داڭقى داۋىرگە جۇك بولعان دارابوز

تاسىن تۇرتسەڭ تاريح سوي­لەيتىن شەجىرە دالادا داڭقى داۋىرگە جۇك بولعان قابانباي با­تىردىڭ ەسىمى ەرەكشە اتالادى. ەل باسىنا ەكىتالاي كۇن تۋعاندا جاۋىنا جەبەدەي اتىلعان جاۋجۇرەك باتىردىڭ ءجۇرىپ وتكەن جولى – كەيىنگىلەر ءۇشىن ولمەس ونەگە. جيىندا ءسوز العان تاريحشىلار قابانباي باتىر ومىرىندە 103 شايقاس وتكىزىپ, بىردە-ءبىر رەت جەڭىلمەگەنىن تىلگە تيەك ەتتى. عالىمداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل – نەگىزسىز ايتىلا سالعان ءسوز ەمەس, ناقتى تاريحي قۇجاتتارعا سۇيەنە وتىرىپ جاسالعان بايلام. دارابوز اتانعان قابانباي باتىر كەڭ-بايتاق جەرىمىزدى جوڭعار شاپقىنشىلىعىنان ازات ەتىپ, كورەگەندىگىمەن كوزگە ءتۇستى, دانالىعىمەن داستانعا اينالدى دەيدى زەرتتەۋشىلەر.

«ەلىمىزدىڭ ءار ايماعىندا قا­بان­بايعا ارناپ ون بەس ەسكەرت­كىش ورناتىلعان. شىمكەنت, تۇركىس­تاننان باستاپ شىعىس قازاق­ستانعا دەيىن باتىر تۇل­عاسى اسقاق­تاپ تۇر. ءتىپتى ءبىر كەزدەرى تۇركيا, قى­تايدا دا ەسكەرت­كىشىن ورناتۋ تۋرالى ما­سەلە كوتەرىلگەنىن بىلە­مىز. قا­لاي دەسەك تە قابانباي ەسىمى ۇمى­تىلعان جوق. ءار باسقان ءىزى اڭىزداي ايتىلىپ, قازاقتىڭ قايسار قولباسشىسى رەتىندە ەلىنىڭ جۇرەگىنەن ورىن الدى. تاريحي دەرەكتەردى تىزبەلەسەك, قازاقتىڭ باس باتىرلارىنىڭ ءبىرى بولعانىن ايگىلەيتىن دايەك كوپ», دەدى تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور احمەت توقتاباي.

حالىقارالىق «قابانباي قورىنىڭ» ۇيىمداستىرۋىمەن وتكەن ءىس-شاراعا ەلىمىزدەگى ىرگەلى وقۋ ورىندارى مەن عىلىمي ينستيتۋتتار باسشىلارى, عالىمدار مەن مادەنيەت جاناشىرلارى قاتى­سىپ, الىس-جاقىن شەتەلدىك ۇيىمدار مەن ۆەدومستۆولاردان كەلگەن قۇتتىقتاۋ حاتتار وقىلدى. بابا سالعان سارا جول كەيىنگىلەر ءۇشىن رۋحاني ازىق, اينىماس قازىق بولۋى قاجەت دەگەن «قابانباي» قورى­نىڭ باسشىسى قۇسمان شالاباەۆ عىلىمي ءىس-شارانى وتكىزۋدەگى باس­تى ماقسات  تۇعىرلى تۇلعا قا­بانباي باتىردىڭ كوزسىز ەرلىگىن جاس ۇرپاققا كەڭىنەن ناسيحاتتاۋ ەكەنىن اتاپ ءوتتى.

