندا ءبىز تاۋەل­سىزدىك العالى بۇرىن-سوڭدى بولماعان اۋىر سىناقپەن بەتپە-بەت كەلدىك. سەبەبى سىن ساعاتتا ەڭ باستى قازىنامىز – تاۋەل­سىزدىگىمىز تالاسقا ءتۇستى. جاڭاوزەندە سۇيىتىلعان گاز باعاسىنىڭ قىمباتتاۋىنا قارسى باستالعان بەيبىت شەرۋ وزگە وڭىرلەردە جالعاسىپ, حالىقتىق دۇمپۋگە الىپ كەلدى, سوڭى قاندى قاڭتار وقيعالارىنا ۇلاستى.

ال قاڭتار وقيعاسىنىڭ ەڭ باستى قوزعاۋشى كۇشى نە؟ سەبەبى قانداي؟ قوعام ءالى كۇنگە دەيىن وسى سۇراقتارعا جا­ۋاپ ىزدەۋمەن كەلەدى. قاڭتار تراگەدياسى كەزىندە الاڭعا شىققانداردىڭ اراسىندا ءارتۇرلى توپ بولدى. ولاردىڭ قاتارىندا تاققا تالاسقاندار دا, ەلدەن قاشقان وليگارحتار دا, ء«بىر وزگەرىستىڭ باسى بولار» دەگەن ءۇمىت وتىن جاققان بەيبىت حالىق تا بار. راسىندا, وسى كۇندەرى كوپتەن كۇتكەن وزگەرىستىڭ شەتى كورىنگەن ەدى. الايدا تىلەكشىل قالىڭ قاراشانىڭ ءۇمىتى مەن سەنىمىن, ارمان-تىلەگىن ارام پيعىلدىلار باسقا ارناعا بۇرىپ جىبەردى...

قاڭتاردىڭ 4-نەن 5-نە قاراعان ءتۇنى الماتىدا بولەك اسىرەسە, قىزىلوردا, شىمكەنت, تاراز, تالدىقورعان, اقتوبەدە شەرۋ سوڭى جاپپاي تارتىپسىزدىككە ۇلاستى. كۇش قولدانىلدى, عيماراتتار قيراتىلىپ, ورتكە وراندى, مەملەكەتتىڭ عانا ەمەس, قاراپايىم حالىقتىڭ جەكە مۇلكى تونالدى, جويىلدى, ۇكىمەت وكىلدەرىنە قارۋلى قارسىلىق كورسەتىلدى. ەرتەسى كۇنى جاعداي مۇلدە باقىلاۋدان شىعىپ كەتتى, دۇكەندەر تونالدى, كوشەدە تۇرعان كولىكتەر ورتەلدى. قالالاردا اتىس بەلەڭ الدى. ەلدەگى وسىنداي حاوستى ءوز پايدالارىنا شەشكىسى كەلگەن, تىلەنىپ جۇرگەن توپتار بوي كورسەتە باستادى. كانىگى قىلمىسكەرلەر مەن مورادەرلەر, ءدىني سەكتانتتار تىزگىندى ءوز قولدارىنا الۋعا تالپىندى. جاپپاي تارتىپسىزدىكتى پايدالانىپ دۇكەن, ءىرى سا­ۋ­دا ورتالىقتارىن تىمىسكىلەپ, قولىنا تۇسكەنىن جىمقىرعاندار دا كەزدەستى. الەۋمەتتىك ماسەلەمەن باستالىپ, ارتى ساياسي پروبلەمالاردى كوتەرگەن جاپپاي تارتىپسىزدىك سالدارىنان 238 ادام قازا تاپتى, 3 مىڭنان استام ادام ءتۇرلى دەنە جاراقاتىن الدى. قازا بولعانداردىڭ 19-ى كۇشتىك قۇرىلىمدار قىزمەتكەرى. ەڭ وكىنىشتىسى, قۇربانداردىڭ قارالى تىزىمىندە 5 قاڭتار كۇنى كەشكى ساعات 8-دەر شاماسىندا اناسىمەن بىرگە ازىق-ت ۇلىك دۇكەنىنە بارا جاتىپ وققا ۇشقان 12 جاسار سۇلتان قىلىشبەك پەن كولىكتىڭ ىشىندە كەلە جاتىپ ماڭدايىنا وق ءتيىپ مەرت بولعان ايكوركەم مەلدەحان ەسىمدى قوس پەرىشتە دە بار.