– قابانباي باتىردىڭ قاھار­مان­دىق تاريحىن زەرتتەۋ مەن زەردەلەۋ ءھام ونى ناسيحاتتاۋ ارقىلى جاستاردى وتانسۇيگىشتىككە باۋ­لۋدىڭ ماڭىزى زور. بۇگىنگى ءىس-شاراعا دەيىن بۇل باعىتتا قانشاما جوبا قولعا الىندى. سونىڭ ءبىرى قابانباي باتىردىڭ 330 جىلدىعى قارساڭىندا تانىمدىق ەكسپەديتسيا ۇيىمداستىرىلىپ, قۇرامىندا زەرتتەۋشى عالىمدار بار ۇركەردەي توپ ءباھادۇر باسقان ءار ىزبەن ءجۇرىپ ءوتىپ, باتىرلاردىڭ جورىق جولدارىن زەردەلەدى. ەكسپەديتسياعا قاتىسۋشىلار مىڭداعان شاقىرىم جول ءجۇردى. ءالى دە جۇيەلى زەرتتەلمەگەن شايقاس ورىندارىن بارلاپ, بوزداقتاردىڭ رۋحىنا قۇران باعىشتالدى. ولكە تاريحىن بەس ساۋساعىنداي بىلەتىن كونەكوز قاريالاردىڭ اۋزىنان جازىلىپ الىنعان دۇنيەلەر تاپتىرماس تاريحي دەرەكتەرگە اينالىپ وتىر. بۇل, ەڭ الدىمەن, بابالار اماناتى, ودان كەيىن ۇرپاق الدىنداعى بو­رىشىمىز. قاراكەرەي قابان­باي, قانجىعالى بوگەنباي, شا­پىراشتى ناۋرىزباي, ساۋرىق, را­يىمبەك سىندى ەل ءۇشىن تۋعان ەرلەردىڭ, كۇللى قازاققا ورتاق قاھارمانداردىڭ ەسىمدەرى, ەرلىگى ۇنەمى ايتىلىپ جۇرسە, ۇرپاعىمىز ۇساقتالمايدى, – دەدى قۇسمان كارىم ۇلى.

مازمۇندى باسقوسۋدا مۇرات جۇرىنوۆ, حانگەلدى ءابجانوۆ, زيا­بەك قابىلدينوۆ, كەنجەحان ماتىجانوۆ, ماماي احەتوۆ باس­­­تاعان عالىمدار بايانداما جاساپ, ءوز ۇسىنىستارىن ءبىل­دىر­دى. رۋحانيات جاناشىرلارىنان بولەك قانات يسلام, تيمۋر سپاتاەۆ قا­تارلى سپورت ساڭلاق­تارى دا تا­ريحي تۇلعانىڭ ەسىمى ەل ەسىندە ماڭگى قالۋى ءۇشىن مازمۇندى ءىس-شارا­لار­دىڭ اتقارىلۋى كەرەكتىگىن جەت­كىزدى.

تاريحشى بەرەكەت كارىباەۆ: «كو­نە­دەن جەتكەن اڭىزدارعا ارقا سۇيەسەك, ەراسىلدىڭ ەسىمى 15-16 جاسىندا-اق جۇرتقا تەگىس جا­يىلعان. قاراپايىم باتىردان قۋاتتى اسكەردىڭ قولباسشىسىنا دەيىن قايسارلىقپەن جەتكەن باتىردىڭ بىزگە بەلگىلى بەس ەسىمى بار: ءىزباسار, ناربالا, قابانباي, دارابوز, ەراسىل. 1735 جىلى 20 جەلتوقساندا كوشەك پەن باۋى­رى باراق سۇلتاننىڭ ورتا جۇزگە ورىس ەلشىلىگىن جىبەرۋ تۋرالى جازعان حاتىندا ەكى سۇلتان مەن 32 بي-باتىردىڭ ءمورى قويىلعان. ولاردىڭ ىشىندە قابانبايدىڭ دا ەسىمى بار. 1737 جىلى ورىنبور اكىم­شى­لىگىنىڭ جانسىزدارى ەل ىشىن­دە ءجۇردى. سولاردىڭ جازبا­لارىنىڭ بىرىندە «قازىبەك بي ءوز ۇلىن باسشى قىلىپ, بىرنەشە ادامدى قابانباي باتىردىڭ ەلىنە اتتاندىردى» دەگەن جولدار بار. بۇل دەرەكتەر قابانباي باتىردىڭ ءوز ەلىندە ۇلكەن بەدەلگە يە بولعانىن كورسەتەدى. بۇل تۇستا باتىر نەبارى قىرىقتىڭ ۇستىندە بولعان. قابانباي جاۋمەن بەتپە-بەت كەلگەن تۇستا باتىر, ال بەيبىت كەزەڭدە ءوز رۋىنا بەلدى باسشى بولعانىن قىتاي دەرەكتەرى دە دالەلدەيدى», دەپ اتاپ ءوتتى.