وقيعا سالدارىنان مىڭ جارىمنان اسا نىسان زارداپ شەكتى. مەملەكەتتىك مەكەمەلەر, اكىمدىكتەر, قۇقىق ورگاندارىنىڭ عيماراتتارىنان بولەك, دۇكەندەر, لومباردتار, جانارماي قۇيۋ ستانسالارى مەن قوعامدىق تاماقتاندىرۋ ورىندارى قيراتىلدى. مەملەكەتكە 100 ملرد تەڭگەدەن استام سوماعا زالال كەلتىرىلسە, ونىڭ ىشىندە بيزنەس نىساندارىنا كەلگەن شىعىن 92 ملرد تەڭگەگە جەتتى.

تاۋەلسىزدىك سىناققا تۇسكەن قاڭتار قىرعىنى كەزىندە ەڭ كوپ زارداپ شەگىپ, شىعىنعا باتقان قالا – الماتى. وعان وسى شاھاردا قيراپ, تاس-تالقانى شىققان عيماراتتار دالەل. «قاسىرەتتى قاڭتار» كەزىندە الماتىداعى بەس بىردەي تەلەارناعا شابۋىل جاسالعانى بارشاعا بەلگىلى. ەڭ وكىنىشتىسى, قاڭتار تراگەدياسى كەزىندە ۇلتتىق تەلەجۋرناليستيكانىڭ قارا شاڭىراعى سانالاتىن «Qazaqstan» تەلەارناسىنىڭ جىلدار بويىنا جيناعان مۇراعاتتىق جازبالارىنىڭ باعا جەتپەس, تۇپنۇسقاداعى اۋديو-بەينە قورىنىڭ ءبىراز بولىگى جويىلىپ كەتتى.

قاڭتار وقيعاسىندا قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى عيماراتتارىنا شابۋىلدار جاسالىپ, 1 259 تابەلدىك قارۋ ۇرلاندى, ونىڭ ىشىندە اۆتوماتتار, تاپانشالار مەن گراناتومەتتار بار. قازىرگى تاڭدا ۇرلانعان قارۋدىڭ نەبارى 481-ءى تابىلدى. بۇل بارلىق ۇرلانعان قارۋدىڭ ۇشتەن ءبىرى عانا.

جاقىندا باس پروكۋراتۋرا قاڭتار وقيعاسىنا قاتىستى تەرگەۋ جۇمىسىنىڭ اياقتالۋعا جاقىن ەكەنىن مالىمدەدى. ءبىر جىلعا جۋىق ۋاقىت ىشىندە ءىستىڭ اق-قاراسى اجىراتىلىپ, ناقتى كىنالىلەردى انىقتاۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلدى. تەرگەۋ قورىتىندىسى بويىنشا وسى ۋاقىتقا دەيىن 1249 ادام سوتتالسا, ولاردىڭ دەنى ۇرلىق جاساپ, قارۋ-جاراق توناۋمەن اينالىسقان, سونىمەن قاتار جاپپاي تارتىپسىزدىككە قاتىسقان. ال قاڭتار قىرعىنىنىڭ بەل ورتاسىندا جۇرگەن 160 ادامعا باس بوستاندىعىنان ايىرۋدىڭ ناقتى مەرزىمى تاعايىندالدى. قالعاندارىنا جەڭىل جازا بەلگىلەنىپ وتىر.

ەستەرىڭىزدە بولسا, 2 قاراشادا پرە­زيدەنت قاڭتار وقيعاسىنا قاتىسۋ­شىلارعا راقىمشىلىق جاساۋ تۋرالى زاڭعا قول قويدى. قاراشا ايىندا زاڭ كۇشىنە ەنگەندە وسى ساناتتاعى 1,5 مىڭ ادام راقىمشىلىققا ىلىكتى. ونىڭ ىشىندە سوتتار 9 تۇلعاعا قاتىستى قىلمىستىق ءىستى توقتاتىپ, 991 سوتتالۋشىنىڭ جازا مەرزىمىن قىسقارتتى. زاڭ قولدانىسقا ەنگەن ساتتەن بەرى راقىمشىلىق اكتىسىن قولدانۋ ارقىلى 94 ادام قىلمىستىق جاۋاپتان بوساتىلدى. تارتىپسىزدىكتى ۇيىمداستىرعاندارعا, ازاپتاۋ, ەكسترەميزم, تەرروريزم, مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاساعاندارعا امنيستيا قولدانىلمايتىنى تۇسىنىكتى. سونداي-اق الماتى قالاسى, الماتى جانە قىزىلوردا وبلىستىق ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك جانە پوليتسيا دەپارتامەنتتەرىنىڭ بۇرىنعى باسشىلارىنا قاتىستى تەرگەۋ اياقتالدى. ازاپتاۋ دەرەكتەرى بويىنشا الماتى مەن تالدىقورعان قالالارىندا ۇقك مەن ءىىم-ءنىڭ 29 قىزمەتكەرىنە قاتىستى قىلمىستىق ءىس اياقتالدى. سونىڭ ىشىندە 17 ءىس سوتقا جولداندى.

ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ بۇرىنعى باسشىسى كارىم ءماسىموۆ پەن كوميتەتتىڭ وزگە باسشىلارىنا قاتىستى ءىس سوتقا جولدانعان. ولار «بيلىكتى باسىپ الۋعا ارەكەتتەندى, مەملەكەتكە وپاسىزدىق جاسادى جانە بيلىكتى اسىرا پايدالاندى», دەپ ايىپتالىپ وتىر. سونداي-اق بۇرىنعى قورعانىس ءمينيسترى مۇرات بەكتەنوۆتىڭ ءىسى دە سوتتا قارالادى.

 «بەيبىت شەرۋ مەن قاراقشىلاردىڭ قاندى قىلمىسىنىڭ اراسىن اجىراتا ءبىلۋ كەرەك». ەستەرىڭىزدە بولسا, بۇل ءسوزدى الماتىدا قوعام وكىلدەرىمەن بولعان كەزدەسۋدە قاسىم-جومارت توقاەۆ ايتقان ەدى. «قاسىرەتتى قاڭتار» ەلىمىز ءۇشىن زور سىناق بولدى. قاساقانا ارەكەت ەتكەن قاراقشىلار توبى مەملەكەتتىگىمىزدىڭ تۇعىرىن شايقالتۋعا تىرىستى, ەلدەگى تۇراقتىلىقتىڭ تامىرىنا بالتا شاپقىسى كەلدى. ءبىز بۇل جەردە ءبىر ماسەلەنىڭ باسىن اشىپ الۋىمىز كەرەك. بەيبىت شەرۋلەردىڭ سەبەبى – ءبىر بولەك. ال مەملەكەتتىك توڭكەرىس جاساعىسى كەلگەندەردىڭ ماقساتى – مۇلدە باسقا», دەدى مەملەكەت باسشىسى.

ءبىر نارسە انىق. قاڭتار قاسىرەتى قوعامدىق قۇندىلىقتاردى وزگەرتىپ, سانامىزعا تۇبەگەيلى توڭكەرىس جاسادى. قوعامدىق-ساياسي, الەۋمەتتىك كەڭىستىگىمىزدە كوپتەگەن ماسەلەنى قايتا قاراۋعا تۇرتكى بولدى. اسىرەسە قۇقىقتىق سالادا.

قاڭتار تراگەدياسىنان كەيىن ەسەڭگىرەپ, ەس جيعان تۇستا ەل بيلىگى بۇل وقيعا بىزگە ۇلكەن ساباق بولۋعا ءتيىس ەكەنىن ايتتى. ال وسى ءبىر جىلدا نە وزگەردى؟ قاندى قىرعىننان قانداي ساباق الدىق؟ راس, قاڭتار وقيعاسىنان كەيىن ەلىمىزدە كۇردەلى ساياسي رەفورما جۇرگىزىلە باستادى. بىراق حالىق قازىر جالعان ۇران مەن پوپۋليزمگە ەمەس, ناقتى ءىس پەن سوزگە عانا سەنىم ارتادى.

ءتۇيىن. قازاقستاننىڭ تاۋەلسىزدىك تاريحى 1986-نىڭ ىزعارلى جەلتوقسانىندا ءدۇر سىلكىندى, وياندى. تامىرىنا قان جۇگىردى. الايدا قانمەن كەلگەن سول تاۋەلسىزدىگىمىز بەن تىنىشتىعىمىز 2022-ءنىڭ قاندى قاڭتارىندا قاتتى تەڭسەلدى. «قاسىرەتتى قاڭتار» قىرعىنى ءالى ۇزاق جازىلمايتىن جارا ەكەنى انىق. ويتكەنى قاڭتار تراگەدياسى كەزىندە الاڭدا توگىلگەن قاننىڭ سۇراۋى بولارى انىق.