م.اۋەزوۆ اتىنداعى ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى كەنجەحان ماتىجانوۆ قازاق ادەبيەتىندە قابانباي باتىر تۋرا­لى قانشاما كوركەم شىعارما جازىلعانىن, دەسە دە باتىر ەسىمىن جاڭعىرتۋدا تاريحشىلار ءۇشىن ءالى دە زەرتتەۋدى قاجەت ەتەتىن دۇنيەلەر از ەمەس ەكەنىن ايتتى. عالىمنىڭ سوزىنە قاراعاندا, قابانباي باتىر تۋرالى 10 قولجازبا بار دەسەك, ونىڭ بارىندە باتىردىڭ ميفتىك بەينەسى اشىلعان. ال ەندى تاريحي شىندىق قانداي دەگەن تۇرعىدا تاريحشىلار سول كەزدەگى حاندار ينستيتۋتى, باتىرلار ينستيتۋتى دەگەن دۇنيەلەردى ىندەتە زەردەلەۋگە ءتيىس. دەي تۇرعانمەن, كونفەرەنتسيا­دا وقىلعان «قازاق قوعامىنداعى باتىرلار ينستيتۋتى», «قابانباي باتىر جانە XVIII عاسىرداعى قازاق قوعامى», «قاراكەرەي قابان­باي قىتاي جانە رەسەي دەرەك­تەرىندە», «قازاقتىڭ باس باتى­رىنىڭ ازياداعى ىزدەرى» اتتى تاريحي دەرەكتەرگە نەگىزدەلگەن باياندامالار ءىس-شارانىڭ مازمۇنىن ارتتىرا ءتۇستى.

ء«اربىر بولاشاق ۇرپاقتىڭ جۇرەگىندە وت, حالقىنا دەگەن سۇيىس­پەنشىلىك بولۋى كەرەك. سوعان ۇلگى, ونەگە بولاتىن, العا جەتەلەيتىن تۇلعالار كەرەك. سو­نىڭ قاق تورىندە تۇراتىن قا­ھارمانداردىڭ ءبىرى – قابانباي بابامىز. ەندەشە, باتىردى دارىپتەۋدەن قازاق حالقى تەك ۇتادى. ەل قورعاندارىن ەسكە الىپ, ولاردىڭ وتتى رۋحىن جاس­تاردىڭ جۇرەگىنە ءسىڭىرۋ – ءاربىر سانالى جانعا پارىز. وسى تۇر­عىدان كەلگەندە حالىقارالىق «قابانباي قورى» ۇلكەن رۋحاني ءىس-شارا وتكىزىپ, باسقالارعا دا ۇلگى بولدى دەپ ايتا الامىز», دەدى قازاق­ستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى ۇلىقپان سىدىقوۆ.

ۇلت بىرلىگىن ۇلىقتاعان ءىس-شا­رادا زيالى قاۋىم ايرىقشا توقتالعان ءبىر جايت, بۇعان دەيىن زەرتتەلگەن شايقاس ورىندارىنان باتىر بابالاردىڭ بىرلىگى مەن ىنتىماعى انىق بايقالعان. ايتالىق, وتان قورعاۋ جولىندا قازا بولعان باتىرلاردىڭ قورىمدارىندا ءۇش ءجۇزدىڭ رۋ تاڭبالارى قاتار بەدەرلەنىپتى. ءىس-شارا سوڭىنان باتىر بابالار رۋحىنا ارناپ اس بەرىلىپ, بىرقاتار ازامات  «حان باتىر قابانباي. دارابوز» مەدالىمەن ماراپاتتالدى.

الماتى